اگر از جنبه علمی بخواهیم بحث کنیم باید در احوال موجودات مخصوصاً موجودات زنده تجسس کنیم، تطورات و عواملی را که منجر به آن تطورات شده است تحت نظر قرار دهیم تا عملًا کشف کنیم که آیا طبیعت یک جریان هدفداری را طی می‌کند یا نه؟

چنانکه می‌دانیم از قدیم الایام نظام متقن خلقت همواره دلیل قاطعی برای اثبات اصل علّیت غائیه به شمار می‌آمده است، ولی از زمانی که نظریه تبدل و تطور انواع پدید آمد و دانشمندان یک سلسله اصول و نوامیس طبیعی برای تطور موجود زنده کشف کردند این نظر پیدا شد که لزومی ندارد برای توجیه نظام شگفت انگیز ساختمان موجودات زنده اصل علت غائی را دخالت دهیم. اما کسانی که بیشتر دقیق شده‌اند ثابت کرده‌اند بدون دخالت اصل علیت غائیه تکامل موجود زنده به هیچ وجه قابل توجیه نیست و به اصطلاح طرفدار اصل تکامل «هدفدار» شده‌اند. این مبحث، مبحث دلکشی است. بحث علمی و زیستی درباره هدفداری طبیعت، بحثی است جالب و دامنه‌دار، ورود در آن از حدود این مقاله خارج است ما شما را به کتابهایی که در این زمینه نوشته شده است ارجاع می‌کنیم از قبیل کتاب سرنوشت بشر تألیف لکنت دونوئی ترجمه عبد اللّه انتظام و کتاب‌ حیات و هدفداری‌ تألیف ه. روویر استاد کالبدشناسی دانشکده پزشکی و عضو فرهنگستان پزشکی پاریس، ترجمه دکتر عباس شیبانی.

اما راه فلسفی مطلب همان است که در این مقاله طی شده. اگر از این راه‌