معارف اسلامی - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ٢٥ - دعا، کليد ارتباط با عالم ماوراء - عابدی الهام
دعا، کليد ارتباط با عالم ماوراء
عابدی الهام
دعا مقولهاي است که از بدو آفرينش بشر همواره همراه و مأنوس او بوده است. دعاهاي آدم و حوا پس از هبوط به زمين که برخي از آنها نيز در آيات و روايات آورده شده است، دليلي بر اين مدعاست. در همهي اديان الهي، پيامبران هم خود به درگاه خداوند دعا ميکردند و هم اين وسيلهي تقرب را به مردم ميآموختند، چنانچه در انجيل لوقا آمده است: «و هنگامي که او (مسيح) در موضعي دعا ميکرد، چون فارغ شد، يکي از شاگردانش گفت: خداوندا! دعا کردن را به ما تعليم نما، چنانچه يحيي شاگردان خود را بياموخت.»(١) مزمور پنجم کتاب «زبور» يا «مزامير» حضرت داود(ع)- که کتاب دعا و مناجات است- نيز چنين آغاز ميشود: «اي خداوند! به سخنان من گوش بده، در تفکر من تأمل فرما، اي پادشاه و خداي من! به آواز فريادم توجه کن؛ زيرا که نزد تو دعا ميکنم.»(٢) در آيات چهارم تا هفتم سورهي مريم از زبان حضرت زکريا(ع) ميخوانيم که: «گفت پروردگارا! من استخوانم سست گرديده و [موى] سرم از پيرى سپيد گشته و اى پروردگار! من هرگز در دعاى تو نااميد نبودهام. و من پس از خويشتن از بستگانم بيمناکم و زنم نازاست؛ پس از جانب خود ولى [و جانشينى] به من ببخش که از من ارث برد و از خاندان يعقوب [نيز] ارث برد و او را اى پروردگار من! پسنديده گردان.» خداوند دعاي زکريا را مستجاب کرد و گفت: «اى زکريا! ما تو را به پسرى که نامش يحيى است مژده مىدهيم که قبلاً همنامى براى او قرار ندادهايم.»
بنابراين، در هر مکتب و ديني که امري قدسي و ماورايي وجود داشته باشد و انسانها آن موجود قدسي را گرداننده و مدبر عالم بدانند، دعا مجال تجلي پيدا ميکند؛ لذا، دعا اختصاصي به اديان ابراهيمي ندارد، بلکه متدين به هر ديني (به شرط پذيرش مدبري براي جهان) دعا را خواهد شناخت، چنان که به بيان قرآن، مشرکين نيز دعا ميکردند و کساني را ميخواندند و از آنها حل مشکلاتشان را ميخواستند.(٣) بنابراين هر انساني، اعم از کافر و مؤمن بر حسب ويژگيهاي ذاتي و فطرياش، اين نياز را در درون خود احساس ميکند که به سرچشمهاي از معنويت و قدرت اتصال پيدا کند؛ لذا نياز به چنين مفهومي شکوفهي دعا را در جان انسان ميپروراند؛ و اگر به آيينها و مذاهب کهن مانند توتمپرستي نگاهي بيندازيم متوجه ميشويم که مراسم دعا و نيايش، يکي از بنياديترين و اساسيترين بخشهاي زندگي فردي و اجتماعي آنان بوده است. در اين گونه مراسم معمولاً همزمان با انجام عمل دعا، قرباني کردن نيز انجام ميگرفته و ميگيرد که عمدتاً به منظور کسب رضايت نيروهاي ماوراءالطبيعهاي است که انسانها، تأثير آنها را در زندگي خود احساس ميکنند.
دعا چيست؟
دعا بهطور عام، به معناي حاجت خواستن، استغاثه به خدا و استدعاي برکت است(٤) و در معناي خاص- که در اديان الهي نمودي پررنگتر دارد- به معناي اظهار معرفت نسبت به خداست؛ بدين معني که تا زماني که فرد، معرفت و شناخت نسبت به اينکه نيروي برتري براي رفع نيازهايش وجود دارد، پيدا نکند، روي به دعا نخواهد آورد. در اصطلاح، دعا همان ميل و توجه به سوي خدا و برقراري ارتباط معنوي با اوست. علامه حسنزادهي آملي معتقد است: دعا ياد دوست در دل راندن و نام او به زبان آوردن و در خلوت با او جشن ساختن و در وحدت با او نجوي گفتن و شيرينزباني کردن است.(٥) همچنين الکسيس کارل، فيزيولوژيست مشهور در اين باره ميگويد: «دعا و نماز، قويترين نيرويي است که انسانها ميتوانند ايجاد کنند؛ نيرويي است که مانند قوهي جاذبهي زمين، وجود حقيقي دارد. از راه دعا، بشر ميکوشد نيروي محدود خود را با متوسّل شدن به منبع نامحدودي چون خدا افزايش دهد.» وي معتقد است، اساس دعا در «فقر» و «عشق» انساني که نيايش ميکند، نهفته است؛ به اين صورت که از يک سو عجز و ناتواني خود را بيان ميدارد و از سوي ديگر احساس دوست داشتن و علاقه به خوبيها و زيباييها را در خود زنده نگه ميدارد.(٦)
کارکردهاي دعا
آثار درماني: آثار درماني دعا و نيايش در طول تاريخ توجه بسياري از مردم را به خود جلب کرده است. امام صادق(ع) ميفرمايند: «بر تو باد به دعا کردن؛ زيرا در آن شفاي هر دردي است.»(٧) اين امر، تنها مختص مسلمانان و شيعيان نيست، بلکه شفايابي را ميتوان در همهي اديان الهي و حتي در ميان قبايل سرخپوست نيز جستوجو کرد. دکتر «ويليام نولن» در کتاب خود به نام «درمانگري، يک پزشک در جستوجوي معجزه» مينويسد که درمانگران الهي، با استفاده از دعا و نيايش، ميتوانند هفتاد درصد بيماران خود را درمان کنند؛ آماري که از نتايج درماني داروهاي امروزي بسيار بهتر به نظر ميرسد. او سپس مينويسد: ديدن کارهاي برخي درمانگران و تحقيقاتي که من در مورد تأثير دعا روي شفاي بيماران داشتهام، مرا بسيار تحت تأثير قرار داده است. در حقيقت، دعادرمانگري، بزرگترين هديه به سلامت بشر است و بايد در شرايطي که پزشکي معمول قادر به درمان نيست، دعادرمانگري انتخاب شود.(٨)
تأثير دعا بر چشمزخم: يکي ديگر از کاربردهاي دعا، تأثير آن بر چشمزخم است که در دين اسلام نيز مورد توجه قرار گرفته است. بهطور مثال دعاهايي که در مفاتيحالجنان براي اين مسئله ذکر شده يا توصيه به خواندن معوذتين (قل اعوذ برب الفلق...و قل اعوذ برب الناس...)و همچنين آيهي٥١ سورهي قلم.
اما گذشته از تأثير دعا، اين سؤال مطرح است که آيا واقعاً چشمزخم بهعنوان يک نيروي فراطبيعي، حقيقت دارد؟ براساس شواهدي که در آيات و روايات وجود دارد، ميتوان گفت که مسئلهي چشمزخم ميتواند حقيقت داشته باشد. براي مثال در آخرين آيات سورهي قلم آمده است: «و آنان که کافر شدند چون قرآن را شنيدند چيزي نمانده بود که تو را چشم بزنند.» (سورهي قلم، آيهي ٥١) همچنين از رسول اکرم(ص) روايت شده است که روزي آن حضرت از قبرستان بقيع ميگذشت و فرمود: «به خدا قسم! بيشتر اهل اين قبرستان به سبب چشمزخم در اينجا آرميدهاند.»(٩)
در ميان ملل و اديان ديگر نيز به اين موضوع اشاره شده است. براي مثال يهوديان به منظور در امان ماندن از چشمزخم، از نمادي به نام «خمسا» استفاده ميکردهاند. کاوشهاي باستانشناسان نشان داده است، نماد خمسا ريشه در اعتقادات فينيقيهاي باستان داشته که از اين سمبل بهعنوان الهه «تانيت» (الههي نگهبان شهر کاتاژ) ياد ميکردند و از آن براي نگهباني خود از چشمزخم استفاده ميکردند.
دعا و آرامش رواني: عصر جديد، دنياي تکنولوژي برتر و جهان اطلاعات و ارتباطات است؛ ولي هيچ کدام از اين فنآوريهاي نوين نتوانسته است ناآراميها، دغدغهها و مشکلات روحي انسان مدرن را حل کند و در اين دنياي پرهياهو، آرامبخش زندگي او باشد. در اين ميان، تنها افراد معتقد به خداي يگانه و نيروي لايزالي که همه چيز در دست قدرت اوست، توانستهاند به اين نياز روح خود پاسخ دهند.
کسي که از حجاب عالم طبيعت بگذرد و به عالم حق و حقيقت پا بگذارد، موجودي روحاني خواهد شد. از اين رو، مدتهاست رابطهي مستقيم دعا و نيايش با سلامت روان بر همگان آشکار شده است. اکنون نيز روانشناسي مذهب، حمايتهاي تجربي فراواني را در اين راستا فراهم آورده است.
امروزه، انديشمندان به اين نتيجه رسيدهاند که مذهب و رفتارهاي مذهبي، با سلامت روان همپوشي دارند، دعا و نيايش ميتواند درمانکنندهي بسياري از بحرانهاي روحي از قبيل اضطراب، افسردگي، اسکيزوفرنيهاي حاد، حملات مانيک، موارد قصد خودکشي، واکنش مرگ، جامعهستيزي و الکليسم و... باشد.(١٠) براي رسيدن به اين نتايج، آزمايشهاي متنوعي انجام شده است. بهطور مثال در يک آزمايش، محققان پرسشنامههايي را که حاوي سؤالهاي مذهبي و اعتقادي بود به شرکتکنندگان در آزمايش دادند، سپس فعاليت مغزي آنها را در حين تکميل پرسشنامه ثبت کردند. نتايج نشان داد هنگامي که افراد به صورت خودآگاه و ناخودآگاه به خداوند و مسايل مذهبي فکر ميکنند، فعاليت مغزي در آن نواحي که تنظيمکنندهي برانگيختگي حالت بدن هستند، کاهش مييابد. آزمايش ديگري توسط جک استاکي که يکي از پژوهشگران دعادرماني است انجام گرفت، که تأثير دعا بر ميدانهاي الکترومغناطيسي مغز را مورد بررسي قرار داد. در اين آزمايش، ميزان فعاليت الکتريکي مغز افراد در آزمايشگاه مورد سنجش قرار گرفت، در حالي که بدون اطلاع اين افراد، گروههايي مذهبي، در هزاران کيلومتر آن طرفتر براي اين افراد دعا ميکردند. نتيجهي مطالعه باز هم شگفتآور بود؛ چرا که ميزان فعاليت الکتريکي بدن کساني که برايشان دعا شده بود و افرادي که برايشان دعا نشده بود اختلاف فاحشي را نشان ميداد.(١١) ايدلر (١٩٨٧) نيز در تحقيق روي ٢٨١١ فرد سالخورده، به اين نتيجه رسيد که افسردگي و ديگر اختلالهاي رواني مشابه، در ميان کساني که به کليسا ميرفتند و به عبادت و نيايش ميپرداختند، کمتر بود.(١٢)
امروزه تأثير دعا و نيايش نه تنها روي انسان، بلکه روي اشياي بيجان نيز به اثبات رسيده است. آزمايشها و تحقيقهاي دکتر «ماسارو ايموتو» روي آب و تأثير دعا در تغيير شکل کريستالهاي آب، اين مدعا را به اثبات رسانيده است.(١٣)
شرايط دعا کردن
در منابع مختلف ديني به عوامل و شرايطي جهت استجابت بهتر و تأثيرگذاري بيشتر دعا اشاره شده است که از جمله ميتوان به موارد زير اشاره کرد:
مکان دعا:
توصيه شده است که افراد در مکانهاي مقدس (مانند مسجد، مکه، حرمهاي اولياي خدا، صحراي عرفات و...) به دعا کردن بپردازند؛ چرا که دعا کردن در اين گونه اماکن، به استجابت نزديکتر است. امام رضا(ع) در حالي که اشاره به مکه و کوههاي اطراف ميکرد، فرمود: «کسي در آن کوهها توقف نميکند، مگر اين که دعايش مستجاب ميشود؛ لکن دعاي مؤمن در آخرتش اجابت ميشود و دعاي کافر در دنيايش.»(١٤)
زمان دعا:
بر همين اساس، زمانهاي خاصي براي دعا کردن پيشنهاد شده است که در آن زمانها، دعا زودتر استجابت ميشود. از جملهي اين زمانها که در منابع ديني ما به آنها اشاره شده است ميتوان به اوقات بعد از نماز (بهويژه بعد از نماز ظهر) اشاره کرد. پيامبر اسلام(ص) ميفرمايند: «هنگام ظهر همه چيز پروردگار را تسبيح ميکنند؛ پس خداوند در آن ساعت امر به نماز کرد و آن ساعتي است که درهاي آسمان گشوده است و بسته نخواهد شد تا بعد از نماز ظهر و در آن ساعت دعا مستجاب ميشود.»(١٥) همچنين هنگام قرائت قرآن و يا روز جمعه نيز از زمانهايي است که گفته شده است در آنها دعا زودتر مستجاب ميشود. حضرت علي(ع) در اين مورد ميفرمايد: «در روز جمعه، به درگاه خدا تضرع و بسيار دعا کنيد و از خداوند طلب بخشش و رحمت کنيد که خداوند در اين روز دعاي هر مؤمني را اجابت ميکند.» (١٦)
کيفيت دعا کردن:
علاوه بر مکان و زمان، چگونگي و کيفيت دعا کردن نيز در استجابت آن تأثيرگذار است. از اينکه دعا کردن در شرايط حضور قلب و با نيت درست و از روي شناخت و معرفت درست به قدرت باريتعالي انجام گيرد، در تحقق و استجابت دعا تأثيرگذار است تا اينکه دعا اگر به صورت دستهجمعي و با جماعت انجام گيرد، امکان اجابت آن بيشتر خواهد بود. امام صادق(ع) ميفرمايند: «هرگاه چهار نفر يک چيز را با هم از خدا طلب کنند، قبل از متفرق شدن، دعايشان اجابت ميشود.»(١٧) اسلام براي تأمين و پاسخگويي به اين نياز فطري بشر، آموزهها و مناسک ويژهاي دارد. نماز جماعت، نماز جمعه، نماز عيد، دعاهاي شب قدر، دعاي هنگام تحويل سال، دعاي ندبه، دعاي کميل، دعاي توسل و مراسم باشکوه حج، برخي نمونههاي آن است. در آيهها و روايتها به نماز جماعت، نماز جمعه و مناسک حج سفارش شده است. پيشوايان معصوم(ع) خود نيز براي عبادتهاي دستهجمعي اهميت ويژهاي قائل بودند. رسولخدا(ص) فرمود: «کسي که براي درک نماز جماعت راهي مسجد ميشود، براي هر گامي که برميدارد، هفتاد هزار پاداش و حسنه برايش نوشته ميشود و به همين مقدار درجه و مقام او بالا ميرود؛ و اگر در همان حال بميرد، خداوند هفتادهزار ملک را مأمور ميکند که در قبر از او عيادت کنند و مژدهي رحمتش بدهند و نيز در تنهايي قبر، مونس او شوند و تا روز قيامت برايش طلب استغفار کنند.»(١٨) «رابرتگاس» و «کاتلينبرهوني» تحقيقات گستردهاي در اين زمينه انجام دادهاند. آنها معتقدند دعاهايي که با صداي بلند و به صورت دستهجمعي خوانده ميشود، هم بر جسم و هم بر روح افراد دعاکننده اثر ميگذارد. در واقع، انسانها به سرودخواني معنوي و دعاهاي دستهجمعي نياز دارند.(١٩)
دعا کردن اداي يکسري کلمات به وسيلهي زبان در شرايط نياز به شمار ميآيد؛ اما بدون شک، اين عمل به ظاهر ساده، از طريق جذب نيروهاي ماوراي طبيعي به سمت فرد دعاکننده، وي را در جهت پيشرفت و رسيدن به مقصدش ياري ميدهد و گاه بسياري از محاسبات و پيشبينيهاي دنياي طبيعي را بر هم زده و دگرگون ميکند.
اين بحث را با کلامي از شهيد مطهري به پايان ميبريم. ايشان ميفرمايند: «افراد بايد واقعاً به مسئلهي نيايش و دعا و عبادت اهميت بدهند؛ زيرا مسئلهي عبادت قطع نظر از اينکه پرورش يک حس اصيل است، تأثير زيادي در ساير نواحي انسان دارد. اين است که بزرگان هميشه توصيه ميکنند هر مقدار کار زيادي هم که داري يک ساعت را در شبانهروز براي دعا کنار بگذار.»(٢٠)
پينوشتها:
١. انجيل لوقا، باب يازدهم، بند ١.
٢. زبور، مزمور پنجم، بند ١ و ٢.
٣. ر.ک: آيات ١٩٤ و ١٩٧ سورهي اعراف و ٧٣ سورهي حج و ١٤ سورهي فاطر.
٤. لغتنامهي دهخدا.
٥. علامه حسنزادهآملي؛ رسالهي نور علي نور در ذکر و ذاکر و مذکور، ص٧.
٦. الکسيسکارل، نيايش، ص٦٢.
٧. مکارمالاخلاق، ج٢، ص١٢.
٨. نورمن شيلي، شفاي الهي، ترجمهي: داوود معظمي، تهران، نشر دريچه،١٣٨٠، صص٦٦-٦٤.
٩. تفسير منهجالصادقين، ج ٩، ص٣٩١.
١٠. مجلهي روانشناسي و دين، مؤسسهي آموزشي- پژوهشي امام خميني(ره)، ١٣٨٦، ش ٣، ص٦٥.)
١١. به نقل از سايت انجمن تحقيقات طب سنتي ايران (www.tim.ir).
١٢. مايکل آرگايل؛ روانشناسي شادي، ترجمهي: مسعود گوهري، اصفهان، جهاد دانشگاهي، ١٣٨٢، صص٢٦٥ و ٢٦٦.
١٣. ايموتو ماسارو؛ نيروي حقيقي آب، مترجم: نفيسه معتکف، انتشارات درسا، ١٣٨٥.
١٤. ميرزاجواد ملکيتبريزي؛ المراقبات، ص٢٠٨.
١٥. قطبالدين راوندي؛ فقهالقرآن، ج١، ص١١٤.
١٦. قطب راوندي؛ الدعوات، ص٣٦.
١٧. شيخصدوق؛ ثوابالاعمال، ص١٦٠.
١٨. وسائلالشيعه، ج٥، ص٣٧٢.
١٩. رابرت گاس و کاتلين برهوني؛ سرودخواني معنوي، مقدس کردن زندگي، صص١٥ و ١٦.
٢٠. شهيد مطهري؛ تعليم و تربيت در اسلام، انتشارات صدرا، تهران،١٣٧٧.
منابع:
١.دعا و سلامت روان، محمدصادق شجاعي، نشر دفتر عقل، ١٣٨٨.
٢. الکسيس کارل، نيايش، ترجمهي: محمدتقى شريعتى، قم، انتشارات تشيع، ١٣٥٥.
٣. علامه حسنزادهآملي، رسالهي نور علي نور در ذکر و ذاکر و مذکور، نشر الفلامميم، چ اول، سال ١٣٨٥ ش.
٤. رابرت گاس و کاتلين برهوني؛ سرودخواني معنوي، مقدس کردن زندگي، ترجمهي: ايراننژاد، تهران، انتشارات نسل نوانديش،١٣٨٢.
٥.. حسن بن فضل طبرسي؛ مکارمالاخلاق، قم، مؤسسهي النشر الاسلامي.