آیینه پژوهش - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ٩ - گزارشى از مركز دائرة المعارف بزرگ اسلامى - رفيعى على

گزارشى از مركز دائرة المعارف بزرگ اسلامى
رفيعى على



انديشه تدوين دائرة المعارف بزرگ اسلامى هنگامى به وجود آمد كه آقاى سيد محمد كاظم بجنوردى در زندان رژيم ستم شاهى محبوس بود. گام نخست از همان درون زندان آغاز گشت ; گر چه منابع لازم در دست نبود وجناب آقاى بجنوردى دقيقاً مى دانستند كه چنين كار عظيمى در توان يك فرد نيست ; اما در پاسخ به عشقِ درون و در انديشه تحقق آن مهم , شروع به فيش بردارى كردند . نخست از ملل ونحل آغاز شد: براى هر كدام از فرقه هاى اسلامى مطلبى كوتاه نوشتند كه عدم دسترسى به منابع وعدم بهره ورى از يارى ديگر ياران نمى گذاشت رضايت نسبى ايشان جلب شود وبا تأسف , كار متوقف شد .
سر انجام پژواك فرياد راهيان نور , طومار شب پرستان ظلمت خو را درهم نورديد و نظام ستم شاهى فروپاشيد و ديوارهاى بلند و مخوف زندان نيز فرو ريخت . جناب آقاى بجنوردى همراه ديگر مبارزان به آغوش ملت باز گشت ; ملتى كه در تب و تاب انقلاب عظيم خود بود و بزرگترين حادثه دوران حيات خويش را رقم مى زد.
ايشان نيز كه سالهاى رنج و مرارت را به انگيزه ديدن چنين روزى به جان خريده و جزئى از طوفان پر شور انقلاب اسلامى بود , در راستاى خدمت هر چه بيشتر تن به حوادث انقلاب سپرد و در مسؤوليتهاى متفاوت به اداى وظيفه پرداخت . اما هيچگاه از حرارت وعشق درونى ايشان نسبت به باز يافتن مجد وعظمت فرهنگ وتمدن اسلامى كاسته نشد وهمواره به ضرورت آن ايمان داشت .
آنگاه كه از سوى مردم به عنوان وكالت در مجلس شوراى اسلامى راه يافت , فرصت مناسبى پيدا شد تا به آن عشق برخاسته از ضرورت پاسخى مثبت دهد. سال ١٣٦٢ مركز دائرة المعارف بزرگ اسلامى موجوديت خود را اعلام وشروع به كار كرد. سپس سيل نصايح مشفقانه از راه رسيد: اين كار بسيار بزرگى است وامكانات آن در ايران نيست , شما از عهده آن بر نمى آييد . بعضى نيز مى گفتند اگر همتى بلند وتلاشى ژرف را در خود مى يابيد , بهتراست تنها به ترجمه دائرة المعارف اسلامى اروپا بپردازيد ; دائرة المعارفى كه از نيم قرن پيش توسط خاورشناسان نوشته شده و اكنون مجلدات ويرايش دوم آن در حال انتشار است . اين نصايح و پيشنهادها نتوانست ايشان را سست كند. احساس ضرورتى كه عشق كار را به ايشان بخشيده بود , پشتوانه عظيمى شد كه در مبارزه با كمبودها ومشكلات به كار آمد. آنچه در ابتداى شروع هيچ امكاناتى نداشت , امروزه با همت بلند ومردانه ايشان به صورت خانه اميد بسيارى از اساتيد و دانشمندان كشور شده است. امروزه دائرة المعارف بزرگ اسلامى با بهره گيرى از نيروى دانشمندان واساتيد بزرگ , توان خوبى براى ادامه راه دارد. راهى كه منتهى به باز شناساندن فرهنگ اسلامى وملى ما به جهان وبالا بردن سطح آگاهى امت اسلام است . وتمام تلاش بر اين است كه اين مركز بتواند يك مرجع اصلى تحقيق در زمينه فرهنگ وتمدن ملتهاى مسلمان , به ويژه ملت ايران باشد . رؤوس برنامه هاى پيش بينى شده دائرة المعارف چنين است:

١-تدوين دائرة المعارف اسلامى ;
٢- تدوين دائرة المعارف بزرگ ايران كه يك دائرة المعارف عمومى مانند بريتانيكا ولاروس مى باشد وعناوين آن محدود به حوزه فرهنگ ملى يا حوزه فرهنگ اسلامى نيست ; بلكه عناوين آن مأخوذ از گستره حوزه فرهنگ بشرى وجهانى است . در اين دائرة المعارف مقالات مربوط به حوزه فرهنگ اسلامى وايران شناسى قبل از اسلام تأليفى خواهد بود واز هيچ دائرة المعارفى ترجمه نخواهد شد ; تنها مقالات مربوط به عناوين جدا از اين دو حوزه از دائرة المعارفهاى معتبر ترجمه مى شود. البته مقالات مربوط به حوزه فرهنگ اسلام از دائرة المعارف بزرگ اسلامى انتخاب وتلخيص خواهد شد .
٣ - تدوين دائرة المعارفهاى تخصصى ; مانند دائرة المعارف هنر اسلامى , دائرة المعارف هنر ايران , دائرة المعارف ادبيات ايران , دائرة المعارف فلسفه , دائرة المعارف عرفان و... . تأليف اين سه گونه دائرة المعارف به انگيزه پاسخ دادن به سه گونه نياز متفاوت جامعه است: زيرا ما بايد غير از باز شناسى فرهنگ و معارف اسلام , با تاريخ و فرهنگ ملل غير مسلمان نيز آشنا باشيم . متخصصين رشته هاى گوناگون نيز بايد بتوانند مسائل مورد نياز خود را در دائرة المعارفهاى تخصصى بيابند . وبه اين لحاظ از ابتدا در اساسنامه مركز دائرة المعارف بزرگ اسلامى , تأليف دائرة المعارفهاى گوناگون پيش بينى شده بود ; به گونه اى كه نام دائرة المعارف بزرگ اسلامى آن را محدود نكند.
بحمدالله در سايه تلاش مداوم وكوششهاى خستگى نا پذير مقام سرپرستى وديگر ياران صديق و كوشاى ايشان , تاكنون سه جلد از مجلدات دائرة المعارف بزرگ اسلامى تدوين ومنتشر شده است: جلد اول دائرة المعارف مشتمل بر حرف (آ), جلد دوم قسمتى از حرف (آ) وقسمتى از حرف (الف) , وجلد سوم آن ادامه حرف (الف) است. تأليف مقالات جلد چهارم آن نيز كه ادامه حرف (الف) است, در حال تكميل است. همچنين براى استفاده بيشتر , مجلدات دائرة المعارف به زبان عربى وانگليسى ترجمه خواهد شد. ترجمه عربى جلد اول آن اكنون در حال چاپ شدن است وترجمه جلد دوم آن رو به پايان است. با استمداد از عنايات الهى , در آينده نه چندان دور ترجمه آن به زبان انگليسى نيزآغازخواهد شد.
كار تدوين دائرة المعارف عمومى ايران نيز از مدتها پيش شروع گشته ويك جلد از حرف (آ) و(الف) آماده است كه اميد مى رود در آينده اى نه چندان دور چاپ ومنتشر گردد.
اينك به روش تأليف مقالات وگردش كار آن در دائرة المعارف بزرگ اسلامى مى پردازيم. روش تأليــــف
در ابتدا , جزوه اى در اختيار مؤلفين ومحققين قرار مى گيرد كه در آن ضوابط ومقررات كلى تأليف مقالات آمده است ; مانند تكيه بر منابع دست اول در تأليف مقالات , پرهيز از كلى گويى وعدم پرداختن به عبارات شعارگونه , پرهيز از ستايش ويا نكوهش افراد , رعايت حد اكثر ايجاز و روانى عبارت , نو آورى و پرهيز از تكرار. شيوه تنظيم مقالات
ذكر مقدمه: مقالات در هر زمينه اى كه تأليف مى شود , ابتدا بايد حاوى مقدمه اى باشد كه موضوع خود را معرفى و نمايى اجمالى از آن را ارائه كند ; به عنوان مثال , مقاله ابن سينا اين گونه آغاز مى شود:
ابن سينا: ابو على حسين بن عبدالله بن حسن بن على بن سينا
(٣٧٠ - ٤٢٨ق /٩٨٠ - ١٠٣٧م) پزشك , رياضى دان , وهيــــــأت شناس شيعى ايرانى , از نامدارترين دانشمنـدان اســـــــــــــلام.
مقاله تنظيمات اين گونه آغاز مى شود:
تنظيمات: عنوان اصلاحاتى است كه در زمان پادشاهى سلطــان
عبدالحميد , با صدور فرمان معروف به (خط شريف گلخانه) در
شعبان ١٢٥٥ق/ اكتبر ١٨٣٩م در امور حكومت واداره كارهــاى امپراتورى عثمانى آغاز گرديد و حدود ١٢٩٨ق/١٨٨١م با آغــــــاز خود كامگى سلطان عبدالحميد دوم پايان يافت.
بعد از ذكر مقدمه , در مقالات مربوط به اعلام به اين موارد پرداخته مى شود:
١- زندگينامه ٢- تحصيلات ٣- فعاليتهاى علمى ٤- عقايد ٥- آثار.
مقالاتى كه در باره مسائل جغرافيايى است نيز به اين گونه تنظيم مى شود:
١- مقدمه ٢- وجه نامگذاري٣- چهره طبيعى ٤- تاريخ ٥- جمعيت شناسى ٦- فعاليتهاى اقتصادى ٧- فرهنگ وآموزش , بهداشت و رفاه اجتماعى ٨- مكانهاى تاريخى وديدنى ٩- رجال بزرگى كه از آنجا برخاستند . البته مقالات به تناسب حجم خود (كوتاه , متوسط , بلند) از عناوين مذكور برخورداراست.
كليه مقالات دائرة المعارف بزرگ اسلامى مستند است و نبايد مطلبى بدون سند معتبر و دست اول نوشته شود. در مورد ارجاع و ثبت مآخذ, رعايت نكاتى چند براى مؤلفين لازم شمرده شده است:
١- مآخذ مقالات با ترتيب الفبايى بر اساس نام مشهور مؤلف آنها با مشخصات كامل مى آيد.
٢- در متن مقاله ارجاع به مآخذ , تنها با شهرت نويسنده و ذكر شماره جلد و صفحه انجام مى يابد.
از آنجا كه دائرة المعارف بزرگ اسلامى مخاطب خود را همه مسلمانان جهان و تمام كشورهاى اسلامى مى داند , در نگارش و تأليف مقالات آن دو نكته اساسى منظور گشته است:
١- پرهيز از هرگونه جانبدارى يا موضعگيرى قومى , ناسيوناليستى , فرقه اى , گروهى , نژادى و امثال آن .
٢- تأليف مقالات به گونه اى كه ديدگاه محقق مسلمان معتقد از آن منعكس شود. گـردش كار مقالات
١- استخراج و شناسايى عنوان در بخش گزينش عناوين ;
٢- تشكيل , بررسى و تكميل پرونده علمى مقالات ;
٣- ارسال پرونده هاى علمى پس از آماده شدن براى تأليف ;
٤- تهيه گزارش بر اساس اسناد و منابع براى مقالات تهيه شده ;
٥- بررسى دقيق سرويراستارى بر اساس گزارش تهيه شده بخش كنترل ;
٦- ارسال مقاله جهت ويرايش علمى به بخش مربوط ;
٧- ارسال مقاله براى ويرايش فنّى وادبى به يكى از شعبه هاى پنجگانه ويراستارى ;
٨- رؤيت وامضاى مسؤول بخش علمى مربوط ;
٩- تايپ وارسال مقاله به بخش ويرايش ;(در اين بخش هر مقاله توسط دو نفر ويراستار با توجه به منابع و مآخذ آن مقابله و ويرايش مى گردد و گزارش آن به مقام سرويراستار داده مى شود .)
١٠- كنترل و امضاى نويسنده مقاله ;
١١- بررسى سرويراستار و تشخيص عدم لزوم ويرايش مجدد .
گردش كار مقالات در تمام مراحل توسط دفتر سرويراستارى انجام مى گيرد وايشان در تمام مراحل , نظارت كامل دارند .
استقبال جوامع علمى داخل و خارج از كشور
همان گونه كه انتظار مى رفت جوامع علمى داخل و خارج از كشور نسبت به اين اقدام سترگ علمى و فرهنگى واكنش مناسب داشته اند. بسيارى از مؤسسات علمى داخل و خارج , عظمت كار و كيفيت آن را ستوده و به محتواى مقالات نظر خوبى داشته اند . دانشمندان وصاحب نظران زيادى با حضور خود يا با نامه وتماس تلفنى ضمن ارج نهادن به كار , نظريات و پيشنهادهاى خود را ارائه كرده اند .
با توجه به روندى كه تأليف دائرة المعارفهاى گوناگون در اين مركز دارد , اميد است كه در سالهاى نه چندان دور شاهد دائرة المعارف بزرگ اسلامى به عنوان يك مرجع علمى واصلى و عمومى براى كليه محققين باشيم .
سازمان علمى مركز دائرة المعارف بزرگ اسلامى بدين قراراست :
١. سرپرستى علمى و سر ويراستارى . مسؤوليت آن با جناب آقاى سيد كاظم بجنوردى است كه ناظر به تمام تشكيلات علمى دائرة المعارف است . انتخاب عناوين و تشكيل پرونده هاى علمى همراه با تمام مراحل تأليف و ويرايش از نظر ايشان مى گذرد . در ويراستارى مقالات , ايشان از همكارى ده نفر دستيار بر خور دارند كه هر مقاله را به صورت دو نفرى ويرايش مجدد و مقابله مى كنند .
٢. شوراى علمى. اين شورا مركب است از سرپرست بخشها و تعدادى مشاور. تمام گزارشهاى مربوط به فعاليت هر بخش به اين شورا داده مى شود و هماهنگيهاى لازم صورت مى گيرد. مسائل عالى علمى و فرهنگى نيز در اينجا به بحث گذاشته واتخاذ تصميم مى شود .
٣ . بخشهاى علمى كه عبارت است از: بخش تاريخ ; بخش علوم ; بخش هنر ومعمارى ; بخش عرفان ; بخش ادبيات ; بخش جغرافيا ; بخش كلام وفرق ; بخش ادبيات عرب ; بخش علوم قرآنى وحديث ; بخش حقوق ; بخش فقه واصول فقه ; بخش فلسفه .
هر يك از اين بخشها مسؤوليت كنترل و ويراستارى مقالات مربوط به بخش خود را به عهده دارند .
٤ . بخش بررسى . اعضاى پنج نفره اين بخش وظيفه كنترل مقالات را با مراجعه به منابع اصلى آن به عهده دارند .
٥ . محورهاى ويراستارى .اكنون در مركز دائرة المعارف پنج محور ويراستارى فنى و ادبى وجود دارد كه تمامى مقالات در اين محورها يكنواخت شده و نظم منطقى آنها بر اساس ضوابط معينى كه در جزوه هاى راهنماى محققين و مؤلفين مدون شده است , انجام مى پذيرد .
٦ . بخش گزينش عناوين . انتخاب عناوين دائرة المعارف به عهده اين بخش است . عناوين انتخاب شده پس از تأييد بخشهاى مختلف علمى وتصويب سرويراستار در دستور كار قرار مى گيرد تا ذيل هر كدام مقاله مناسب تأليف گردد .
در يك نگاه كلى عناوين گزينشى سه نوعند : عناوين اصلى , عناوين ارجاعى , عناوين ضمنى .
عناوين اصلى , مدخلهايى است كه ذيل آنها مقاله آورده مى شود .
عناوين ارجاعى , عناوينى است كه عنوان مشهورتر دارد و به آن ارجاع داده مى شود; مانند بيرونى -ابو ريحان بيرونى; آل سلغر- اتابكان فارس .
عناوين ضمنى , ارجاعات داخل مقالات به مدخلهاى ديگراست . اين مدخلها به صورت (ه م ) در متن مقالات مشخص مى شود . به طور مثال در مقاله آل سعود , آنجا كه ارتباط آل سعود با وهابيت مطرح مى شود , براى پرهيز از تكرار واز هم گسيختگى مطالب, به عنوان اصلى وهابيـــــــــت
( ه م) ارجاع داده مى شود.ارجاع به اين مدخلها به ويژه در مقالات مربوط به خاندانها و سلسله هاى حكومتى كاربرد زيادى دارد . زيرا عناوين , كليد بهره بردارى از دائرة المعارف است واگر در انتخاب آن نظم و منطق به كار نرفته باشد , كليد در اختيار محقق قرار نگرفته است .
دائرة المعارف بزرگ اسلامى همچون ديگر دائرة المعارفها از اين روش بهره مى گيرد كه اعلام وموضوعات , تحت مشهورترين عنوان خود آورده مى شود ودر صورت لزوم , عناوين ديگر به آن ارجاع مى گردد . عناوين دائرة المعارف بزرگ اسلامى شامل تمام موضوعات واعلام مربوط به فرهنگ وتمدن اسلامى است و گستره آن علوم قرآنى , حديث , فقه , اصول , كلام , فرق , تاريخ , جغرافيا , علوم , فلسفه , هنر , ادبيات , مردم شناسى وكل ميراث فرهنگى تمام اقوام مسلمان را در طول تاريخ اسلام شامل مى گردد .
با توجه به حوزه وسيع فرهنگ وتمدن اسلامى , تنها موضوعات واعلام مهم وكليدى كه نقش اساسى و تعيين كننده در تاريخ اسلام دارند , عنوان مدخل را مى يابند . نمودار مآخذ مدخل يابى
گزينش عناوين از موضوعات واعلام با فيش بردارى مقدماتى از مآخذ مهم ودست اول آن صورت مى گيرد . مآخذ فيش بردارى در دفترى به نام (نمودار مآخذ مدخل يابى) با ذكر حروفى از فهرست هر كدام از مآخذ كه فيش بردارى شده ثبت ونگهدارى مى شود , تا در طول مراحل مشخص باشد كه از چه كتابهايى و تا كدام حرف آن مدخل يابى شده است . دفتر طرح عناوين (الف)
اين دفتر حاصل تلاش جمعى از محققان مركز دائرة المعارف است كه از بدو تأسيس با كوشش بسيار, مآخذ فراوانى را براى تهيه مدخلهاى دائرة المعارف فيش بردارى كردند . در اين دفتر حدود ٤٧٠٠ عنوان براى حرف (الف) فيش شده بود . اين عنوانها مورد بازنگرى وتحقيق بخش گزينش وبخش پرونده هاى علمى قرار گرفت وبا توجه به نظريات بخشهاى علمى ونظريات سر ويراستارى , ويرايش مجدد شده است . اكنون فيش بردارى از مآخذ براى حروف ديگر هم انجام مى شود ; به ويژه آماده سازى دفتر طرح عناوين حرف (ب) در دستور كار قرار دارد . سيستم كنترل
اين سيستم با ابتكار سرويراستارى براى جلوگيرى از تكرار عناوين اشخاص در مدخلهاى مختلف ايجاد گرديده است. در اين سيستم براى كنيه , القاب و شهرتهاى متفاوت هر فرد , كارتهاى مختلف تهيه و در آنها به عنوان مشهور ارجاع داده مى شود .
ارجاعات در اين سيستم داخلى است . پس از انتخاب عنوان و ثبت در دفاتر , عنوان مذكور در بالاى يك كارت يادداشت شده و مشخصات كامل آن نوشته مى شود . براى سهولت رديابى مآخذ هر عنوان , شماره صفحه وجلد هر مأخذ در كارت يادداشت مى شود . اين كارتها در فايلهاى مخصوص قرار مى گيرد تا هنگام تشكيل پرونده علمى به بخش پرونده هاى علمى ارسال گردد .
٧ . بخش پرونده هاى علمى. اين بخش را مى توان قلب تشكيلات علمى مركز دائرة المعارف بزرگ اسلامى به شمار آورد . از اينجا تدوين دائرة المعارف شروع مى شود . در اين بخش بيش از پنجاه نفر محقق در گروهها ى مختلف به كار تحقيق مشغول هستند .هر يك از اين گروهها به دسته هاى كوچكتر تقسيم مى شوند ودر رشته هاى تاريخ , علوم , هنر ومعمارى , عرفان , ادبيات , جغرافيا , كلام و فرق , ادبيات عرب , علوم قرآنى وحديث , حقوق , فقه , اصول فقه وفلسفه به تشكيل پرونده هاى علمى مى پردازند .
عناوين ومدخلهاى تصويب شده در بخش گزينش عناوين توسط مدير بخش پرونده هاى علمى در اختيار پژوهشگران قرار مى گيرد وآنان با استفاده از مآخذ اوليه كه در كارت مخصوص آن عنوان ثبت شده وبا استفاده از منابع عمومى به تشكيل پرونده ٌٌعلمى مى پردازند .مآخذ ومنابع به ترتيب موقعيت زمانى از قديم به جديد رديابى مى شود. هر گونه اطلاع وخبر , حتى اگر نامى از عنوان مورد نظر باشد , شناسايى وصفحات مربوط به آن زيراكس مى گردد وهمراه با شناسنامه كتاب در پرونده علمى جاى مى گيرد .
براى تشكيل هر پرونده علمى سه مرحله اساسى طى مى شود ودر طى اين مراحل سه گانه , مقدمات تأليف مقاله آماده مى شود .
١- مرحله تنظيم وتشكيل : در اين مرحله پژوهشگر هر پرونده به تناسب تخصص واطلاعاتى كه دارد در يك بررسى دقيق , مآخذ رديابى شده را كنترل كرده ودر ادامه به دنبال مآخذ ديگر مى پردازد . آنگاه كه از يافتن مأخذ ديگر مأيوس شود , پرونده را تحويل مدير بخش مى دهد .
٢- مرحله بررسى : در اينجا مدير بخش , پرونده تشكيل شده را به يكى از بررسى كنندگان بخش , تحويل مى دهد تا كاستيهاى آن روشن شود .نواقص در صفحه اى يادداشت شده و به مدير بخش تحويل مى گردد .
٣- مرحله تكميل : پرونده علمى به خود گرد آورنده آن يا پژوهشگر ديگرى جهت تشكيل مجدد يا تكميل و رفع نواقص آن تحويل مى شود. در اينجا با اسفاده از يادداشتهاى مرحله پيش به رفع نواقص مى پردازند. در نهايت , منابع و مآخذ بر اساس سال وفات مؤلف ترتيب زمانى يافته و در جدولى به اين ترتيب ثبت مى شود: شماره مسلسل , نام اشهر وكوچك مؤلف , نام كتاب , نام محقق , نام مترجم , مكان انتشار , ناشر , سال نشر , نوبت نشر , جلد , صفحه . پرونده هايى كه مدخل آنها از مؤلفين اسلامى وداراى تأليفات وآثار باشد , مرحله ديگرى نيز دارد .
مرحله كتابشناسى : پرونده علمى به بخش كتابشناسى فرستاده مى شود تا با استفاده از فهرستهاى كتب خطى وچاپى موجود در مركز , آثار و تأليفات ديگر مؤلف مزبور استخراج شود ودر پرونده قرار بگيرد. پرونده هاى علمى پس از گذر از اين مراحل , آماده تأليف مى شود . البته اين مراحل , ويژه پرونده ها وعناوينى است كه كليه ٌمآخذ آن در كتابخانه مركز موجود باشد . گاهى مآخذ يك يا چند عنوان ويا پرونده علمى موجود نيست . در اينجا ممكن است پژوهشگران خود به جستجو بر خيزند وآن مآخذ را از كتابخانه هاى تهران ويا شهرستانها تهيه كنند و يا از بخش پيگيرى منابع غير موجود در مركز بخواهند تا آن را تهيه و در اختيار ايشان قرار دهد . گاهى دستيابى به بعضى از مآخذ به ويژه آنچه بايد از كتابخانه هاى خارج از كشور تهيه شود , ماهها به طول مى انجامد .
از جمله مسائل قابل توجه در مركز دائرة المعارف بزرگ اسلامى , استقصاء كامل در مورد منابع ومآخذ پرونده هاى علمى است . آنچه از اين منابع ومآخذ در كتابخانه هاى داخلى موجود نباشد , به گونه هاى متفاوت از كتابخانه هاى خارج ازكشور تدارك مى شود و در اختيار محققين قرار مى گيرد . از اين رو مى توان ادعا كرد مقالات از لحاظ منابع غنى , وحتى اغلب آنها از نظر منابع دست اول غنى تر از مقالات مشابه خاورشناسان است .
٨. بخش كتابخانه . از جمله گامهاى بلندى كه همزمان با تأسيس مركز دائرة المعارف بزرگ اسلامى برداشته شد , پايه گذارى يك كتابخانه بزرگ بود . تأسيس يك كتابخانه بزرگ ومجهز كه بتواند نيازهاى پژوهشى محققان مركز را برآورد , گامى اساسى بود كه همت بلندى مى طلبيد. در ابتدا جناب آقاى بجنوردى كتابخانه خود را در اختيار مركز گذاشتند وبا گامهاى استوار به سوى هر چه غنى تر كردن آن كوشيدند. فراهم شدن مجموعه موجود درمدت هفت سال , گواه صادقى برتلاش پيگير و همت بلند ايشان است . مجموعه اى كه از نظر كيفى همطراز غنى ترين كتابخانه هاى كشور واز نظر تعداد نيز در رديف كتابخانه هاى بزرگ است .
كتابخانه مركز دائرة المعارف اكنون داراى ١٤٠٠٠٠ جلد كتاب چاپى , ١٥٠٠ جلد كتاب خطى , ٢٠٠٠ جلد كتاب عكسى , ٢٠٠٠ قطعه اسلايد وعكس وهزار حلقه ميكروفيلم است . آرشيو مجلات آن نيز داراى ٩٠٢ عنوان مجله است كه ٤٥٦ عنوان آن مجلات فارسى , ٢٩٤ عنوان آن عربى , و ١٠٥ عنوان آن به زبانهاى اروپائى , وبقيه ٌمجلات به زبانهاى ديگر دنياست . همچنين اين كتابخانه مجموعه با ارزشى از ٩٠٦٠ عنوان كتاب به زبانهاى اروپائى را داراست .
مشخص ترين راههاى پيموده شده در گرد آوردن كتابخانه مركز عبارت است از:
الف - شركت در نمايشگاههاى بين المللى كتاب داخل وخارج از كشور وخريد منابع ومآخذ مورد نياز .
ب - خريد مجموعه هاى شخصى دانشمندان داخل وخارج از كشور; مجموعه هايى كه حاصل يك عمر گلچين كردن كتابها بوده است.
ج - رديابى كتابهاى كمياب در خلال تشكيل پرونده هاى علمى . اين كتابها توسط پژوهشگران , يا بخش رديابى كتابهاى كمياب در كتابخانه هاى داخلى ويا خارجى شناسايى و به امانت آورده شده است و در بخش زيراكس مركز ازتمام كتاب زيراكس گرفته شده و به صورت كتاب , صحافى گرديده است. اكنون تعداد ٢٠٠٠٠ جلد از اين نوع كتاب در كتابخانه دائرة المعارف موجود است .
همچنين در اين كتابخانه حدود ٢٠٠٠ پرونده علمى وجود دارد . اين پرونده ها محصول تلاش پنجاه نفر محقق در بخش پرونده هاى علمى است كه تعداد سيصد عدد از آن اكنون جلد شده و به عنوان بانك اطلاعات نگهدارى مى شود . سازمان و بخشهاى مختلف كتابخانه مركز دائرة المعارف بزرگ اسلامى
الف - بخش فهرست نويسى: كتابها در اين بخش ثبت وطبقه بندى مى شود. طبقه بندى كتابها بر اساس طبقه بندى كتابخانه كنگره آمريكا انجام مى شود . اين روش به لحاظ كارآيى و كار برد خوب آن از طرف بخش علمى و فرهنگى سازمان ملل متحد (يونسكو) براى كتابخانه دانشگهاهها و مؤسسات علمى توصيه شده است . البته كتابداران مركز با ابداع يك سيستم جديد در بعضى از بخشهاى علمى مانند زبان وادبيات فارسى , اديان وتاريخ , كتابها را با يك سيستم تلفيقى طبقه بندى مى كنند . در اين سيستم با تدابير خاصى در گذاردن شماره فرعى وشماره هاى ويژه ٌمؤلفان ودر نظر گرفتن خط و زبان كشورهاى اسلامى و ديگر كشورها , كتابهايى كه به يك زبان در موضوع واحد نوشته شده در كنارهم قرار مى گيرد . طرحهاى گسترده اى نيز براى توسعه اين سيستم به بخشهاى ديگر علوم در حال مطالعه و شكل گيرى است .
ب - بخش كامپيوتر : براى اطلاع رسانى و فهرست نويسى ضمن پيروى از روشهاى بين المللى , براى سهولت و كار آيى بيشتر از كامپيوتر نيز كمك گرفته شده است . در طرح اوليه برنامه پيش بينى شده كه متخصص كامپيوتر روى آن كار مى كند , نه مورد وجود دارد : ١- نام اشخاص (مؤلف , مترجم , ويراستار , نقاش , خطاط وغيره.) ٢- عنوان كتاب ٣- موضوع ٤- ناشر ٥- سلسله انتشارات ٦- تاريخ انتشار ٧- محل انتشار ٨- تعداد صفحات ٩- قطع كتاب .
اكنون برنامه تحرير وتكثير برگه ها انجام شده ومراحل ديگر نيز پى گيرى مى شود. با اجراى مراحل دوم و سوم طرح - كه مقدمات آن فراهم شده است - تمام اطلاعات مورد نياز در كوتاهترين زمان به دست خواهد آمد. در مرحله پايانى توان ارائه اطلاعات به بيست و هشت مورد خواهد رسيد .
ج - بخش عكاسى : مسؤوليت تهيه عكس از كتابهاى خطى به عهده اين بخش است .
د - بخش ميكروفيلم: در اين بخش ميكروفيلمهاى تهيه شده نگهدارى مى شود .
هـ - بخش زيراكس: كتابهاى كمياب غير موجود در كتابخانه مركز كه از كتابخانه هاى ديگر امانت گرفته مى شود , در اين بخش زيراكس شده وبراى كتاب شدن به بخش صحافى ارسال مى گردد . مدارك و مآخذ لازم براى پرونده هاى علمى نيز در اين بخش فتوكپى و تكثير مى شود .
و - بخش صحافى : كتابهاى زيراكسى وبى جلد در اين بخش صحافى وتجليد مى شود .
ز - بخش رديابى : كتابهاى غير موجود در مركز توسط اين بخش رديابى شده و در سطح كتابخانه هاى ديگر شناسايى و به امانت گرفته مى شود تا در اختيار پژوهشگران قرا بگيرد.