آیینه پژوهش - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ١٥ - مير غلام على آزاد بلگرامى و آثار عربى او - عباس سيد حسن
مير غلام على آزاد بلگرامى و آثار عربى او
عباس سيد حسن
مير غلامعلى آزاد بلگرامى (١١١٦ ـ ١٢٠٠ق) از تذكره نويسان بنام و علماى متبحّر هندوستان در قرن دوازده هجرى به شمار مى آيد. او از ستارگانى است كه در قرن دوازدهم بر افق علمى شبه قاره درخشيد و شعاع تابناك علم و فضل او از هندوستان فراتر رفت و گوشه هايى از ديار عرب را نيز منور كرد.
در عرب ديوانِ ما هم شورها افكنده است
گرم دارد بزمها را شعله الحان ما١
آزاد در شـاعرى خود را بحق (حسان الهند) لقب داده است.
چون مدح رسول، كام من شد
حسّان الهند نام من شد٢
او در فارسى و عربى تحقيقاتى ارزنده انجام داده و در اين دو زبان تأليفات زيادى به يادگار گذاشته است.٣
ديوان عربى او داراى سه هزار و هفتصد بيت است. علاوه بر اين، مثنويات، قصايد و ماده تاريخهايى نيز دارد. صاحب (اتحاف النّبلا) تعداد اشعار عربى آزاد را ده هزار بيت نوشته است.٤ دكتر زبيد احمد٥ و دكتر فضل الرحمن ندوى٦ درباره آثار عربى آزاد تحقيقات شايانى انجام داده اند. نمونه هايى از شعر عربيِ آزاد در كتابهاى زير آمده است:
١. نزهة الخواطر، ج٦، ص٢٠٤ ـ ٢٠٥.
٢. اتحاف النبلا، ص٣٣١ ـ ٣٣٥.
٣. خزانه عامره، ص١٤٠ ـ ١٤٥.
در اين گفتار كوتاه، سعى ما تنها معرفى آثار عربى آزاد است، اميدواريم بتوانيم در اين نگاه كوتاه به اهميت آثار عربى آزاد و همچنين وسعت مطالعه و مشاهده و شخصيت علمى و ادبى او پى ببريم.
١ـ سبحة المرجان فى آثار هندوستان٧
اثر يادشده، يكى از معروفترين و مهمترين تأليفات آزاد بلگرامى است كه آن را به سال ١١٧٧ق/ ١٧٦٣م تأليف كرده است. چنان كه از عنوان كتاب آشكار است، موضوع اصلى آن هندوستان است. اين كتاب در چهار فصل تأليف شده است: فصل اوّل
به بيان عظمت و بزرگى هند و اشارات نسبت به اين كشور در تفاسير قرآن و احاديث اختصاص دارد. مؤلف احاديث و نظريات متعددِ مفسّرين قرآن را در مورد داستان آدم و حوّا و هبوط آنان از بهشت به كوهى در سرى لنكا كه (آدم) نام دارد، نقل كرده است. فصل دوم
شامل شرح حال ٤٤نفر از علما و ادباى مسلمان هندى است كه يا در هند متولّد شده، يا از جاى ديگر رو به هند آورده و در آنجا سكونت گزيده اند. فصل سوم
به محسنات كلام اختصاص دارد و در آن از صنايع و بدايع كه هنديان و نيز خود مؤلف اختراع و استخراج كرده اند، بحث مى شود. لازم به ذكر است كه مؤلف كتاب، دو بخش اخير، يعنى فصل سوم و چهارم، را به نام (غزلان الهند) در ١١٧٨ق به فارسى برگردانيده است. فصل چهارم
درباره (نَايكابهيد) يا (فى بيان المعشوقات و العشّاق) است.
سبحة المرجان نخستين بار در بمبئى به سال ١٣٠٣ق/ ١٨٨٦م در ٢٩٨ صفحه به طبع رسيد. سپس در عليگر در سال ١٩٧٦ و ١٩٨٠م به تصحيح و با مقدمه اى فاضلانه از دكتر محمد فضل الرحمن ندوى سِيوانى در دو مجلد به چاپ رسيد. و بار ديگر در مصر نيز چاپ شده است.
نسخه هاى خطى سبحة المرجان
* هند، دهلى، موزه ملّى، به خط مؤلف.
* پاكستان، لاهور، دانشگاه پنجاب، ، نستعليق، حسين بن محمد علوى، ١٢٥٣ق، ٣٩٢ ورق.٨
* هند، لكهنؤ، ندوة العلما، ١٧٩٥ نسخ، عباس بن احمد يمانى، ١٢٩٢ق در بهوپال، ٤٣٢ص.٩
* هند، پَتنا، كتابخانه خدابخش، بانكى پور، ٦٥٣، نستعليق، ١١٢ ورق.١٠
* هند، حيدرآباد، آصفيه، ش٢١٣٥.١١
* هند، كلكته، مدرسه عاليه، ش٨٨ (فقط خلاصه دارد).
* لندن، موزه بريتانيا، ج٣، ص١٠٢٢ب و ١٠٥٥ب.
* منچستر، كتابخانه جان ريلاندس، شماره [٤٦٣] ٢٩٢. در فهرست نسخه هاى خطى عربى اين كتابخانه سهواً اسم مؤلف (جلال الدين آزاد…) آمده است.١٢
* هند، عليگر، دانشگاه اسلامى، ذخيره احسن، شماره ، نستعليق خوش، ٤٠٦گ.
ترجمه فارسى سبحة المرجان
فصل اول و دوم اين كتاب را سيد شمس الدين حسنى الحسينى بنارسى به دستور راجااِيسَر پَرساد در سده نوزدهم به فارسى برگردانده است و نسخه منحصر به فرد اين ترجمه در كتابخانه خدابخش پَتنا (هند) موجود است. شماره ٦٥٣، نستعليق خوش، تاريخ ترجمه ١٢٨٦ق، ١١٢ورق. مظهر آدم،ترجمه سبحة المرجان (به زبان اردو)
مولوى شمس الدين، مترجم فارسى، دو فصل از سبحة المرجان را به زبان اردو نيز ترجمه كرده كه در ١٢٩٥ق/ ١٨٧٨م در ١٢٣ صفحه از مطبع نامى منشى نولكشور لكهنؤ (هند) به طبع رسيده است. (مظهر آدم) به حروف ابجد نام تاريخى است كه از آن ١٢٩٥ق به دست مى آيد.
٢ـ ضؤ الدّرارى شرح صحيح البخارى١٣
آزاد، صحيح بخارى را تا كتاب الزّكات شرح كرده است. وى اين شرح را در ١١٥١ق در حرمين شريفين به انجام رسانيده است. كتاب، حاوى متن و شرح است و نسخه منحصر به فرد آن در كتابخانه ندوة العلما لكهنؤ با مشخصات زير موجود است:
شماره ٣٦٤، نستعليق، به خط مؤلف، ١١٥١ق در مدينه، ١٤٦ص، ٢٣سطر. نواب صديق حسن، صاحب ابجد العلوم، نسخه مؤلف را به دست آورده بود و حكيم عبدالحئى، صاحب نزهة الخواطر، نيز در كتاب خود، الحطّة فى ذكر الصّحاح الستّة، ص٢٢٦ شرح صحيح بخارى، آزاد بلگرامى را معرّفى كرده است.
٣ـ شفاء العليل فى اصلاح كلام ابوالطيب المتنبّى١٤
آزاد بر اشعار المتنبّى شاعر معروف عرب نقدى زده است و اشتباهات معانى و بيان در كلام وى را نشان داده و اصلاح نموده است. نسخه هاى خطى اين رساله در كتابخانه هاى زير موجود است:
* حيدرآباد، كتابخانه آصفيه، در فن دواوين عربى، شماره١١١٣.
* حيدرآباد، كتابخانه سيدعلى حسين بلگرامى.١٥
* لكهنؤ، كتابخانه ندوة العلما، شماره١٤٤٥، نستعليق، مكتوبه سيد نورالحسن قَنّوجى (فرزند نواب صديق حسن خان). ٥٠ص، ٢٥سطر.١٦
* حيدرآباد، موزه سالار جنگ (٢نسخه).١٧
پروفسور نثار احمد فاروقى، دو نسخه كتابخانه موزه سالار جنگ را مقابله و تصحيح كرده و با حواشى مفيد در مجله (ثقافت الهند)، چاپ دهلى، جلد٣٥، ش٤/٣ و جلد٣٦، ش١ـ٢ به طبع رسانيده است.١٨
٤ـ شمامة العنبر فى ماورد فى الهند من سيد البشر
مؤلف دراين رساله مختصر، احاديث منقول از رسول خدا(ص) را در باب فضايل كشور هند جمع آورى كرده است. پيش از او كسى به چنين كار دست نزده بود. او اين رساله را در شهر اَركات در ١١٦٢ق تأليف كرد١٩ و در سبحة المرجان (سال تأليف ١١٧٧ق) از آن نقل قول كرده است. فهرستنويس كتابخانه آصفيه، سال تأليف رساله مذكور را ١١٩٦ق و محل تأليف آن را شهر تُونك نوشته است كه درست نيست. سه نسخه خطى آن در كتابخانه آصفيه حيدرآباد به شماره هاى ٨٥٣ ـ ٨٥٧ و ٨٥٩ مضبوط است.٢٠
٥ـ مثنوى مظهر البركات٢١
آزاد، مظهر البركات را به تقليد از مثنوى مولوى سروده و در دفترهاى مختلف اين مثنوى خيالات و افكار فلسفى و كلامى و عرفانى را در قالب داستانهاى ساده ارائه داده است. مظهر البركات در بحر خفيف سروده شده و آزاد مدعى است كه پيش از او هيچ كس در اين بحر براى سرودن مزدوجه سعى ننموده است. او در آغاز، اين مثنوى را در چهار دفتر سروده بود، اما بعداً به درخواست نوه خود، اميرحيدر بن نورالحسين سه دفتر ديگر نيز بدان افزود.
دفتر اول در سال ١١٩٣ق/ ١٧٧٩م در اورنگ آباد به مدت يك سال سروده شد.
دفتر دوم در سال ١١٩٤ق/ ١٧٨٠م در حيدرآباد در مدتى حدود پنج ماه فراهم آمد.
دفتر سوم و چهارم كه در جمادى الآخر ١١٩٥ در اورنگ آباد بدان پرداخته شد، در شعبان ١١٩٥ به اتمام رسيد.
دفتر پنجم و ششم و هفتم در سال ١١٩٦ق/ ١٧٨٢م سروده شده اند. البته در دفتر اول (حمد) نيست، ولى در آغاز ديگر دفترها، (حمد) موجود است و بعد از هر دفتر يك خاتمه وجود دارد.
اين مثنوى تاكنون به چاپ نرسيده و نسخه هاى خطى آن در كتابخانه هاى مختلف موجود است كه شرح آن به قرار زير است:
* هند، حيدرآباد، كتابخانه آصفيه، به خط مؤلف.٢٢
* منچستر، كتابخانه جان ريلاندس منچستر، ٤٨١الف (از ص٣ب ـ ١٧٤الف).٢٣ اينجا نادرست (مُظهِر البركات) نوشته شده است.
* كتابخانه پرنستن.٢٤
* هند، عليگر، دانشگاه اسلامى، گنجينه احسن، شماره ٨٩١/٧١، نستعليق خوش، محمد قاسم على، ١٣٠٢ق، ٣٦٨ورق، (از ٣٦٩ تا ٣٧٥ قصيده مرآة الجمال آمده است.)
* هند، لكهنؤ، كتابخانه ندوة العلما، شماره ٣٠٧/٥٠٢٠.٢٥
* پَتنا، كتابخانه خدابخش، شماره ٢٦٤١، از ورق١ الف ـ ١٢٧ب. در آخر اين نسخه از ورق ١٢٨الف ـ ١٣٢ب مرآة الجمال آمده است.٢٦
٦ـ ديوانها
آزاد، ده ديوان دارد كه هفت جلد از آنها در (السبعه السياره) گرد آمده است.
ديوان اول: در مطبع كنزالعلوم، حيدرآباد دكن، به سال ١١٨٧ق و در ٦١ صفحه چاپ شده است.
ديوان دوم: در مطبع لوح محفوظ حيدرآباد به سال ١١٨٧ق در ٥٨صفحه، به چاپ رسيده است.
ديوان سوم: در مطبع كنزالعلوم، حيدرآباد دكن به سال ١١٨٧ق در ٤٨صفحه چاپ شده است.
ديوان چهارم: به سال ١١٩٠ق به چاپ رسيده است.٢٧
ديوان پنجم٢٨ و ششم و هفتم: در سال ١١٩٤ق، نسخـه خطى هفـت ديـوان مذكور عـربى آزاد در كـتابخانه نواب نورالحسين بن نواب صديق حسن خان در لكهنؤ موجود بوده است و صاحب نزهة الخواطر آنها را در آنجا ديده بود. (نزهة الخواطر ٢٠٢/٦)
ديوان هشتم٢٩: نسخـه اى از ايـن ديـوان در ٥٥ورق در كـتـابخـانه مكتبة شيخ السلام عـارف حـكمت در شهـر مدينه موجود است. مورخ ٩٩٠ كه اشتباه است.
ديوان نهم٣٠: معروف به (تحفة الثقلين) در مطبع نور الانوار در آره (بيهارـ هند) در ١٢٩٤ق چاپ شده و نسخه خطى آن در دانشگاه عليگر (هند) موجود است. شماره ٧١١ع ٢٩٨/٨٩٢ع١/
ديوان دهم:
نسخه هاى ديوان نهم و دهم در ذخيره سبحان الله در دانشگاه عليگر (هند) موجود است. همچنين در كتابخانه هاى زير نيز نسخه هاى از آن ديوان موجود است.
* هند، حيدرآباد، كتابخانه آصفيه، شماره١٠٩.
* هـند، رامپـور، كـتابخـانه رضا٥٨٦/١ (فهرست عربى).
* هند، پتنا، كتابخانه خدابخش، شماره ٣٣٧٠ و ٣٩٥٩، به نام (ديوان آزاد، صفحه آخر به خط مؤلف، ١١٧٠ق، ٥٦ورق.٣١
* ايران، تهران، كتابخانه مركزى دانشگاه تهران، شماره ١٠٤٧٥ (فهرست نشده است).
* لندن، موزه بريتانيا، شماره، OR ٨٢٦٩ (فهرست نشده است).
٧ـ السّبعه السّياره
هفت ديوان شعر است كه در سالهاى ١١٧٩ ـ ١١٩٤ق تأليف شده اند. گزيده هايى از اشعار اين مجموعه به نام (مختاراتِ ديوان آزاد، در ١٣٢٨ق/ ١٩١٠م در آسى پريس لكهنؤ (هند) به چاپ رسيده است. نسخه اى نيز از اين كتاب در كتابخانه نورالحسن در شهر لكهنؤ بود، به خط تعليق شكسته آميز.٣٢
٨ـ تسلية الفؤاد فى قصايد الآزاد٣٣
مجموعه اى است مشتمل بر چند قصيده آزاد كه نسخه خطى آن در كتابخانه عارف حكمت در مدينه موجود است.
٩ـ مرآة الجمال
منظومه عربى داراى ١٠٥ بيت در تعريف زيباييهاى محبوب از سرتاپا. آزاد اين منظومه را در ١١٨٧ق/ ١٧٧٣م سروده است. استورى مثنوى سراپاى معشوق (فارسى) و مرآة الجمال را يكى دانسته است.٣٤
لازم به ذكر است كه مولوى محمد باقر آگاه مدارسى نيز قصيده اى در ١٠٥بيت در تعريف و توصيف سراپاى معشوق به عربى به نام مرآة الجمال سروده است كه در پايان نسخه آن، نقد و نظر آزاد بلگرامى آمده است. نسخه خطى اين قصيده در ديوان آگاه در كتابخانه سالار جنگ حيدرآباد، شماره ٢١٦٤ ـ A/N.M/٢٥٨ وجود دارد.٣٥
١٠ـ كشكول
شامل مطالبى پراكنده و اكثر به خط مؤلف است. نسخه خطى آن در كتابخانه آصفيه حيدرآباد زير عنوان محاضرات عربى موجود است.٣٦
١١ـ الأمثله المترشحة من القريحة٣٧
١٢ـ قصيده همزاليه
نسخه خطى اين قصيده در كتابخانه ندوة العلماى لكهنؤ، به شماره ١٤٩٦، خط نسخ، ٤ص، مضبوط است.٣٨
١٣ـ اوج الصبا فى مدح المصطفى
قصيده اى است در مدح پيامبر اكرم(ص) و نسخه خطى اين قصيده در كتابخانه ندوة العلماى لكهنؤ به شماره ١٤٢٣ موجود است، به خط نستعليق و در ٩٦ صفحه.٣٩
١٤ـ نصاب القصيده فى التغزّل٤٠
١٥ـ مكتوبات حضرت مجدّد.
ترجمه عربى برخى از نامه هاى شيخ مجدّد سرهندى است كه آزاد انجام داده است.٤١
* مصنفات حكيم ميرزا حسن لاهيجى
على صدرائى خوئى
بنيان گذارى حكمت متعاليه توسط صدرالمتألهين آخوند ملاصدرا شيرازى (متوفاى ١٠٥٠هـ.ق) صورت گرفت، ولى در زمان حيات وى رغبت چندانى به آن نشان داده نشد. بعد از او پيروان وى كمر همت بستند و با تدريس و تأليف مبانى قويم حكميِ آخوند، توانستند آن را به جايگاه حقيقى خود برسانند و حكمت مشايى و اشراقى را تحت الشعاع آن قرار دهند. يكى از اين انديشمندان فاضل حكيم متأله ميرزا حسن بن عبدالرزاق لاهيجى گيلانى قمى حفيد ملاصدرا بود. پدر وى ملا عبدالرزاق فياض لاهيجى با وجود اينكه داماد ملاصدرا بود و رتبه والايى در علوم داشت با شدّت عناد مخالفين مانند ساير اقران خود نتوانست حكمت متعاليه را بسطى بدهد و مشى علمى او مدارا با قشريين بود و مباحث غامض مبانى استادش را گاه در مطاوى شوارق و مشارقش و گاه در اثناى حواشى بر شروح تجريد بيان كرده و بنابر مصالحى كه بر ارباب علم پوشيده نيست، پرده تقيّه را هيچ وقت كنار نيانداخت. اما پسر او ميرزا حسن ظاهراً شرايط بهترى از پدر داشت و تا آنجا كه توانست در اين وادى قلم فرسايى كرد. او ضمن اينكه متشرعى كاملاً متعبّد بود و تأليفاتى در ادعيه، فقه، اخلاق و اصول دين داشت، در مسائل فلسفى نيز پركار بود و حدود شش كتاب مستقل در بيان مسائل آن و رد ايرادهاى مخالفين نگاشته است. متأسفانه حق اين حكيم چنانچه بايد ادا نشده و مانند صدها عالم شيعى در پرده هاى ضخيم فراموشى و عدم اعتنا گم گشته است.
تأليفات حكيم لاهيجى در موضوعات مختلف از تنوع بسيار برخوردار است كه اجمالاً ذكر مى شود:
او در بيان مسائل اعتقادى و اصول دين (كتاب شمع يقين يا آيينه دين) و (اصول دين يا اصول خمسه) را پرداخته و در رد شبهه اى پيرامون امامت كتاب (درّ مكنون) و در اثبات رجعت و رد شبهات پيرامون آن (سرّ مخزون يا اثبات الرجعه) را به فارسى تأليف كرده است.
در مسائل فروع دين و فقهى نيز رساله هاى (تقيّه)، (زكاة)، (هدية المسافر) در احكام مسافر از قبيل قصر و اتمام و…، (رسالة فى بعض مسائل الغيبة) را نگاشته است.
او در دعا سه كتاب تأليف نموده كه نشانه اهتمام وى به دعاهاى ائمه معصومين(ع) است.(جمال الصالحين) شامل دوازده باب در ادعيه و زيارات و (شرح صحيفه سجاديه) كه به فرموده شيخ آغابزرگ با اينكه به اتمام نرسيده، ولى سه مجلد كبير است و ديگر (تحفة المسافر) كه خلاصه جمال الصالحين است.
وى در اخلاق، رساله شهيد ثانى پيرامون غيبت را به فارسى و به نام (تزكية الصحبة يا تأليف المحبة) درآورده است.
در مورد حكمت متعاليه نيز دو نوع تأليف دارد:
الف. در بيان مسائل غامض حكمى، كتابهاى (روايع الكلم)، (زواهر الحكم)، (مصابيح الهدى)، (مصباح الدرايه) كه همه را به عربى پرداخته است.
ب. در دفاع از حكمة متعاليه و دفع شبهات مخالفين (آيينه حكمت) را به فارسى و (الفة الفرقه) و (ابطال التناسخ) و (النفس الناطقة الانسانيه) را به عربى تأليف نموده است.
به لحاظ تنوع آثار اين حكيم و اهميت آنها، نگارنده بنا دارد تمامى مصنفات اين حكيم ربانى را با همكارى سازمان ميراث مكتوب وابسته به وزارت ارشاد و فرهنگ اسلامى، تصحيح و منتشر سازد.
در اين مقال آثار شناخته شده آن حكيم ارائه مى گردد. با اين اميد كه اگر انديشمندى بر آثار ديگرى از او يا نسخه هاى ديگرى از آثار او دست يافت از اعانت و مساعدت دريغ نفرمايد.
مصنفات وى به ترتيب حروف الفبا عبارتند از:
١ـ آيينه حكمت، فارسى. در حقيقت حكميّت و آشتى دهنده حكمت و شريعت اسلام است، شامل سه باب:
اول: تعريف حقيقت حكمت و بيان فضيلت آن در سه فصل.
دوم: در ذكر مسائل چند كه بر سر آنها همه نزاع كنند در ده فصل.
سوم: در ذكر بعضى اخبار… و ذكر بعضى اقوال و احوال جمعى از علما كه صديع يا مشعر است به فضل و مدح حكمت و حكما در دو فصل.
نسخه ها:
الف. قم، كتابخانه حضرت آيت الله مرعشى نجفى، ش٦٣٨٩، (فهرست٣٤٥/١٧)
ب. دانشگاه تهران، ضمن مجموعه ش٢٢٦٧ تحرير ٨رمضان ١٢٧٧ (فهرست دانشگاه٩١٧/٩)
ج. دانشگاه تهران، ضمن مجموعه ش٢٢٩٥ تحرير سال ١١٦٨ (فهرست دانشگاه ١٢٦٥/٩)
د. دانشكده الهيات و معارف اسلامى تهران، ضمن مجموعه ش [٢٥٢٦ج] تحرير دهه اوّل شعبان١٠٧٠ (فهرست ص١٩٣)
هـ. آستان قدس رضوى مشهد، ش٣٥١ ،بدون تاريخ تحرير
و. آستان قدس رضوى مشهد، ش٦٩٨٧، بدون تاريخ تحرير
٢ـ ابطال التناسخ با سه برهان. مرحوم آغابزرگ از اين رساله در الذريعه ٦٧/١ نام برده و فرموده كه نسخه آن در ضمن كتب شيخ جعفر سلطان العلماء در تهران موجود است. نسخه اى از آن پيدا نشد.
٣ـ اصول دين معروف به اصول خمسه، فارسى. اصول دين را در پنج فصل (١ـ توحيد ٢ـ عدل ٣ـ نبوت ٤ـ امامت ٥ـ معاد) بيان كرده است.
آغاز: (الحمدلله رب العالمين… اما بعد، بدانكه اصول دين يعنى چيزهايى كه بناى دين مبين بر آنهاست…)
نسخه ها:
الف.كتابخانه جامع گوهرشاد مشهد، ش٩٩٨، (فهرست كتابخانه ١٣٦٥/٣)
ب. دانشگاه تهران، ضمن مجموعه ش٢٦٣٦، تحرير سال١١٠٥ (فهرست دانشگاه١٥١١/١٠) اين كتاب در اين فهرست با عنوان (الخوف والرجاء) معرفى شده، امّا بعد از مقابله عناوين فصول و آغاز كتاب معلوم شد كه همان كتاب اصول دين است.
٤ـ الفة الفرقه فى الكلام الحكمة. عربى، در آشتى دادن ميان حكمت و شريعت و سازش ميان مسائل فلسفى و اخبار شيعى و قرآن، در دوازده فصل.
نسخ:
الف. كتابخانه حضرت آيت الله مرعشى نجفى، ش٦٦٥٨، فهرست(٢٢١/١٧)
ب. دانشگاه تهران، ش٢٤٩٥ (فهرست١٢٦٣/٩)
ج. دانشگاه تهران، ش٧٦٩٨، تحرير١٢٠٨ (فهرست٦٧٥/١٦)
د. دانشكده الهيات تهران، با عنوان (تأليف الفرقه) (فهرست١٠٩/١)
هـ. آستان قدس رضوى، ش٦٤٣١
و. جامع گوهرشاد مشهد، ش٧٣٤ (فهرست٨٤٥/٢)
٥ـ تحفة المسافر. اين كتاب تلخيص كتاب (جمال الصالحين) خود مؤلف است. نسخ:
الف. مسجد اعظم قم، ش٢٧٥٤ (فهرست ص٥٨٦)
ب. كتابخانه حضرت آيت الله مرعشى نجفى، ش٧٥٠٥ (فهرست ٣٠٥/١٩) و ش٦١٧٧ (فهرست١٧٦/١٦)
٦ـ تزكية الصحبة يا تأليف المحبة. فارسى، ترجمه اى است از كتاب (كشف الريبه عن احكام الغيبة) تأليف شهيد ثانى در يك مقدمه و ده فصل.
آغاز: (حمد و ثناى سزاى كبريايى كريم بى همتايى است كه اقلام السنه اوليا را از ريش و نيش سخنان باطل تراشيده…)
نسخه: دانشگاه تهران، ش٢٤٩٥، تحرير حسن بن علاءالدين تنكابنى، سال ١١٤٩ (فهرست١٢٦٣/٩)
٧ـ تقيه. شاگرد او شيخ محمدعلى حزين در سوانح خود از اين كتاب نام برده، ولى نسخه اى از آن پيدا نشد. [رك: الذريعه ٤٠٤/٤ ـ نجوم السماء ص١٨٤، سوانح حزين، مندرج در اول ديوان حزين، ص١٦]
٨ـ جمال الصالحين. در دعا و زيارات، شامل ديباچه و دوازده باب مشتمل بر يكصد و سى ودو فصل. اين كتاب به طبع رسيده و نسخ خطى آن فراوان است.
٩ـ جواب الاعتراض. اين كتاب همان (درّ مكنون) است كه در الذريعه ١٧٣/٥ با اين عنوان ذكر شده است.
١٠ـ حقيقة النفس يا رسالة در تجرد نفس ناطقه يا النفس الناطقه. عربى، در ردّ گفتار كسانى كه تجرد نفس را نفى مى كند و ردّ ادله آنها و اثبات تجرد نفس. اين رساله با عنوانهاى مختلف در فهارس ذكر شده است. نسخه ها:
الف. دانشگاه تهران، ش٢٤٩٥ تحرير ١١٤٨، با عنوان (رساله در تجرد نفس ناطقه) (فهرست ١٢٦٤/٩)
ب. دانشكده الهيات تهران، ش٨١١ تحرير شوال ١٢٢٢، با عنوان (النفس الناطقة الانسانيه) (فهرست ص١٠٩)
ج. دانشگاه تهران، ش٧٦٩٨ تحرير ١٢٠٨، (فهرست ٦٧٥/١٦)
١١ـ حاشيه بر وافى فيض كاشانى. در الذريعه ٢٢٩/٦ از آن نامبرده شده، امّا نسخه اى از آن به دست نيامد.
١٢ـ درّ مكنون. فارسى، در ردّ اعتراض بر شيعه مبنى بر آنكه اگر حضرت على(ع) به سبب يار و انصار قيام نكرد پس چرا امام حسين(ع) چنين كرد. اين كتاب در الـذريعه ١٧٣/٥ با عـنوان (جـواب الاعتراض) ذكـر شده است.
آغاز: (الحمدلله رب العالمين… اما بعد يكى از برادران جانى و دوستان روحاني… التماس نمود كه اعتراض بعضى از سنيان به شيعه كه شما مى گوييد…). نسخ:
الف. دانشگاه تهران، ش٤٢٥٠ (فهرست ٣٢٢٠/١٣)
ب. دانشكده الهيات تهران، ش[٨١١د]، (فهرست ص١٠٨)
١٣ـ رسالة فى بعض مسائل الغيبه. در رياض العلماء از آن نام برده شده است.
[رك: رياض العلماء ٢٠٧/١ ـ الذريعه٧٦/١٦]
١٤ـروايع الكلم و بدايع الحكم. عربى، مؤلف مباحث و مسائل فلسفه را پس از يك مقدمه، در سه باب و در چندين مقصد با عنوان (مشكوة) بيان كرده است. گويا آن را در سال ١١١٠ تأليف نموده است. [رك: الذريعه٢٥٩/١١]
نسخه: دانشكده الهيات تهران، ش[٧٠٢د]، (فهرست ص٥٥٥) فقط باب اول را دارد.
آغاز: (الحمدلله خالداً مع خلوده حمده يوافى دوام وجوده و يكافى العظيم من برّه وجوده).
١٥ـ زكاة. مرحوم آغابزرگ در الذريعه ١٩٧/١١ از آن نام برده و فرموده كه به فارسى است و داراى هفت فصل است.
١٦ـ زواهر الحكم. عربى، شامل مسائل فلسفه، در يك مقدمه و سه مقصد و سه باب، هر كدام داراى چند مطلب.
آغاز: (الحمدلله الذى انزل من السماء وجوب وجوده ماء فيض فضل وجوده… و سميتها زواهر الحكم لزهور نجومها فى غياهب الظلم…). نسخ:
الف. كتابخانه مرعشى نجفى، ش٦٦٨ و ٥٠١٩ و٧١٣١
ب. دانشگاه تهران، ش١٨٣٥، تحرير١٢٠٦، (فهرست ٢٨٣/٥)
ج. دانشگاه تهران، ش١٨٠٨، (فهرست ٢٨٤/٥)
د. آستان قدس رضوى، ش٦٦١، تحرير١٢٠٦
هـ. دانشكده حقوق تهران ،ش [٢٥٥ج]، تحرير سال ١٢٦٥، (فهرست ص٣٦٣ و٣٦٤)
١٧ـ سرّ مخزون. فارسى، مسأله رجعت و بازگشت مردگان در اين جهان در يك مقدمه و چهار فصل (١ـ اثبات وقوع رجعت ٢ـ كدام جماعت رجعت مى كنند ٣ـ مدت دولت اهل رجعت ٤ـ كيفيت رجعت) مورد بررسى و اثبات قرار گرفته است. نسخ:
الف. دانشگاه تهران، ش٢٤٩٥، تحرير ١٢ذيقعده١١٤٨، (فهرست١٢٦٤/٩)
ب. جامع كبير يزد، تحرير ٩شوال١١٠١
ج. تبريز، نزد سيد محمد مولانا و نوه او سيد ابوالحسن مولانا
د. كتابخانه حضرت آيت الله مرعشى نجفى، ش٦٦٥٨
١٨ـ سؤالات يورد لبطلان الحكمة و جوابان شافيه اوردها اهل الحكمة. فارسى، دو پرسش است در دفاع از فلسفه، كه در ضمن مجموعه ش٧٦٩٨ دانشگاه تهران در دو صفحه قرار دارد و فهرست نوشته گويا از حسن بن عبدالرزاق لاهيجى باشد (فهرست دانشگاه تهران ٦٧٥/١٦). چون به اصل نوشته دسترسى نبود، بررسى آن ممكن نشد ولى به احتمال زياد قسمتى از فصل اولِ (آيينه حكمت) مؤلف مى باشد كه در آن چند سؤال عليه فلسفه را مطرح و جواب داده است.
١٩ـ شرح صحيفه سجاديه. در الذريعه ٣٤٩/١٣ ازآن نام برده و گفته كه در سه جلد قطور است ولى به پايان نرسيده.
٢٠ـ شمع يقين يا آيينه دين. فارسى، مسائل اعتقادى را در پنج باب بيان كرده است. اين كتاب در سال ١٣٠٣هـ.ش در تهران به طبع رسيده و نسخ خطى آن فراوان است.
٢١ـ فهرس ابواب قطعة من الوافى. مرحوم آغابزرگ در الذريعه ٣٩٩/١٦ از آن نام برده و گفته كه فهرست زيبايى است بر قسمتى از ابواب وافى فيض كاشانى، شوهرخاله مؤلف.
٢٢ـ قِدَم و حدوث عالم. در مجموعه ش[٨١١د] دانشكده الهيات تهران، اين بخش درفصل پنجم از كتاب (آيينه حكمت) مؤلف ذكر شده. فهرستنگار گمان كرده كه اين رساله مستقلى است و آن را با اين عنوان ذكر كرده و مرحوم آغابزرگ آن را به نقل از فهرست دانشكده در الذريعه ذكر نموده است. رك: فهرست دانشكده الهيات تهران، ص١١٠ ـ الذريعه ٥١/١٧
٢٣ـ مصباح الدرايه. آغابزرگ در الذريعه ١٠٦/٢١ آن را ذكر نموده و گفته كه موضوع آن در حكمت مى باشد و مؤلف در كتاب (مصابيح الهدى) به آن ارجاع داده است. نسخه اى از آن شناسايى نگرديد.
٢٤ـ مصابيح الهدى و مفاتيح المنى. عربى، مسائل فلسفه در يك مقدمه و سه باب با عناوين (مصباح) بيان شده است.
آغاز: (و سبحانك اللهم يا من دلّنا على ذاته بذاته و بحكمته على صفاته تنزه عن مشابهة مخلوقاته).
نسخ:
الف. دانشگاه تهران، ش٣٦٦٢، فقط باب اول شامل ١١١برگ، تحرير جمادى الاول ١٢٢٨، (فهرست ٢٦٧٢/١٢)
ب. فهرستنگار كتابخانه سپهسالار چنين گفته كه (نسخه اى از اين كتاب در كتابخانه طاهريه موجود است). (فهرست سپهسالار، ابن يوسف ج٢٠/١)
٢٥ـ هدية المسافر. فارسى، مؤلف وظايف مسافر را در مورد اقسام سفر و اقسام قصر و اتمام و احكام متعلق به نماز و روزه در چهار فصل بيان نموده است. نسخ:
الف. كتابخانه مرعشى نجفى قم، ش٧٥٠٥، (فهرست٣٠٥/١٩)
ب. مسجد اعظم قم ش٢٧٥٤، فهرست ص٥٨٦
ج. دانشگاه تهران، ش١٧٠٧، تحرير ١٥رجب ١١٨٨، (فهرست ٢٥٤/٨)
پاورقي :
١. كليات آزاد بلگرامى، خطى، ص١٩.
٢. آزاد بلگرامى؛ خزانه عامره، ص٤.
٣. براى تفصيل اين مطالب رجوع شود به پايان نامه دكتراى نگارنده در دانشگاه تهران (دانشكده ادبيات و علوم انسانى) تحت عنوان بررسى احوال و آثار فارسى مير غلامعلى آزاد بلگرامى.
٤. نواب صديق حسن خان: اتّحاف النّبلا، ص٣٣١.
٥. Zubaid Ahmad: The Contribution Of India To Arabic Literature. Lahore. ١٩٦٨
٦. مقدمة سبحة المرجان فى آثار هندوستان، تأليف آزاد بلگرامى، به كوشش دكتر فضل الرحمن الندوى. عليگر (هند) ١٩٧٦ و ١٩٨٠م، در دو مجلد.
٧. ر.ك به: Zubaid Ahmad: The Contribution Of India To Arabic Literature. P. ١٨٩-١٩١ و مقدمه سبحة المرجان (به انگليسى) از دكتر فضل الرحمن الندوى، ص١٧ ـ ٢٤.
٨. قاضى عبدالنبى كوكب: مخطوطات عربى دانشگاه پنجاب، ص٢٩٠.
٩. فهرست ندوه، ٦١٥/٣.
١٠. فهرست بانكى پور، ٧/٨ـ ٨.
١١. فهرست آصفيه، ١٦٩/١.
١٢. فهرست نسخه هاى خطى عربى كتابخانه جان ريلاندس منچستر، ص٤٦٢.
١٣ـ١٤. ر.ك: فهرست ندوه١١٦/٣ و Zubaid Ahmad: The Contribution Of India To Arabic Literature. P. ٣٠٤ ، ٤٧٣
١٥. . Nazir Ahmad: J.R.A.S. B. Vol XIII pc xxxis ١٩١٧
١٦. فهرست ندوه٦٣٤/٣.
١٧ـ١٨. مجله منادى دهلى، جلد٦٧، شماره٤ـ٥، ١٩٩٢م.
١٩. سرو آزاد، ٢٩٥.
٢٠. فهرست آصفيه٤٩٣/١؛ نيز ر.ك: زبيد احمد، ١٩١و٣٠٤.
٢١. دكتر فضل الرحمن الندوى نسخه عليگر را در دسامبر ١٩٦٠ در مجله علوم اسلاميه (اردو) معرفى كرده است. ص٨١ ـ ٩٩ و زبيد احمد، ٢٥٥و ٤٨٢.
٢٢. قاموس العلوم، ستون ٣٦.
٢٣. فهرست نسخه هاى خطى عربى كتابخانه جان ريلاندس منچستر، ٨٠٦.
٢٤. فهرست نسخه هاى عربى كتابخانه پرنستن، ١٩٢٨، به نقل از تذكره نويسى فارسى در هند و پاكستان، ص٢٧٠.
٢٥. فهرست ندوه٦٥٤/٣.
٢٦. فهرست بانكى پور ١٤٨/٢٣ ـ ١٥١؛ در مفتاح الكنوز ٢٠٦/١ شماره ١٨٣٨، سال كتابت مظهر البركات را سال هزار نوشته كه درست نيست.
٢٧ ـ ٢٨. دكتر جميل احمد: حركة التأليف باللغة العربيه فى الاقليم الاشمالى الهند فى القرنين الثامنه عشر و التاسع عشر، ص١٣٢؛ نيز ر.ك: Sarkis: Dictionaire encyclopedique de biblio graphic arabe.
٢٩. نسخه هاى خطى دفتر پنجم، ٤٩٢؛ معارف اعظم گر، ج١٨، ص٣٣٩.
٣٠. دكتر جميل احمد: حركة التأليف باللغة العربية…،١٣٢؛ و نيز ر.ك: Zubaid Ahmad: The Contribution Of India To Arabic Literature. P. ٤٨٢ و مقدمه سبحة المرجان (به انگليسى) از دكتر فضل الرحمن ندوى، ص١١.
٣١. مفتاح الكنوز١٢٩/٣.
٣٢. Nazir Ahmad: Note On Important Arabic And Persian Mss. Found In Various Libraries In India. JRASB New Series Vol XIII p.c xxxis. ١٩١٧.
٣٣. . Zubaid Ahmad: The Contribution Of India To Arabic Literature. P. ٢٤٩ and ٤٨٢
٣٤. استورى: جلد اول، حصه دوم، ٨٦٢ و زبيد احمد به تفصيل به ويژگيهاى اين مثنوى پرداخته است. ر.ك: Contribution Of India To Arabic Literature. P.٢٥٠-٢٥٤ ؛ براى نسخه خطى آن: فهرست بانكى پور ١٥٠/٢٣.
٣٥. فهرست موزه سالار جنگ ٣٢٢/٥.
٣٦. فهرست آصفيه ٤٩٤/٢.
٣٧. ذكر اين رساله در معجم المؤلفين ٣٢/٧ـ٣٣ همچنين در ايضاح المكنون ١٢٦/١، ٤٨٣ و هدية العارفين ٧٧٠/١ و نيز در فهرس دارالكتب المصريه ١٨١/٣ و ٢١٤/٥ آمده است.
٣٨. فهرست ندوه٦٢٢/٣.
٣٩. فهرست ندوه٦٤٨/٣.
٤٠. دكتر جميل احمد: حركة التأليف باللغة العربيه…، ١٣٥.
٤١. مقبول احمد صمدانى: حيات جليل ١٧٥/٢ (اردو). *