آیینه پژوهش - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ٩

شاهكارهاى ادبى٥
فاطمى سيد حسن


٢٩٥. در بخشى از اشعار امام خمينى صناعت توشيح به كار رفته است. مثلاً تعداد زيادى از رباعى هاى حضرت امام به اين صورت است كه اگر حرف اول مصرع ها كنار هم قرار گيرند كلمه (فاطى) به دست مى آيد. البته در مواردى به صورت ضربدرى كنار هم بايد قرار گيرند. در اين جا يك نمونه از (فاطى) و نمونه اى از (احمد) را مى آوريم:
فرهادم و سوز عشق شيرين دارم
اميد لقاء يار ديرين دارم
طاقت ز كفم رفت و ندانم چكنم
يادش همه شب در دل غمگين دارم
* * *
افتاده به دام شمع, پروانه دل
حاشا كه رها كند غمش خانه دل
مطرود شود ز جرگه درويشان
ديوانه وشى كه نيست ديوانه دل١
٢٩٦. در بيت هاى زير صناعت تصحيف٢ به كار رفته است. آغاز:
دَلّها دلّها فَضنَّت قضيب
واعْتدت واغتدت بعتب تعيب
غدرها عذرها تصدت فصدت
ليتها ليتها بذنب تذيب.٣
٢٩٧. در ابيات زير نيز صناعت تصحيف به كار رفته است. آغاز:
ان ان ان نلتقى درينا
من منّ من اهلنا علينا
وعاد غاد دعا ودارا
زاد وداداً وما اشتفينا٤
٢٩٨. در عبارات نثر زير نيز, صناعت تصحيف به كار رفته است:
يا بنى نابنى مصيبة مضنية أمر صبى أمرضنى محذور عليه من علته بفرغ يفزع قلبى فلبى واله واله أحمد أحمد.٥
٢٩٩. صفى الدين حلّى تنها اسم هاى مصغر را در ابيات زير به كار برده است. آغاز:
نُقيط من مُسيك فى وريد
خويلك ام و شيم فى خديد
وذيّاك اللويمع فى الضحيّا
وحيهك ام قمير فى سعيد٦
٣٠٠. هنگام خواندن دو بيت زير, زبان حركت نمى كند:
موى مه ما به بوى ما بويا به
بى او مويم موى وى ام مأوا به
ماييم و مهى آن مه ما با ما به
ما با مه ما و مه ما با ما به٧
٣٠١. عبارت هاى زير به نثر و نظم قابل خواندن است (نثر منظوم). آغاز:
أصلحك الله وأبقاك لقد كان من الواجب أن تأتينا اليوم إلى منزلنا الخالى لكى نحدث عهداً بك يا زين الأخلاّء.
متن فوق را اين گونه نيز مى توان خواند:
أصلحك الله وأبـ
قاك لقد كان من الـ
واجب أن تأتينا الـ
يوم إلى منزلنا الـ٨
٣٠٢. شمس العلماى گَركانى نيز نثر منظوم ديگرى گفته است. آغاز:
معروض مى دارد كه هرچند قهرم با شما و از ملاقات مهجورم, از آن اوصاف محموده معهود اين نبوده ليكن البته شهررى همان قحط صفا و وفا مى پرورد.
عبارت هاى فوق اين گونه نيز قابل خواندن است:
معروض مى دارد كه هرچند قه
رم با شما و از ملاقات مه
جورم از آن اوصاف محـ
موده معهود اين نبوده٩
٣٠٣. در عبارت هاى زير نيز صناعت تصحيف به كار رفته است:
زرر زرر زرد دينك قبل فتل حبل حبل العامل بالعمل
فقد فقد اليوم النوم بنابنا ببابنا بناتنا تناوله يمن يمن يمن
ثمن ثمن ثمن من من من من بمن عن عن عن.١٠
٣٠٤. در ابيات زير كلمه اى نقطه دار و كلمه اى بى نقطه است (صناعت خيفاء). آغاز:
الحر يجزى والكريم يثيب
واللؤم يخزى والهمام ينيب
والمال يفنى والممالك تنقضي
والمدح يبقى والكلام قشيب١١
٣٠٥. آقاى ابوالفضل آسمانى قصيده بى الف در مدح امام حسين(ع) گفته است. آغاز:
چون كه مظلومى دين ديد حسين
نهضتى كرد به تعميد حسين
در پى نصرت دين گشت بلند
ذلت دين نپسنديد حسين١٢
٣٠٦. قصيده بى نقطه در مدح امام على(ع) از آقاى ابوالفضل آسمانى. آغاز:
هادى آدم عليّ و دهر را محور على
والى ملك اله و صادر و مصدر على
عالى و اعلا واسعد ساعى و اول امام
صالح و والا و مولا عالِم و سرور على١٣
٣٠٧. محمد بن احمد بن طباطبا (م٣٢٢ق) قصيده اى در مدح شخصى ساخته كه در آن دو حرف كاف و را به كار نرفته است. ٤٩بيت. آغاز:
يا سيّداً دانت له السادات
وتتابعت فى فعله الحسنات
وتواصَلَت نَعْماؤهُ عندى فلي
منه هِبات خلفَهنّ هبات١٤
٣٠٨. صفى الدين حلى ابياتى را سروده كه مى توان آن ها را از انتها نيز خواند. (صناعت انعكاس يا قلب) آغاز:
انثّ ثناءً ناضراً لك انّه
هنا كلِّ ارضٍ ان انثّ ثناء١٥
٣٠٩. صلاح الدين خليل صفدى (٦٩٦ ـ٧٦٤ق) در متن زير صناعت تصحيف را به كار برده است. آغاز:
خَبَّرنا حَبْرنا الموثَّق الموفَّق المُسنِد المفيد المقيِّد المخبر المحبِّر حديثاً جدَّ بنا هزلُه هَزَّ له قلوبنا فَلَوْيَنا ليثَ العُنُق لِبَثِّ العبق حَدَثَ حدثٌ مَرَّ بنا مُرينا.
٣١٠. صاحب بن عباد (٦ يا ٣٢٤ـ٧ يا ٣٨٥) بيست وهفت قصيده در مدح امام على(ع) سروده كه هر قصيده از يك حرف خالى است. وى موفق به سرودن قصيده بى واو نشد; اما نوه اش آن را در مدح خود صاحب سرود. (ريحانة الادب, ج٨, ص٩٣)
گويا تنها دو قصيده بى الف و بى سين بر جاى مانده است و آن دو در (ديوان الصاحب بن عباد) به كوشش محمدحسن آل ياسين در صفحه هاى ١٤٧ و ١٥٢ آمده است. آغاز قصيده بدون سين:
يا وصلُ مالَكَ لاتعاود
يا هجرُ مالك لايُباعد
اين التصافُح والتعا
نُقُ والقلائد والولائد
٣١١. صاحب بن عباد قصيده اى در مدح امام على(ع) دارد كه حرف آغازين مصرع ها به ترتيب الفبا است. آغاز:
أميرالمؤمنين عليّ
به ركن اليقين قويّ
توى أعداءه بحسامه
ثوى حيث السماك مضيّ١٦
٣١٢. شمس فخرى قصيده اى موشّح به نام (مخزن البحور) دارد كه مشتمل بر پنجاه و پنج بحر است و از حروف اوايل اشعار, تاريخ نظم و نام سلطان و غياث الدين محمد بن رشيد (وزير سلطان ابوسعيد خان) به دست مى آيد. همچنين از الفاظ معيّن از هر چهار بيت, يك بيت استخراج مى شود. در اين جا چهار بيت نخست را مى آوريم:
(پرى رخ)ى كه برآرد ز نسترن گلنار
(دم)ا (د)م افكند اندر دلم (از) آن (گل) نار
عجب مدار (بتم بر گل) ار زند طعنه
كنون كه كرد (ش ريحان) به بندگى اقرار
هنو(ز) باش كه تا (سنبل)ش برآرد سر
(شود) ز (سنبل) جود(ش) نسيم غاليه بار
دميد خطش و بر گل همى (كند پرچين)
از آن دو زلفش (پرچين) شده است ديگر بار
اگر الفاظى كه در گيومه قرار داده شده در ادامه هم خوانده شوند, از مصرع هاى اول, مصرع اول از بيت زير و از مصرع هاى دوم, مصرع دوم به دست مى آيد:
پرى رخ بتم بر گل ز سنبل كند پرچين
دمد از گلشن ريحان شود سنبلش پرچين١٧
٣١٣. عبدالعزيز بن محمد زمزمى شافعى (معاصر سيد على خان مدنى/ قرن١١) شعرى در مدح شريف مسعود بن حسن سروده كه از آن سه بيت استخراج مى شود: يك بيت از كنار هم قرار دادن حروف اول بيت ها; بيت ديگر از نون (فعلن) و ديگرى از ميم (مسفعلن) از ابتدا. بيت هاى دوم و سوم ماده تاريخ است. آغاز:
يا ظبية البان ماترثى لذى كبد
مخروجة قد سبى بالأعين النجل
امسى من الصد والهجران فى ألم
سويهر الطرف بالهجران فى شغل
بيت هاى سه گانه به ترتيب عبارتند از:
يا نجل اشرف قيل
وافاك عيد مبارك
* * *
دم فى سرور هنّى
عام المنى كله دام
* * *
مسعود انشا بانى
مجد للملك دارا١٨
٣١٤. اشعار زير بى الف است. آغاز:
غمزه خونريز تو ريخت گرم خون چه غم
زنده كند ديگرم لعل سخنگوى تو
ديده همه دل كنم تو سوى من ننگرى
دل همه ديده كنم من نگرم سوى تو١٩
٣١٥. اگر قسمت پايانى هر بيت حذف گردد, شعر در قالب وزنى ديگر خوانده مى شود (صناعت تشريع). آغاز:
من لى بانسة تنام لحاظها
من غيرنوم, بل تَتيهُ وتَفتِن
قالت ألستَ تخاف حين تزورني
ستراتِ قومي, كم تبوح وتُعلِن
بيت هاى فوق را به اين صورت نيز مى توان خواند:
من لى بانسة تنام
لحاظها من غيرنوم
قالت ألست تخاف
حين تزورنى سترات قومي٢٠
٣١٦. با حذف قسمتى از ابيات زير, اشعار در وزنى ديگر خوانده مى شود. آغاز:
يا قاصدين حمى العقيق و مَن به
لكم إلهنا, إن تمّ ذاك المقصد
ميلوا إلى ذات النخيل وسلّموا
وقفوا بنا, حيث المواقف تحمد
اشعار فوق را اين گونه نيز مى توانيم, بخوانيم:
يا قاصدين حمى العقيـ
ـقِ ومن به لكم إلهنا
ميلوا إلى ذات النخيـ
ـلِ سلّموا وقفوا بنا٢١
٣١٧. كلمات شعر زير دو به دو شبيه يكديگرند (صناعت تصحيف). آغاز:
سندٌ سيّدٌ حليم حكيم فاضل فاصل مَجيد مُجيد
حازم جازم بصير زانه رأيه السديد الشديد
امَّه امة رجاءَ رخاءٍ ادركت اذ زكت بقَوْدِ تقود
مكرُمات مكرَّماتٌ بَنَت بيت علاء علا بجودٍ يجود٢٢
٣١٨. صلاح الدين خليل صفدى, صناعت تصحيف را به اين صورت به كار برده كه در آغاز, الفاظ دو به دو شبيه يكديگرند; سپس سه به سه تا اين كه به هشت كلمه مى رسد. آغاز:
جابر حائر جاء برٌّ جابر فسَّر فسرّه جوده جوّده زينة رتبه يغيب ويعتِب وعْد وغدٍ جفَّ فخفّ نصيب يصيب برقه ترَّفه ريبٌ رتِّب راح راجٍ.٢٣
٣١٩. صفى الدين حلى در سال هفتصد هجرى, طى نامه اى ـ به نظم و نثر ـ براى سلطان وقت نگاشت و صناعت تصحيف را در آن به كار برد. آغاز:
قبَّل قبل يراك تراك عبد عند رخاك رجاك ابيٌ ابى سؤال سواك امل امك رجاء رخاء فالغى فالقى جدة جده باعتابك باغيابك شرفاً سرفاً.٢٤
٣٢٠. خطبه بى نقطه از شمس العلماى گركانى. آغاز:
الحمد لله المسؤول عطاؤه, المأمول آلاؤه, المكرم أسماؤه, العادّ إحصاؤه, الحامد المحمود, الإله الودود.٢٥
٣٢١. در قصيده زير, نام سوره هاى قرآن به ترتيب به كار رفته است (صناعت توريه). آغاز:
فى كل فاتحة للقول معتبرة
حق الثناء على المبعوث بالبقرة
فى آل عمران قِدماً شاع مبعثه
نساءهم والرجال استوضحوا خبرَه٢٦
٣٢٢. شمس العلماى گركانى در مسمّط زير, كلمه پايانى هر فقره را در ابتداى فقره بعد تكرار كرده است:
هريك بشرح صدر صدرى بقدر و گاه
گاه علوّ قدر قدرش فزون زماه
ماه فلك شكوه كوه وقار و جاه
جاهش برون ز عقل عقلش مريد راه
راه خداى را پيموده مستقيم٢٧
٣٢٣. اگر حروف سياه در بيت هاى زير كنار هم قرار گيرند, اين روايت به دست مى آيد: (صل من قطعك وأعط من حرمك واعف عمّن ظلمك.)
صلـد سخت است ومنـون مرگ بود قط كتاب
عكوه اصل اعط ببخشاى و عقاب است عذاب
منـقصه عيب و حرج تنگى و مكـفوف چه گور
واشمه ماشطه وعفـر دليريد چه زور
عمـر دان زندگى و هست نظـافت پاكى
لم از بهر چه كـى داغ و بلل نمناكى٢٨
٣٢٤. صفى الدين حلّى از حروفى استفاده كرده كه به حرف بعد متصل نمى شوند; مگر اين كه حرفى در آخر كلمه قرار گرفته باشد كه طبيعى است به حرف بعد وصل نمى شود. آغاز:
اذا زار دارى زورٌ ودود
اود واورده ورد ودى
وان رام زادى اذاً ورد
اداوى اذاه رام وردى٢٩
٣٢٥. صفى الدين حلى در نامه زير حروف منقوط را به كار نبرده است. آغاز:
ادام الله دولة الملك العادل العامل, الاوحد الكامل, موئل الآمل, ومآل الارامل, مالك ملوك الدول, طامس اسماء الكرام الاول, اسدالآساد, ,ومكمد الحساد, ومورد الموارد.٣٠
٣٢٦. در بيت زير از صفى الدين حلّى تمام حروف الفبا را بدون تكرار جمع كرده است:
قدغض لحظ كثف شخصه
مذ عجزت سراً بنوطيّ٣١
٣٢٧. در قطعه زير از صفى الدين حلّى, كلمه اى منقوط و كلمه اى غير منقوط است (صناعت خيفاء). آغاز:
الحر يجزى والكرام تثيب
واللوم يخزى والهمام ينيب
والمال يغنى والممالك تنقضي
والمدح يبقى والكلام قشيب٣٢
٣٢٨. در ابيات زير از صفى الدين حلّى تنها از حروف بى نقطه استفاده شده است. آغاز:
كم ساهر حرّم لمس الوساد
وما اراه سؤله والمراد
ماسهر الواله معطٍ له
وصلاً ولو داوم طول السهاد٣٣
٣٢٩. صفى الدين حلّى در ابيات زير تنها از حروف نقطه دار استفاده كرده است. آغاز:
فتنت بظبى بغى خيبتي
بجفن تفنن فى فتنتي
تجنى فبت بجفن يفيـ
ـض فخيبت ظنى فى يقظتي٣٤
٣٣٠. صفى الدين حلّى همه حروف الفبا را در يك بيت جمع كرده و بى نقطه ها را در مصرع اول و منقوط ها را در مصرع دوم جمع كرده است:
اعطل ودّ صح سر كلامه
فثبت ظن غض خزى شج قذ٣٥
٣٣١. در شعر زير از صفى الدين حلّى مصراع اول هر بيت, منقوط و مصراع دوم بى نقطه است. آغاز:
شفنى جفن غضيض غنج
لمهاه صدها دام وداما
فتنتنى بجبين يقق
كهلال سعده صار دواما٣٦
٣٣٢. صفى الدين حلّى يك بيت را منقوط و بيت ديگر را غير منقوط گفته است. آغاز:
بت ببيت ظبيتي
فى فيض غيظ خيبتي
للهوها وصدها
اوالمطال العدّة٣٧
٣٣٣. ملا احمد نراقى, الفاظ فارسى را به اسلوب عربى به نظم كشيده است (صناعت تعريب). آغاز:
خيزوا إلى الخرابات يا ايّها الهمادم
لاتشنووا النصيحة من هذه المرادِم
عالج جراحة الدل من دستك النكارين
فى زخم ذلك الدل لاتنفع المراهم.٣٨
٣٣٤. در دو بيت زير نيز صناعت تعريب به كار رفته است:
الاُشتر گاذر الى الراهات
لايترس من فتادن الچاهات
قد كَرَّدَ خوناً دل همراهات
من نالته گاه سحرگاهات٣٩
٣٣٥. محمد مؤمن شيرازى (متولد ١٠٧٤ق) رساله اى بى نقطه به نام (درر الحكم) دارد. آغاز:
هو الله الاحد ولد المحرِّر اواسط اوّل الحُرُم عام (١٠٧٤) ومولدُه دار العلم ومحرس الكمال ومحلّ اهل المكارم ومَحطّ اهل الحال. دار العلم له اسمٌ معلوم و هو مولد المحرّر ومأواه ـ اصلحه الله ـ وهو مصر معلوم معمور.٤٠
٣٣٦. رشيدالدين وطواط در شعر زير كلمه اى منقوط و كلمه اى غير منقوط به كار برده است:
بچين و روم چنين درگهى نبينذ كس
بزيب و طالع و زينت عروس شيرين كار٤١
٣٣٧. در بيت زير حرفى منقوط و حرفى بى نقطه است:
جان كند تا چو غمزه جانان
ميسزد جاى وى ميانه جان٤٢
٣٣٨. مصراع اول از رباعى زير, حرفى منقوط و حرفى غير منقوط; مصراع دوم دو حرف منقوط و دو حرف غير منقوط; مصراع سوم سه حرف منقوط و سه حرف غير منقوط و مصراع چهارم چهار حرف منقوط و چهار حرف غير منقوط است:
تا بر چه نسق وجه تو زد چرخ رقم
كان شمع نظر كشيده نيكو بقلم
هرگز بجمال جز تو دستش ندهد
آراستنى چو صورت چين عالم٤٣
٣٣٩. كتاب منتخب جواهر الاسرار, تركيبى از مولانا حسين متكلم نقل كرده كه از پنج بندِ پنج بيتى شكل گرفته و در هر بند, يكى از صنايع مشكل بديع به كار رفته است. از هر بند به نقل دو بيت بسنده مى كنيم:
بند اول, بى نقطه:
مدار صرح دوار ممرد
مرام سطح مسطوح ممهد
مدار كار اهل ملك و اسلام
محل عدل و طود علم الاحد
بند دوم, تماماً منقوط:
ز نغزى زيب تختى زين زيني
بتيغ تيز پشت جيش زيني
ز بخشيدن بجنت شذ غنى ضيف
بپشت غيب شذ جفت ضنيني
بند سوم, مقلوب مستوى (هر مصراع را مى توان از انتها هم خواند):
بقا و عزم و فر فوز عواقب
بها و نوع زاد از عون واهب
اميد آشنايان شادى ما
بحاصل آيذ از اذيال صاحب
بند چهارم, كلمه اى منقوط و كلمه اى غير منقوط:
محمد بن محمد پشت عالم
نبى علم غنى دل زين آدم
شذت محكوم جيش ملك تبت
ملوك چين و حكام ختن هم
بند پنجم, حرفى منقوط و حرفى غير منقوط:
مزاج و خوى طبيعت منح زرباذ
صفات و خلق عقلت منع شرباذ
رخان دشمنان از اشگ خون رنگ
زرشگ تو چو ياقوت و چو زرباذ٤٤
٣٤٠. در منتخب جواهر الاسرار تأليف نورالدين حمزة بن عبدالملك طوسى, مشهور به آذرى (معاصر شاه نعمةالله ولى) دو بيت آمده كه با تقديم و تأخير و تطويل و تقصير و اخذ و ترك اركان آن ها, بيت هاى ديگر با بحرهاى متفاوت به دست مى آيد:
بكرم مى ببرى گوى سخا را ز فلك
بدرم مى بخرى حمد و ثنا را زبشر
بگذر مى بدرى صف عدو را چو قضا
بقدم مى سپرى فرق سها را چو قدر
ابيات ديگرى كه از دو بيت فوق به دست مى آيد, بدين قرار است:
مى برى گوى سخا را ز فلك
مى بخرى حمد و ثنا را زبشر
مى بدرى صف عدو را چو قضا
مى سپرى فرق سها را چو قدر
* * *
بكرم مى ببرى گوى سخا
بدرم مى بخرى حمد و ثنا
بگذر مى بدرى صف عدو
بقدم مى سپرى فرق سها
* * *
ز فلك مى ببرى گوى سخا را بكرم
ز بشر مى بخرى حمد و ثنا را بدرم
چو قضا مى بدرى صف عدو را بگذر
چو قدر مى سپرى فرق سها را بقدم
* * *
ببرى گوى سخا را
بخرى حمد و ثنا را
بدرى صف عدو را
سپرى فرق سها را
* * *
گوى سخا مى ببرى
حمد و ثنا مى بخرى
صف عدو مى بدرى
فرق سها مى سپرى
* * *
ز فلك مى ببرى گوى سخا را
ز بشر مى بخرى حمد و ثنا را
چو قضا مى بدرى صف عدو را
چو قدر مى سپرى فرق سها را
* * *
ز فلك گوى سخا را بكرم مى ببرى
ز بشر حمد و ثنا را بدرم مى بخرى
چو قضا صف عدو را بگذر مى بدرى
چو قدر فرق سها را بقدم مى سپرى
* * *
گوى سخا را بكرم مى ببرى
حمد و ثنا را بدرم مى بخرى
صف عدو را بگذر مى بدرى
فرق سها را بقدم مى سپرى
* * *
ز فلك گوى سخا را ببرى
ز بشر حمد و ثنا را بخرى
چو قضا صف عدو را بدرى
بقدم فرق سها را سپرى
* * *
بكرم گوى سخا را مى ببرى
بدرم حمد و ثنا را مى بخرى
بگذر صف عدو را بدرى
بقدم فرق سها را سپرى
* * *
بكرم گوى سخا را ز فلك مى ببرى
بدرم حمد و ثنا را ز بشر مى بخرى
بگذر صف عدو را چو قضا مى بدرى
بقدم فرق سها را چو قدر مى سپرى
* * *
گوى سخا را ز فلك مى ببرى
حمد و ثنا را ز بشر مى بخرى
صف عدو را چو قضا مى بدرى
فرق سها را چو قدر مى سپرى٤٥
٣٤١. آقاى ابوالفضل آسمانى در اين قصيده, صناعت توشيح را به كار برده است. در صورتى كه حرف هاى اول مصرع ها كنار هم قرار گيرند, عبارت (يا ابوالحسن يا اميرالمؤمنين) استخراج مى شود. آغاز:
يدحق عين حق شه آگاه
اصل ايمان عليّ عالى جاه
ابر رحمت شكوه جود و كرم
بوالحسن رهبر عدالت خواه٤٦
٣٤٢. بخشى از مصراع اول هر بيت در مصرع دوم همان بيت تكرار شده است. آغاز:
جهان شده لاله زار ز رحمت كردگار
ز رحمت كردگار دوباره شد نوبهار
سوسن و گل آشكار بر سر هر شاخسار
بر سر هر شاخسار به نغمه خوانى هَزار٤٧
٣٤٣. در اين شعر منسوب به امام على(ع) صناعت تصحيف به كار رفته است:
أشرت إلى بُكْمٍ بِكُمٍّ بِكُمْ بَكَم
بِكَمْ عوضا ترضون عنا عن البَكَم
فقالوا جميعاً بالإشارة والرّضا
كفى عوضاً أنّ السلامة فى البَكَم٤٨
٣٤٤. ميرزا امين نصرآبادى (ق١١) يك رباعى با اين ويژگى ها دارد: حروف مصراع اول, مقطوع, و يك حرف نقطه دار و حرف ديگر بى نقطه است. حروف مصراع دوم, دو به دو به هم چسبيده اند و دو حرف با نقطه و دو حرف بى نقطه است. مصراع سوم سه حرف سه حرف به هم چسبيده اند و سه حرف منقوط و سه حرف غير منقوط است. كلمات مصراع چهارم, چهار حرفى است و كلمه اى منقوط و كلمه ديگر غير منقوط است:
آن آب رخ رزم زدى دى آذر
تن عاجز ساخت هم پى كوشش سر
تيغ گهرينش همه بين لعل يثن
مهمل پيشش حمله چينى عسكر٤٩



پاورقي: * قسمت هاى پيشين اين سلسله مقالات در آينه پژوهش شماره هاى ٣٧, ٤٤, ٤٧ و٥٢ به چاپ رسيد. ١. ديوان امام, به كوشش قادر فاضلى, تهران, انتشارات فضيلت علم, چاپ دوم, ١٣٧٨, ص٢٩٠ و٢٩١. ٢. صناعت تصحيف آن است كه الفاظ دو به دو شبيه يكديگرند و غالباً تفاوت در نقطه است. ٣. الكنز المدفون, جلال الدين سيوطى (م٩١١ق), بيروت, مؤسسه نعمان, ١٤١٢ق, ص٣٣. ٤. همان, ص٣٤. ٥. همان. ٦. الخزائن, ملا احمد نراقى, تحقيق: حسن حسن زاده آملى و على اكبر غفارى, تهران, كتابفروشى علميه اسلاميه, ص١٤٣. ٧. همان, ص٣٣١. ٨. ابدع البدايع, محمدحسين شمس العلماى گركانى, چاپ سنگى, ١٣٢٨ق, ص٣٨٩. ٩. همان, ص٣٩٠. ١٠. الكنز المدفون, ص٣٤. ١١. همان, ص٣١٧. ١٢. آئينه داران نور, ابوالفضل آسمانى, قم, مجمع ذخاير اسلامى, چاپ اول, ١٣٧٨ش, ص١٨٣ـ١٨٧. آقاى ابوالفضل آسمانى ساكن قم و به حرفه ساخت و تعمير ابزار قالى بافى مشغول است. ١٣. همان, ص١٧٧ـ١٨٢. ١٤. معجم الادباء, ياقوت, بيروت, دارالفكر, چاپ سوم, ١٤٠٠ق, ج١٧, ص١٤٦. ١٥. تاريخ آداب العرب, مصطفى صادق رافعى, بيروت, دارالكتاب العربى, ١٣٩٤ق, ج٣, ص٣٩٦. ١٦. ديوان صاحب بن عباد, تحقيق: محمدحسن آل ياسين, قم, مؤسسه قائم آل محمد, چاپ سوم, ١٤١٢ق, ص١٦١. ١٧. مدارج البلاغه, رضا قلى خان هدايت (١٢١٥ـ ١٢٨٨ق), شيراز, كتابفروشى معرفت, چاپ دوم, ١٣٥٥ش, ص١٠٦ـ١١٠. ١٨. سلافة العصر, سيد على خان مدنى, المكتبة المرتضويه, ص١٨٧ و١٨٩. ١٩. ابدع البدايع, ص٢٤٧. ٢٠. طراز الحُلّه وشفاء الغله, شهاب الدين احمد غرناطى (م٧٧٩ق), اسكندريه, مؤسسة الثقافة الجامعة, ص٢٦٣. ٢١. طراز الحله, ص٢٦٥. ٢٢. تصحيح التصحيف و تحرير التحريف, صلاح الدين خليل صفدى (م٧٦٤ق), تحقيق: سيد شرقاوى, قاهره, مكتبة الخانجى, ١٤٠٧ق, ص٢٢. ٢٣. درر النحور فى مدائح الملك المنصور, صفى الدين حلى, ص٤٩١. ٢٤. تصحيح التصحيف, ص٢٧. ٢٥. ابدع البدايع, ص٢٤٧. ٢٦. طراز الحله, ص٤٧٥. ٢٧. ابدع البدايع, ص١٣٠. ٢٨. همان. ٢٩. درر النحور, ص٤٠٨. ٣٠. همان, ص٤٨٨. ٣١.همان, ص٤١٧. اين بيت در الكنز المدفون, ص٣٤ نيز آمده با اين تفاوت كه به جاى (كثف), (كثيف) و به جاى (بنوطى), (بنوط) ضبط شده است. ٣٢. همان, ص٤٠٧. ٣٣. همان, ص٤٠٥. ٣٤. همان. ٣٥.همان, ص٤١٨. ٣٦. همان, ص٤٠٦. ٣٧. همان, ص٤٠٧. ٣٨. الخزائن, ص٣٣٣. خيزوا: برخيزيد; همادم: همدم ها; لاتشنووا: نشنويد; مَرادم: جمع مردم. ٣٩. همان, ص٣٣١. گاذر: گذر كننده; راهات: جمع راه; كَرَّد: كرد. ٤٠. آثار عجم, فرصت الدوله شيرازى, بمبئى, ١٣١٢ق, ص٤٢٩. ٤١. مقدمه ديوان اشعار انصارى, محمدعلى انصارى, مقدمه از كيوان سميعى, قم, ص سيزده. ٤٢. همان. ٤٣. همان. ٤٤. همان, ص چهارده ـ شانزده. ٤٥.همان, ص بيست ودو ـ بيست وچهار. ٤٦.آئينه داران نور, ص٣٠. ٤٧. همان, ص٢٣. ٤٨. مشكلات العلوم, ملا محمدمهدى نراقى, به كوشش حسن نراقى, مؤسسه مطالعات و تحقيقات فرهنگى, چاپ اول, ١٣٦٧ش, ص٢٨٢. ٤٩. ريحانةالادب, محمدعلى مدرس تبريزى, تهران, انتشارات خيام, چاپ چهارم, ج٦, ص١٧٨.