ممكن الوجودى ايجاد نشود مگر آنكه وجودش واجب گردد از وجه ديگرى كه واجب- الوجود باشد لكن امكان وجودش از ذات اوست و مستفاد (از غير) وجوب وجود است پس الف سبب وجوب وجود ب شود و اين محال است پس جائز نيست ماهيتى ممكن الوجود باشد و بر اين برهان مباحث و شكوكى است از آن جمله آنكه الف سبب وجوب وجود ب از آن حيثيت گردد كه واجب است چنانكه آتش سبب سوزانيدن هيزم گردد از آن حيث كه گرم است ديگر سائر اوصاف آتش را مدخليتى در احراق نيست و مناقشه در مثال نخواهد بود.

جواب:

حرارت سبب احراق است نه ذات نار لكن حرارت ممكن نيست ايجاد شود مگر در موضوعى مانند نار پس احراق مضاف بنار است از آن حيثيت كه نار حامل سبب فاعلى است نه از آن حيثيت كه نار خود فاعل است و اگر ذات نار فاعل بودى هرآينه جميع اوصاف نار را دخالت در احراق بودى خصوصا اوصاف ذاتيه و لازمه كه ذات نار از آن منفك نخواهد بود.

اينكه گفتيم ذات الف از آن حيثيت كه واجب است موجب ب خواهد بود براى آنست كه بدانى وجود شرط است در علت بودن الف نه نفس علت پس فرق است ميان شرطى كه بدان علت علت شود و ميان نفس علت و علت وجوب ب ذات الف است بهر شرطى باشد و اين شرط كه اعتبار وجوب الف است كه او راست از غير خود اينكه از او مسبب نشود اعتبار امكانى كه او راست از ذات خود و چگونه ممكن است سلب اوصاف لازمه پس ذات الف كه ممكن الوجود است بشرط وجوبش علت است براى وجوب ب پس امكان را مدخليت است در تتميم وجوب و افساد وجوب چگونه چنين نباشد و حال آنكه وجوب از لوازم علت فاعليه است و او را مدخليت در تتميم ذات الف باشد است چه رسد به مدخليتش در آنچه الف آن را ايجاب نمايد و اگر اعتبار امكان مسلوب از ذات الف باشد هنگامى كه الف واجب- الوجود بود هرآينه در اين برهان قدحى بود لكن اين اعتبار او را از ذاتش باشد و سلبش به هيچ وجه ممكن نبود.

اگر قائلى گويد يا مشككى تشكيك كند به اينكه وجوب الف علت وجوب ب ميباشد لكن وجوب الف ممكن نيست ايجاد شود جز آنكه موضوعش الف باشد چنانكه حرارت علت احراق است زيرا حرارت موجود نشود مگر در موضوع پس اگر وجوب الف علت وجوب ب باشد آنگاه ذات الف را لازم باشد امكان هرآينه امكانى را كه لازم موضوع وجوب الف است مدخليت خواهد بود در تتميم وجوب.

جواب:

وجوب الف شي‌ء نيست كه موجود در اعيان باشد بطور حقيقت بلكه امرى است‌