آیینه پژوهش - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ١ - تخصصى شدن علوم در حوزه هاى علميه

تخصصى شدن علوم در حوزه هاى علميه

حراست از تمامت مكتب و حفاظت از مرزهاى انديشه از دستبرد حوادث و تاراج عوامل گوناگون, ديده بانانى هوشمند و مرزبانانى گوش بزنگ مى بايست تا تهاجم افكار باطل را سد كنند, يورش عوامل مخرّب را باز پس زنند و از تباهى فرهنگ و درهم ريختن بناى تفكر مكتبى جلو گيرند.
ديده بانى هوشمندانه و مرزبانى شكست ناپذير نيز در گرو آگاهيهاى لازم از هجومهاى دشمن و ابزارهاى گوناگون آن است. بى گمان بدون آنچه يادشد, در مصاف انديشه ها و در كشاكش فرهنگها, شكست و هزيمت و از دست دادن فرهنگ, قطعى است.
سلف صالح حوزه هاى علوم اسلامى در روزگار گذشته با توجه به نيازهاى زمان به تعليم و تعلّم مى پرداختند و با كسب آگاهيهاى لازم از دانشهاى مختلف در جايگاه حراست از تمامت مكتب و ارزشهاى انسانى, هوشمندانه مى كوشيدند و از هيچ تلاشى دريغ نمى ورزيدند.
به سخن مرزبان بزرگ انديشه علوى شيخ طوسى بنگريد:
علماى بزرگ ما - خداى آنان را در رحمت بيكران خويش غرق سازد - چه آنان كه در قديم بوده اند و چه آنان كه سپس آمده اند , همه در باره پيدا كردن دليلهاى زمان پسند و آنچه طبيعت زمان اقتضا مى كرده است, تا نهايت درجه ممكن كوشيده اند و پيش تاخته اند , و در برابر ديگران و مخالفان موضع آگاهانه داشته اند . چون همواره شبهه ها و مسائل تازه اى القا مى شده است, از اين رو آنان نيز آگاهيها و دليلهاى تازه اى براى حقانيت حق عرضه مى كرده اند١.
بيان شيخ طوسى از چگونگى موضع عالمان, مبيّن مواضع دانشوران اسلامى در بسيارى از ادوار تاريخ بوده است. تبيين احاديث و روايات ما -كه اينك به تفصيل از آن نتوان ياد كرد - از جايگاه عالمان نيز چنين است. براى نمونه دقت كنيد كه از امام صادق - عليه السلام - نقل شده است:
علماء شيعتنا مرا بطون فى الثغر الذى يلى إبليس و عفاريته… ٢.
علماى شيعه مرزداران مرزهايى هستند كه ابليس و عفريتهاى او از آنجا حمله مى كنند. آنان سپاه ابليس را از هجوم بردن بر ناتوانان شيعه باز مى دارند و از چيره شدن ابليس و پيروان دشمنخوى او برايشان جلو گيرى مى كنند٣.
امروز نيز اگر عالمان و حوزويان بخواهند رسالت تفسير مكتب, حراست از تماميت آن و جلوگيرى از هجوم فرهنگهاى مختلف را به شايستگى بر دوش كشند, هيچ چاره اى جز مجهز شدن به دانش زمان و مسلح شدن به سلاح روز و آگاه گشتن از شيوه هاى مبارزه فكرى و روشهاى كارامد مقابله ندارند. چه, به گفته علامه شرف الدين: (لا ينتشر الهدى الاّ من حيث انتشر الضلال ).
اجراى اين رسالت در گرو آن است كه دانسته شود كه اينك با گسترش دامنه دانشهاى بشرى و رشته هاى گوناگون علوم انسانى و گرههاى فرهنگى و فكرى ديگر, به (جامع الفنون) انديشيدن براى همه طالبان علم خطاست و بر فرض كه براى افرادى نابغه ممكن باشد, نادراست و به قول سعدى (بر نادر حكم نتوان كرد ).
بايد فاضلان با آگاهى از جاريهاى زمان به سوى تخصّص در رشته هاى مختلف اسلامى وانسانى به پيش روند و با مجهّزشدن به بهترين و آخرين شيوه ها و روشهاى تعليم و تعلّم و كاويدن آخرين دستاوردهاى متفكران نحله ها و جريانهاى فرهنگى و فكرى در جايگاه دفاع از مكتب و تفسير راستين اسلام بايستند.
بنابراين تخصصى شدن ابواب يك علم, چه رسد به علوم, در حوزه ها كارى است لازم; و بسيارى از بزرگان نيز ضرورت و اهميت آن را گوشزد كرده اند . حضرت آيت الله العظمى اراكى - مد ظله - مى گويند:
مرحوم آيت الله حاج شيخ عبد الكريم حائرى مى فرمود: چون ابواب فقه خيلى متشتت است و اقوال و ادلّه عقليه و نقليه و اجماعاتش تتبّع زياد و افراد سريع الذهن لازم دارد و عمرانسانى كفايت نمى كند كه در پنجاه باب به طور شايسته و آن طور كه بايد و شايد, تحقيق شود ; پس خوب است براى هر بابى يك شخصى متخصص بشود …٤.
همچنين استاد, محمد تقى جعفرى مى گويد:
مرحوم آيت الله آقا سيد عبد الهادى شيرازى بسيار مرد روشنى بود. آن زمان درنجف من خدمت ايشان مسأله تخصّصى شدن ابواب فقه راعرض كردم. ايشان فرمود:(درست است بايد دنبال مطلب را گرفت.) من خدمت ايشان عرض كردم امر داير است بين اينكه شخصى در تمام ابواب فقه مجتهد شود, اما در اين اجتهاد فقط به روايتهاى دم دستى اكتفا كند و بين اينكه در يك بخش - مثلاً مكاسب يا اراضى - مجتهد شود, امّا در باره آن كاملاً فحص كند و نگذارد چيزى باقى بماند; كداميك از اين دو اقرب به واقع است؟ ايشان فرمود:(مسلّم اين دوّمى) ٥.
شوراى مديريت حوزه علميه قم, به تازگى به امر تخصّصى شدن علوم در حوزه همت گماشته و برنامه شش رشته تخصصى را ارائه داده و كار خود را در دو رشته (تفسير) و (كلام) آغازكرده است. بى گمان اقدام شوراى مديريت حوزه علميه, اقدامى است شايسته, ستودنى و قابل توجه.اينك فاضلانى كه دوره سطح در حوزه ٌٌٌٌعلميه را به پايان برده و در امتحانات كتبى پايه نهم قبول شده اند , مى توانند طيّ يك دوره چهارساله, به گونه تخصصى در يكى از اين دو رشته به تحصيل پردازند. ضمن قدردانى از اين اقدام خداپسندانه و لازم, ياد آورى مى شود كه حوزه ديهى در دل كويرى نيست كه حصارى بر خويش تند و بى دغدغه از فراسوى ديوار بلند جدايى به زندگى آرام و بى تشويش خود ادامه دهد. نه ترسى از تهاجم فرهنگها داشته باشد و نه باكى از مرگ در زير چرخهاى چموش تمدنهاى رنگارنك و جوراجور. حوزويان خود واقفند كه شتاب روز افزون دانش, روزگار ديمى كارى را به سر آورده است و بى روش, كار به سامان رساندن را نمى پذيرد و بايد عقلا و دلسوزان قوم, انديشه خويش را به كارگيرند و با گردآورى تجربه ها و دستاوردها راه را از چاه بازشناسند و بشناسانند.
با توجه به رسالت حوزه ها و عنايت به آنچه در اين نوشتار آمد - كه بى گمان از ديد آن بزرگواران به دور نيست - بايد آنچه تدريس مى شود همگام با زمان و با توجه به آنچه درباره اين موضوعات اينك به عنوان سؤالها و شبهه هاى جدّى مى گذرد, باشد. در رشته كلام - كه فلسفه وجوديش پاسخ به شبهه هايى است كه در باره دين, چرايى آن, انتظار از آن و … مطرح است - بايد گردانندگان, مدرسان و برنامه ريزان با حوصله تمام و دقت فراوان و وسواس علمى جريانهاى فرهنگى, مكتبهاى مختلف, شبهه ها و گرهها در باره تفكر مذهبى را شناسايى كنند و دانش پژوهان اين رشته را با اينها و پاسخهاى درخور و شيوه هاى تحليل و تحقيق و رويايى مجهز سازند.
در باره قرآن و تفسير آن نيز دهها موضوع پژوهش نشده, سؤالهاى جدّى و شبهه هاى فراوان از سوى مستشرقان, بويژه به شيوه نگرش شيعى بدان در قالبهاى مختلف به عنوان هجومى جهتدار مطرح است كه دانش اندوزان اين رشته بايد به ژرفى با اين همه آشنا شوند و توان آن را بيابند كه به گونه اى استوار و كارآمد در جهت نشر معارف قرآن و حراست از حرمت آن تلاش كنند. در بهره ورى از استادان و مدرسان نيز بايد سعه صدر را پيشه ساخت و از آشنايان به فرهنگها و مكتبها وانديشه هاى مختلف سود جست و از عالمانى كه اند يشه ها و آراء مختلف را از سرچشمه هاى اصلى به دست مى آورند, و نه از منابع دست چندم, استفاده كرد.
بهره ورى از شيوه هاى روزآمد تعليم و تعلم و تدريس و آشناسازى همزمان دانش پژوهان به نگارش و تهيه رساله ها و جزوه ها در موضوع مورد بحث نيز مى تواند كمك شايان توجهى در ژرفايى و استحكام آموزش باشد.
آخرين سخن اينكه چون هنوز زمينه فرهنگى شايسته اى در اين باب و در چگونگى آن در حوزه ها به وجود نيامده است ; بنابراين آينه پژوهش براى طرح ديدگاهها و انديشه هاى فرهيختگان و دانشوران در اين زمينه آمادگى خود را اعلام مى دارد. اميداست از تضارب سالم افكار و انديشه ها نتيجه سودمند فراهم آيد. طبيعى است كه بايد با ارائه رهنمودهاى دقيق و برخاسته از تجربه هاى ممتد استادان حوزه و دانشگاه, اين امر مهم راه كمال بپيمايد و نتيجه كامل از آن به بار آيد. انتقاد سازنده مغتنم است و عيبجويى و كارشكنى و حتى (از دورهم دستى بر آتش نداشتن), كار بى هنران و غير متعهدان.
از خداوند سبحان توفيق روز افزون دست اندركاران اين امر بسيار لازم و شايسته را خواهانيم.
والله من وراء القصدآينــه پژوهــش

پى نوشتها:
١. شيخ آقا بزرگ. ص١٩.
٢. منية المريد, ص١١٧.
٣. الحياة, گردانيده پارسى. ج٢, ص٣٢٤.
٤. (مصاحبه با استاد بزرگوار آيت الله اراكى ). حوزه, شماره ١٢, ص٤٠.
٥. (مصاحبه با استاد, آيت الله محمد تقى جعفرى ). همان, شماره ١٩, ص٣٧ و٣٨.