آیینه پژوهش - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ٦ - پژوهشهاي در آستانه نشر

پژوهشهاي در آستانه نشر



١- فهارس اعيان الشيعه
حامد على الحسينى
نگارش شرح حال و گزارش آثار و چگونگى زندگانى عالمان و ديگر رجال و شخصيتهايى كه به گونه اى در فرهنگ و تمدن انسانى نقش داشته اند, سابقه اى بسيار كهن دارد. در ميان آثارى كه در اين زمينه در فرهنگ تشيع نگاشته شده است, مفصلترين و سودمندترين آنها, اعيان الشيعه مرحوم علامه سيد محسن عاملى است. مؤلف اين اثر گرانسنگ, ابعاد كار پژوهش وتلاش خودرا در مقدمه كتاب خود نمايانده است. بر اساس آنچه در مقدمه كتاب آمده و با توجه به محتواى آن, بايد اعيان الشيعه را تاريخ فرهنگى, اجتماعى, سياسى واعتقادى شيعه دانست ; گواينكه در قالب تبيين و گزارش سوانح زندگى رجال آن. بدين سان مؤلف مى كوشد شرح حال همگان را در اين اثر جاودانه ياد كند و ابعاد زندگانى آنها را در پرتو اسناد و مدارك روشن كند و غبار از چهره تاريخ تشيع و رجال آن بسترد, و چنين است كه اعيان الشيعه آكنده است از اطلاعات تاريخى , رجالى, جعرافيايى, كلامى و علمى.
گر چه مرحوم سيد محسن عاملى كتاب را بر اساس حروف الفبا سامان داده است ; امّا ازچنان ترتيب دقيقى برخوردار نيست كه پژوهشيان به سهولت به مطلوب دست يابند. از سوى ديگر - چنان كه پيشتر آمد - كتاب آكنده است از اطلاعاتى كه براى دست يافتن بدانها فهرستى كارا و كليدى راهگشا ضرورى مى نمود. توجه به اين ضرورت فرهنگى و پژوهشى, جناب آقاى سيد حامد حسينى را بر آن داشته است تا با بهره ورى از تجربه هاى محققان و دستيارى تنى چند از فاضلان به تهيه و تنظيم فهرستهاى فنى و كارامد اين اثر گرانقدر همت گمارد. مجموعه فيشهاى استخراج شده بالغ بر ٢٥٠ هزار فيش است و موضوعات آن عبارت است از: آيات, احاديث و آثار, اعلام, كتابها, جايها, قبيله ها, زمانها, اشعار, مثلها, فهرست رجال بر اساس حروف, فهرست رجال بر اساس دانشها و تخصّصها, فهرست رجال بر اساس قرنها, فهرست رجال بر اساس آباديها و شهرها. برخى از اين عناوين كلى نيز به عناوين ريز تقسيم شده اند ; مثلاً عنوان (اماكن) به شهرها, كوهها, رودها و نهرها, چاهها و … و عنوان (طوائف) به قبيله ها, امتها, مذهبها و ….
حسن انتخاب و دقت جناب حسينى و دستيارانش ستودنى است. بى گمان اين مجموعه چون انتشار يابد محققان را در دست يافتن به مطالب (اعيان الشيعه) فراوان بهره خواهد رساند.
گويا اينك محقق محترم با سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى, براى چاپ و نشر آن توافق كرده اند. اقدام مسؤولان اين سازمان را نيز بايد ستود, كه در چاپ متن اعيان الشيعه نيز همت ورزيدند و اينك با اين اقدام (اكرام) بر پژوهشگران را به (اتمام) خواهند رساند. ٢- المحيط الاعظم
سيد حيدر بن على آملى
تحقيق سيد محسن موسوى تبريزى
عارف بزرگ مرحوم سيد حيدر آملى از فيلسوفان, فقيهان و عارفان گرانقدر قرن هشتم هجرى است. مرحوم شهيد قاضى نورالله شوشترى از وى به (سيد افاضل المتألهين) ياد مى كند و جايگاه بلند وى را در علوم ظاهر و باطن ستوده است. (مجالس المؤمنين, ج٢, ص ٥١). مرحوم سيد حيدر آملى آثار بلند و فراوانى بر جاى نهاده است كه تفسير عظيم و بى نظير او يكى از اين آثار گرانسنگ است. او در نگارش تفسير در ابتدا بر شيوه مفسران به گونه ظاهرى آيات را تفسير مى كند و آنگاه روايات را بر اساس منابع فريقين مى آورد و سپس به تأويل آيات مى پردازد. در نقل مطالب و حقايق به تفسير مجمع البيان, الكشاف, تأويلات ملاّ عبد الرزاق كاشانى و بحر الحقايق نجم الدين دايه تكيه مى كند و در ژرفانگرى و استحكام مطالب, سنگ تمام مى نهد.
وى كتاب را بر اساس توضيحى كه در مقدمه آورده در هفت مجلّد سامان داده است و بر مجموع آن پيشدرامدى مفصل در هفت بخش نگاشته است كه ضمن آن از تأويل و تفسير و فرق آن دو باهم, آيات آفاقى و تطبيق آن با آيات قرآنى, تبيين شرعيت, حقيقت, طريق توحيد و مراتب آن و … سخن گفته است. نسخه معتمد
اين پژوهش بر اساس تنها نسخه اى كه از آن به دست آمده است, سامان مى يابد. اين نسخه, نسخه اصل و به خط مؤلف و از مجموعه نفيس كتابخانه مرحوم آيت الله العظمى مرعشى است. نسخه مزبور بسيار آشفته بوده و با درهم ريختگى شگفتى صفحات آن بدون شماره صحّافى شده بود. محقق محترم سعى بليغى به كار بسته است تا نسخه را تنظيم كرده و آنگاه از آن بهره گيرد. شيوه تصحيح
محقق پر تلاش پس از تنظيمى كه ياد شد, به استنساخ آن پرداخته و آنگاه متن كتاب را با عناوين و تيترهاى لازم تفكيك كرده اند. كتاب - چنان كه ياد شد - آكنده است از رواياتى از طريق شيعه و سنّى. سعى محقق بر آن است تا كليه روايات به متون روايى ارجاع شده و جايگاه احاديث در جوامع حديثى به دقت نشان داده شود.
توضيحات و تعليقاتى در تبيين و تشريح متن و مقدمه اى مفصّل در شناسايى مؤلف و كتاب, از ديگر تلاشهاى محقق محترم است. تحقيق كتاب اينك مراحل پايانى خود را مى گذراند و اميد است در آينده اى نه چندان دور شيفتگان معارف قرآنى شاهد آن باشند. ياد آورى مى كنيم كه آنچه از اين تفسير گرانقدر اينك در اختيار است, تنها مشتمل بر مقدمه مفصّل مؤلف و تفسير سوره حمد است. از تمام محققان و آگاهان از نسخه ها تقاضا مى شود اگر از نسخه هاى ديگر مجلدات اين كتاب عظيم آگاهى دارند, براى تكميل و تتميم اين اثر گرانقدر از مطلع ساختن محقق كتاب دريغ نورزند. ٣- المسترشد فى الامامة
محمد بن جرير طبرى
تحقيق احمد محمودى
اين كتاب از آثار مهم و گرانقدر كلام شيعى است. مؤلف آن محمد بن جرير بن رستم طبرى آملى, از عالمان, متكلمان و محدثان بزرگ شيعه است كه رجاليان و شرح حال نگاران وى را به گستردگى دانش, زيبايى كلام, استوارى بيان و وثاقت در حديث ستوده و به جايگاه بلندش در فرهنگ اسلامى تأكيد ورزيده اند.
المسترشد يكسره در باره امامت بحث مى كند. نكته قابل توجه در اين اثر بسيار گرانقدر اين است كه مؤلف بر خلاف شيوه نگارش معاصرانش كه بيشتر به عرضه نصوص در باره امامت بسنده مى كردند ; وى پارافراتر نهاده و در پرتو نقد و تحليل نصوص و ارزيابى ديدگاههاى مخالفان, اثرى تحليلى بر جاى نهاده است. مثلاً در باب چهارم با عنوان (نفى الامامة عمن لم يصلح لها و اثباتها لمن صلح لها) و در ضمن تفسير آيه (لا ينال عهدى الظالمين), بحث سودمندى در اثبات خلافت حضرت على -ع- آورده و نكات مهمى را با تكيه بر متون ياد كرده است و از چگونگى سكوت حضرت على -ع- با توغّل سخن گفته است. باب نهم نيز بحثى هوشمندانه و كار آمد در اثبات امامت و وجوب اعتقاد به آن است و نقد و بررسى شيوايى است در پرتو تفسير آيات و تحليل روايات.
گفتگو از اهميت كتاب و جايگاه بلند آن در اين مختصر نمى گنجد ; شيوه بحث وى در اين اثر گرانسنگ كلامى, روايى و گاه فقيهانه است.محقق محترم كتاب را بر اساس نسخه علاّمه مجلسى - كه همگون با نسخه چاپى آن بوده است - تصحيح كرده و با نسخه هاى ديگرى از جمله نسخه كتابخانه حسينيّه شوشتريها در نجف و نسخه كتابخانه مرحوم آيت الله حكيم و نسخه آستان قدس رضوى مقابله كرده است. در پا نوشتها, افزون بر ضبط اختلاف نسخه ها در باره برخى از اعلام و مطالب كتاب توضيحاتى آورده و در تكميل و تتميم, تعليقاتى افزوده است. مقدمه كتاب تبيين شرح حال مؤلف و چگونگى كتاب را عهده دار است كه محقق در گزارش آنچه ياد شد, مطالب بسيارى از شرح حال نگاران آورده است.
المسترشد اينك مراحل نهايى حروفچينى و چاپ را مى گذراند و اميداست به زودى نشر يابد. ٤. معجم احاديث الشيعة
محمد امين پورامينى
تهيّه و تنظيم مجموعه هاى حديثى به گونه اى زودياب اينك مدتى است كه توجه پژوهشگران را به خود جلب كرده است. تنظيم معجمها و كليدهاى كار آمد نيز در همين زمينه ياد كردنى است. در ميان محدثان اهل سنت ترتيب و چينش احاديث با آغازين واژه هاى حديثها از ديرباز مرسوم بود كه گاه از آن مجموعه به اطراف الحديث نيز اسم مى بردند. كتابهايى مانند جامع الأحاديث, جمع الجوامع جلال الدين عبد الرحمن سيوطى و فردوس الأخبار شيروية بن شهردار ديلمى مجموعه هايى هستند كه احاديث را بر اساس حروف اوّل عرضه كرده اند. در ميان مجموعه هاى حديثى شيعى آثارى از اين دست كه داراى گستردگى لازم باشد, تدوين و تنظيم نشده است و ضرورت آن از جهات گوناگون مورد انكار نيست. البته مجموعه هاى ناقصى عرضه شده است كه حاوى كلمات قصاراست و بعضاً تنها به كلمات قصار پيامبر اكرم (ص) اكتفا شده است.
گروهى از فاضلان ضمن فحص و تحقيق در احاديث بر ضرورت و كار آمدى تدوين مجموعه هايى به گونه اى كه ياد شد مى رسند و بر تهيّه و تنظيم آن همت مى گمارند.
اين مجموعه مى تواند رهگشاى بسيار مناسبى جهت يافتن احاديث در منابع مختلف, اطلاع بر معانى و برداشتهاى مختلف از آنها, شناخت تصحيفها و تحريفها, تميز احاديث متشابه در منابع مختلف و تحقيق كتابهاى پيشينيان باشد.
شيوه كار بر اساس گزارشى كه در اختيار مانهاده اند, چنين است :
١ - براى اين مجموعه از تمام كتابهايى كه از قدما به دستمان رسيده است, فيش بردارى شده و كتابهايى كه بعد از آن نوشته شده است, از قبيل وسائل, مستدرك, وافى و بحار مورد فيش بردارى مستقيم واقع نمى شود. فقط براى غناى اسناد در پاورقى از آنها ياد مى شود.
٢- اگر در مجامع بزرگ (از قبيل بحار) حديثى از كتابى نقل شده باشد كه آن كتاب به دست ما نرسيده باشد, مستقيماً فيش بردارى مى شود.
٣ - روش فيش بردارى اين جامع روايى به ترتيب ذيل است :
الف) اگر حديث كاملاً داراى مفهوم مستقل باشد, با در نظر گرفتن اولين حرفِ اولين كلمه آن, تمام خبرفيش بردارى مى شود و در جاى خود قرار خواهد گرفت.
ب) چنانچه يك حديث داراى چندين جمله مستقل باشد, هر كدام جداگانه فيش بردارى شده و هر يك با در نظر گرفتن اولين حرف اولين كلمه درجاى خود مورد استفاده واقع مى شوند.
ج) چنانچه ابتداى يك حديث نتواند مفهوم مستقلى داشته باشد, ولى از فقرات بعدى آن بتوان مفهوم مستقل استفاده كرد, تنها قسمتى مورد فيش بردارى واقع مى شود كه بتواند مورد استفاده قرار گيرد.
د) احاديثى كه مورد سؤال و جواب امام -ع- وسائل است, چنانچه جوابهاى آن داراى معناى مستقل نباشد, فيش بردارى نمى شود.
هـ) از آنجا كه ملاك, مفهوم داشتن جمله با در نظر گرفتن اولين حرف اولين كلمه است, لذا امكان دارد برخى از جملات يك خبر در جاى ديگر تكرار شود. با توجه به اين مطالب وجه تمايز كار از فهرستهاى معمولى كاملاً روشن مى شود.
و) در نوشتن فيش علاوه بر نگاشتن اولين حرف, جلد,صفحه, شماره حديث مصدر,مرسل يا مسند بودن خبر, آخرين راوى و تعيين معصوم ملاحظه مى شود. ٤ - روش تدوين
الف) پس از اتمام فيش بردارى و تنظيم آنها, قديميترين و يا معتبر ترين آنها جدا شده و در متن نوشته مى شود. و احاديث مشابه اكتفا به نشانى آن در پاورقى مى شود.
ب) از آنجا كه اين مجموعه تنها مجموعه احاديث فقهى نيست, نيازى به ذكر سلسله سند نمى بيند ; گر چه متعرض متن آنها مى شود. مراجعه كننده مى تواند با استفاده از نشانى به اصل منبع رجوع كرده و سلسله راويان آن را مورد لحاظ قرار دهد.
ج) اين مجموعه در صدد صحت و سقم اخبار نيست ; فقط در صدد جمع آنها بر اين اساس مى باشد.
د) پس از اتمام تدوين احاديث در نظراست فهرستهاى كاملى از موضوعات, اول حديث اجمالى و فهرست راويان ضميمه شود.
مقدمات لازم حرف (الف) اين مجموعه تهيه شده و اميداست به زودى تدوين وتأليف آن آغاز گردد. ان شاء الله
تلاش عظيم اين عزيزان ستودنى است. طرحى كه اينك آورديم در اختيار بسيارى از عالمان وفقيهان براى اظهار نظر در جهت تكميل و رفع نقايص و نواقص آن نهاده شده است. و محققان اين طرح پيشنهادهايى را نيز دريافت داشته اند. اميداست محققان و آشنايان از اظهار نظر و طرح پيشنهادهاى خود دريغ نورزند. ٥. مفتاح الوسائل
سيد جواد مصطفوى
مرحوم دكتر سيد جواد مصطفوى (استاد سابق دانشكده الهيات و معارف اسلامى دانشگاه مشهد و از محققان و نويسندگان سختكوش خراسان ) از پيشگامان معجم نگارى در ايران بود. وى پس از تنظيم و نشر الكاشف عن الفاظ نهج البلاغه - كه امروزه در نوع خود از كار آمدترين معجمهاى موجود است - با تشويق و ترغيب عالمان, محققان و مراجع عظيم الشأن, به ويژه مرحوم آيت الله حاج سيد محمد هادى ميلانى, به تهيّه و تنظيم معجم وسائل الشيعة همت گماشتند.
در فيش بردارى برخى از مجلّدات آن, بعضى از دوستان آن مرحوم با وى همكارى كردند. جلد اول و دوّم آن با فاصله زيادى در حيات وى منتشر گرديد. و اينك جلد سوّم آن آماده چاپ و نشر است و جلدهاى بعدى بر اساس پيشنهاد مركز مطالعات و تحقيقات دفتر تبليغات اسلامى, با همت گروهى از همكاران مرحوم مؤلف و با نظارت آن مركز, تنظيم نهايى يافته است و منتشر خواهد شد. شيوه تنظيم
١. از الفاظ حديث, كلام معصوم آمده است و نه رجال سند آن.
٢. در جلدهاى دوم, اگر سؤال راوى از امام -ع- پاسخ اجمالى (نعم), (لا), (لا بأس) را داشته باشد, بدان جهت كه از پاسخ, متن سؤال فهميده نمى شده, سؤال نيز نقل مى شده است و اگر پاسخ معصوم مفصّل بوده, سؤال نمى آمده است. امّا از جلد سوّم به بعد اين نوع سؤالها نيز آمده است. آنچه در جلدهاى اول و دوم بازمانده با مستدركى در پايان استدراك خواهد شد.
٣. كلمه ها با ارجاع به اصل ثلاثى آمده و در اين ترتيب, سه حرف اصلى به طور مستقل رعايت شده است.
٤. واژه هاى مورد نظر در ابتدا با حروف درشت مى آيد تا دستيابى بدانها سهل الوصول باشد.
٥. بخش انتخابى از حديث, جمله كامل و يا عبارت معنى دار خواهد بود; به گونه اى كه براى فهم آن, محقق نيازمند مراجعه به اصل كتاب نباشد. از اين رو براى جلوگيرى از نا مناسب شدن عبارتها گاهى جاى يك يا چند كلمه, نقطه چين گذاشته شده است.
٦. عباراتى كه در معجم آمده است, اگر در وسائل الشيعة عيناً تكرار شده باشد ; شماره تمام احاديث به ترتيب از كوچك تا بزرگ ياد مى شود و در اين ياد كرد براى اختصار, دهگان و صدگان و هزار گان حذف مى شود ; مثلاً اگر جمله اى در احاديث شماره هاى ٢٠ و ٢٢ و ١٦٥ و ١٦٩ و ١٥٦٢ و ١٥٦٨ آمده, بدين ترتيب يادشده است :٢٠و٢و١٦٥و٩و١٥٦٢و٨ و….
٧. احاديثى كه مضمون واحدى را با عبارات مختلف نقل مى كند, در جلدهاى اول و دوّم يك بار ذكر شده و در موارد ديگر شماره هاى آنها آمده است. امّا از جلد سوّم به بعد, متن همه احاديث ياد خواهد شد.
٨. حروف, موصولات, اسماء اشاره و برخى افعال مانند (كان), (قال) و … نيامده است ; مگر اينكه اين گونه واژه ها ركن كلام بوده و موضوعيت داشته باشد.در مقدمه جلد سوّم به اين مطالب به تفصيل پرداخته شده است.
گفتنى است كه چون جمله ها با شماره احاديث مشخص مى گردد, محققان مى توانند از وسائل چاپ مؤسسه آل البيت لإحياء التراث نيز بهره گيرند ; امّا با راهنمايى كه مرحوم مؤلف در پايان جلد اوّل آورده اند, بهره ورى از وسائل چاپ قديم ميسّر است.
تلاش تحسين برانگيز روانشاد دكتر جواد مصطفوى را بايد ستود و به روانش درود فرستاد كه سالهاى سال براى هموار ساختن راه پژوهش در متون اصيل شيعى و روايات معصومين -ع- تلاش كردند و زمينه دستيابى به اين معارف آفتابگون را آماده تر ساختند. ٦. دليل مجمع البيان
پژوهش و تنظيم پژوهشكده باقر العلوم -ع- وابسته به سازمان تبليغات اسلامى, مركز گروه علوم قرآن.
مجمع البيان تفسيرى است گرانقدر و از جهاتى در ميان تفاسير شيعه كم نظير. مرحوم طبرسى در نگارش آن به روشنى از مرحوم شيخ طوسى پيروى كرده است ; امّا در تنظيم و ترتيب مطالب و گرد آورى اطلاعات از هيچ كوششى باز نايستاده است. بدين لحاظ, مجمع البيان دائرة المعارف گونه اى است آكنده از مسائل قرآنى, كلامى, فقهى, اخلاقى, اجتماعى, ادبى و ….
گستره مطالب موجود در اين اثر گرانسنگ, تهيه و تدوين و نشر معجمى كار آمد را الزامى مى نمود. جاى بسى سپاسمند ى است كه اينك اين تلاش فرهنگى شايسته و بايسته به همت فاضلانى سختكوش در پژوهشكده باقر العلوم مراحل نهايى تدوين را مى گذراند.
قلمرو پژوهش
در ذيل آيات هر آنچه به گونه اى در ارتباط با تفسير و تبيين آيات است ; فيش شده است ; اما مباحث ادبى ولغوى محض نيامده است. به ديگر سخن قلمرو پژوهش, موضوعات مجمع البيان است و نه استخراج اعلام, امكنه و قبايل. به عنوان نمونه در ذيل اوّلين آيه سوره مائده, مباحث ذيل آمده است :
١. محل نزول آية اكمال الدين ٢. المائدة آخر سورة نزلت ٣. المائدة ناسخة غير منسوخة ٤. كيفية نزول سورة المائدة ٥. نزول المائدة كلا و معها سبعون الف ملك ٦. الفرق بين العهد والعقد ٧. معنى البهيمة وجه التسمية ٨. الوفاء بالعقود ٩. بهيمة الانعام ١٠. زكاة.
جايگاه موضوعات استخراج شده در دو چاپ مجمع البيان (تصحيح مرحوم شعرانى و آقاى رسولى محلاتى) بر اساس سوره, آيه, جلد, صفحه و سطر نشان داده شده است.
پژوهشكده باقر العلوم -ع- در ادامه آنچه آمده است, نوشته اند : اين برنامه كه با زبان Dbase نوشته شده و از كليپر فارسى ٨٧ استفاده مى كند, امكان بازيابى موارد زير را براى پژوهشگران فراهم مى آورد.
١. بازيابى اطلاعات بر اساس جلد ;
٢. بازيابى اطلاعات بر اساس سوره ;
٣. بازيابى اطلاعات بر اساس سوره و آيه ;
٤. بازيابى اطلاعات بر اساس موضوعات تك كلمه اى در كل مجمع, در يك سوره, و در يك آيه ;
٥. بازيابى اطلاعات بر اساس تركيب تا سه كلمه ;
٦. بازيابى همراه با مترادفات و ارجاعات. قابليت برنامه
برنامه كامپيوترى دليل مجمع البيان طورى تنظيم شده است كه تفاسير ديگر را هم مى توان با استفاده از آن وارد بانك اطلاعات تفسيرى كرد. البته در مورد تفاسيرى كه راهنما ندارد و فهرست موضوعى براى آن تدوين نشده - به حول وقوه الهى - اين كار انجام خواهد شد.
مراحل پيشرفت طرح
كار استخراج موضوعات از چهار جلد از مجموعه پنج جلدى پايان يافته و اطلاعات يك جلد وارد برنامه كامپيوترى شده و مراحل ويرايش موضوعات استخراج شده در سه جلد, باقى مانده است. همچنين كار پژوهشى يك جلد هنوز انجام نشده است كه اميدواريم بر اساس روند پژوهشى موجود تا ارديبهشت ١٣٧٠ به طور كامل اين كار انجام پذيرد. ٧. الاقتصاد الاسلامى معجم بيبلوغرافى تحليلى عبد الجبار رفاعى
كاستيها و نارساييهاى بسيارى از پژوهشها معلول عدم دستيابى محققان به منابع لازم و دور ماندن از مصادر مختلفى است كه در پژوهش به كار مى آيد. از اين رو تدوين و تنظيم كتابشناسيهاى سودمند و كار آمد كه به گونه اى كاوشگرانه مصادر و منابع لازم را در جهت پژوهشها فراچنگ دهد, تلاشى است ستودنى و ارزشمند.
نويسنده و محقق عراقى جناب آقاى عبد الجبار رفاعى سالهاست كه در اين زمينه با همتى استوار مى كوشد. برخى از آنچه در اين زمينه سامان داده است نشر يافته و بعضى ديگر, از پژوهشهاى در آستانه نشر است. آنچه اينك از آن ياد مى كنيم مراحل نهايى تدوين و تنظيم را مى گذراند. آقاى رفاعى در توضيح عنوانى كه ياد شده است, نوشته اند : اين معجم, فهرست كتابها, رساله هاى دانشگاهى, بحثهاى كنفرانسها و مقالاتى است كه در مجلاّت مختلف آمده است. معجم ياد شده ابتدا با ١٣٥١ عنوان و زير ٤٨ موضوع در مجله توحيد (وابسته به سازمان تبليغات اسلامى ) در شماره هاى ٢٠ تا ٢٩ منتشر شد. براى دومين بار با ١٨٦١ عنوان, در ذيل ٥٧ موضوع به كنفرانس بررسى اقتصاد اسلامى در مشهد به سال ١٤٠٩ ارائه گرديد. تنظيم نهايى آن با حدود ٤٠٠٠ عنوان و در ذيل ٤٨٠ موضوع آمده است كه با ارجاعهاى مختلف, اين عدد به چندين برابر خواهد رسيد.
معجم ياد شده داراى راهنمايى است با اين عناوين : راهنماى موضوعات, مؤلفان, محققان, مجله ها, ناشران, كتابخانه ها, منابع و مصادر, و ….برخى از عناوين آن چنين است : الأراضى الخراجية, الاستثمار المحظورة, الاحتكار, الربا, الزكاة, الأنفال, بيع المعاطاة, ارث الأنثى, السوق, الحسبة, الزكاة فى نظر المستشرقين, الانتاج, اخلاقية العمل, عوائد و ….
با توجه به نياز شديد محققان به منابع و مصادر در باره اقتصاد اسلامى و خلأ محسوس در زمينه هاى مختلف اين مبحث, اميداست اين معجم گامى باشد سودمند و كار آمد در گسترش تحقيقات اقتصادى. ٨. الغارات
ترجمه عبد المحمد آيتى
الغارات از منابع بسيار مهم و مصادر كار آمد و گرانقدر تاريخ تشيع و فرهنگ اسلامى است.
متن آن ابتدا به كوشش مرحوم محدث ارموى در دو جلد به چاپ رسيده و پس از آن به همت جناب آقاى سيد عبد الزهرا حسينى در يك جلد منتشر شده است. از اهميت الغارات و چاپهاى آن در جاى ديگر سخن گفته ايم. (رك: آينه پژوهش, شماره ٣, ص٧٨ ). الغارات پيشتر دو بار ترجمه شده است : ابتدا به قلم آقاى محمد باقر كمره اى كه ترجمه اى كامل است و مترجم, مقدمه اى سودمند نيز در چگونگى كتاب و شرح حال مؤلف نگاشته اند و پس از آن ترجمه اى درهم ريخته, مغلوط و بسيار ناهنجار در نود صفحه به قلم آقاى محمود افتخار زاده. (رك: نشر دانش, سال پنجم, شماره ٥, ص٣٨). مطالعه و دقت در اين كتاب براى همه دلباختگان مكتب علوى و جستجو گران آگاهيهاى دقيق از تاريخ صدر اسلام ضرورى است. ترجمه اى روان, استوار و جذّاب از اين كتاب, براى جستجو گران منابع اصيل تاريخى لازم بوده است. اينك ترجمه الغارات را استاد عبد المحمد آيتى به سفارش سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى آغاز كرده است. استادى و چيره دستى جناب آيتى در بازگردان متون كهن بر اهل اطلاع پوشيده نيست. از اين رو بى گمان جستجو كران منابع استوار در تاريخ اسلام, يكى از بهترين متنها را با بهترين ترجمه پيش روى خواهند داشت. ٩. حياة الامام الهادى (ع) , حياة الامام الحسن العسكرى
باقر شريف قرشى
آثار گرانقدر و كار آمد محقق ارجمند جناب آقاى باقر شريف قرشى در باره زندگانى امامان -ع- بى نياز از توصيف است. متن عربى برخى از اين آثار را پيشتر معرفى كرده ايم. (رك: آينه پژوهش, شماره ١, ص٨٢ ; مجله حوزه, شماره ٣٦, ص١٧٥). ترجمه زندگانى امام هادى -ع- به همت كنگره جهانى حضرت رضا -ع- به فرجام رسيده و اينك در حال حروفچينى است. زندگانى امام حسن عسكرى -ع- دردست ترجمه است. يادآورى مى شود كه كتاب اول, اينك در چهار جاى ديگر در دست ترجمه است كه دو مورد از آن, نهادهاى دولتى هستند.
اميد است تكرارهاى بى ثمرى از اين دست كه تنها نتيجه اش بر باد دادن فرصتها, نيروها و امكانات است, صاحبان قلم را به ضرورت و اهميت (اطلاع رسانى ) متوجه سازد. ١٠. دولت و حكومت در اسلام تا قرن هجدهم ميلادى
ان كى اس لمبتون
ترجمه و تعليق مؤسسه مطالعات و تحقيقات امام خمينى - رضوان الله عليه
اين كتاب مقدمه اى است بر نظريه سياسى اسلام, به ويژه درباره دولت و حكومت كه مؤلف بر اساس ديدگاههاى مورخان, فيلسوفان و متكلمان اسلامى تدوين كرده است.قلمرو پژوهش تا قرن يازدهم هجرى است. محور اصلى كتاب بررسى مسأله خلافت و امامت و انديشه هاى مختلف مسلمانان در اين زمينه و برداشتهاى گوناگون در باره آن است. آراء متكلمان و دانشمندانى چون با قلانى, ماوردى, جوينى, غزالى, فخررازى, ابن جماعه, ابن تيميه, ابن خلدون و … در اين اثر مورد دقت و موشكافى قرار گرفته است. افزون بر كسانى كه آرا و انديشه هاى آنها مستقيماً مورد نقد و بررسى بوده, در لا بلاى صفحات كتاب افكار متفكران بسيارى ديگر نيز وروابط مسلمانان با غيرمسلمانان و ارتباط فرد با دولت مورد بررسى قرار گرفته است.
نوشته خانم لمبتون آكنده است از آگاهيهاى سودمند در مباحثى كه ياد شد. از اين رو گواينكه خواننده در چگونگى داوريها و برداشتها با مؤلف موافق نباشد, از مجموعه اطلاعات وى فراوان سود خواهد برد.
مؤسسه مطالعات و تحقيقات امام خمينى - قدس سره - افزون بر ترجمه كتاب, متن آن را با مصادر و منابع مؤلف مقابله كرده و در مواردى به نقد و ارزيابى ديدگاههاى وى پرداخته است. توضيحاتى در باره مطالب متن و مواردى از اظهار نظرهاى مؤلف نيز از جمله كارهاى مؤسسه در تكميل كتاب است. كتاب مزبور مراحل نهايى ترجمه و تحقيق را مى گذراند و آماده حروفچينى و چاپ است. ١١. جنگ داخلى در خاندان سعودى
فهد القحطانى
ترجمه ٌواحد سياسى دفتر تبليغات اسلامى حوزه علميه قم
اين كتاب به تفصيل چگونگى به قدرت رسيدن خاندان سعودى را در منطقه نجد و حجاز به تصوير مى كشد و با توجه به اهميت استراتژيكى منطقه خليج فارس و مركزيت حجاز به عنوان خاستگاه اسلام و مسلمانان, ساختار حكومتى رژيم آل سعود را روشن مى سازد.
كتاب از سه قسمت عمده تشكيل شده است : بخش اول درگيرى شاهزادگان و اميران خاندان سعودى را بررسى مى كند و با استناد به مدارك عربى و غربى, با شيوه اى ساده و گويا, جنگها و درگيريهاى اين خاندان را از بدو تشكيل تا به امروز برمى شمارد و نشان مى دهد كه هم اينك نيز درگيريها با پيچيدگى هر چه تمامتر ادامه دارد. از آنجا كه خاندان حاكم بر حجاز از رسالت دينى واسلامى خويش بسيار سخن مى رانند و با تظاهر به تبليغ دين اسلام, چهره خويش را در ميان مسلمانان موجه جلوه مى دهند ; اين كتاب پرده از چهره پنهان آل سعود بر مى كشد. اين بخش همچنين نقش قدرتهاى غربى, به ويژه انگلستان و سپس امريكا را در پايه ريزى قدرت سعوديها تشريح مى كند و بيان مى دارد كه چگونه ثروتهاى مادى و معنوى مسلمانان در راه مطامع نا مشروع بيگانگان بر باد مى رود.
بخش دوم با آوردن نمونه هايى از شيوه حكمرانى اميران, تصويرى روشن از بى قانونى وبه هم ريختگى مراكز قدرت ارائه داده و پايبند نبودن حاكمان سعودى به دين را آشكار مى سازد.
سومين بخش اين كتاب با اشاره به ديگر نهادهاى وابسته به آل سعود, ارتباط آنان را در درگيريهاى داخلى مورد ارزيابى قرار مى دهد.
از آنجا كه سخن از جنگ قدرت و چهره به ظاهر مذهبى آل سعود, به صورت جسته و گريخته و در قالب تحليلها, مقاله ها و بيانيه هاى مختلف يافت مى شد, اين مجموعه با تكيه بر منابع و مآخذ رسمى سعودى, عربى و غربى از سازمان نا مشروع آل سعود و چهره پنهان آنان پرده بر مى كشد و هم بدين جهت است كه اثرى با ارزش مى نمايد. كتاب مزبور آماده انتشار است.