آیینه پژوهش - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ١
امام و نگاهى ديگر به مبانى استنباط
فقه از آغوش حديث سر برآورد و در دامن آن برآمد و رشد كرد. از آغازين روزهايى كه اسلام آهنگ جاودانگىاش را فراز آورد و اصل «حلال محمّد حلال الى يوم القيامة و حرام محمّد حرام الى يوم القيامة» زمان شمولى اين دين را رقم زد و نصوصى چنان نشان داد كه اين دين را رقم زد و نصوصى چنان نشان داد كه اين دين تمام زواياى زندگى را مىكاود و براى همه ابعاد آن سخنى براى گفتن دارد، مؤمنان و ياورمندان اين آيين چگونگى نقشبندى زندگى خويش را از آن انتظار بردند و در چندى و چونى رفتار اجتماعى و فردى خود ديده به سوى آن گشودند.
تحولات زندگى بشر، نيازها و خواستههاى انسان، جاريها و حوادث زمانى هماره دين را در برابر سؤالهايى جدّى و بنيادى قرار مىداد و روشن بود كه اين همه در كنار آن داعيه سترگ خواستار حضور جدّى و پاسخى درخور بود.
عالمان اسلامى همگام با زمان بر گستره و ژرفايى دانش فقه افزودند و همى كوشيدند تا فقه در جريان ديگر سانيهاى زمان را پاسخگويى بازنماند و از اينكه در برابر جستجوها، مواضع استوارى رقم زند كوتاه نيايد.
قرن چهاردهم در نهادن سؤالهاى بسيار، و افزون بر آن، دغدغهها و اشكالهاى فراوان در برابر توانمندى فقه و مآلاً دين در پاسخگويى به جاريهاى زمان يكسر با سدههاى پيشين متفاوت است و به همين سان كششها و كوششهاى عالمان و مفكّران در برابر آن.
عالمانى چون علامه طباطبايى، شيخ محمد عبده، شهيد مطهرى، شهيد سيد محمد باقر صدر، دكتر صبحى محمصانى، دكتر يوسف قرضاوى و... بر اين مسائل انديشيدند و راه حلهايى براى چگونگى همسويى تفقه و اجتهاد با جاريهاى زمان و همبر ساختن استنباط و فقه با تحوّلات روزگار ارائه دادند.
پيروزى انقلاب شكوهمند اسلامى عينيت دين در جامعه و حضور فقه در جاريهاى زمان را مملو ستر كرد و فقه را با سؤالهاى بس جدّى و موج افكنى روياروى ساخت. براى همه كسانى كه در سالهاى پس از انقلاب در جريانهاى فكرى و فرهنگى و تحولات گونهگون اجتماعى حضور داشتند، اين رويارويى روشن است و بازگويى آن لزومى ندارد. در اين ميان راهگشاييها و جهت دهيهاى قلّه سان بزرگ فقه و فقاهت و اسوه بى بديل ژرفنگرى و حريت، حضرت امام خمينى - رضوان اللَّه عليه - افتخار آفرين است و شكوهزاد در حافظه تاريخ فراموش ناشدنى و ماندنى. آن بزرگوار فلسفه وجودى فقه را آيين زندگى مىدانست و مىفرمود:
فقه تئورى واقعى و كامل اداره انسان و اجتماع از گهواره تا گور است.
روشن است كه چنين گسترهاى نيازمند ديدى است فراتر از معمول ونگاهى فرازمندتر از آنچه بوده است. از اين رو آن پيشواى صادق و بيدار به فقيهان شوراى نگهبان - كه مسؤوليت سترگ حراست از تماميت دين و همگام سازى آن با جاريهاى زمان را به عهده دارند - هشدار داد كه به اين حقيقت توجه كنند و مصالح عظيم را از ياد نبرند و دنياى شگرف روز را با ديگر سانيهايش بشناسند و بدانند كه اين همه جز با چيرگى بر مركب زمان فراچنگ نخواهد آمد. آن بزرگوار به فقيهان شوراى نگهبان فرمودند:
«تذكرى پدرانه به اعضاى عزيز شوراى نگهبان مىدهم كه خودشان قبل از اين گيرها، مصلحت نظام را در نظر بگيرند، چرا كه يكى از مسائل بسيار مهم در دنياى پرآشوب كنونى نقش زمان و مكان در اجتهاد و نوع تصميم گيريهاست». (١) صحيفه نور، ج ٢١، ص ٩٨.
و در بيان ارجمند ديگرى نوشتند:
«اين جانب معتقد به فقه سنتى و اجتهاد جواهرى هستم و تخلف از آن را جايز نمىدانم اجتهاد به همان سبك صحيح است، ولى اين بدان معنا نيست كه فقه اسلام پويا نيست. زمان و مكان دو عنصر تعيين كننده در اجتهادند. مسألهاى كه در قديم، داراى حكمى بوده است به ظاهر، همان مسأله در روابط حاكم بر سياست و اجتماع و اقتصاد يك نظام ممكن است حكم جديدى پيدا كند». (٢) همان، ج ٢١، ص ٦١.
در پاسخ نامه يكى از شاگردان ارجمندش با تبيينى بيشتر از ابعاد مسأله نگاشتند:
«اين جانب لازم است از برداشت جناب عالى از اخبار و احكام الهى اظهار تأسف كنم بنا بر نوشته جناب عالى زكات تنها براى مصارف فقرا و ساير امورى است كه ذكرش رفته است و اكنون كه مصارف به صدها مقابل آن رسيده است راهى نيست و «رهان» در «سبق و رمايه» مختص است به تير و كمان و اسب دوانى و امثال آن كه در جنگهاى سابق به كار گرفته مىشده است و امروز هم تنها در همان موارد است. و انفال كه بر شيعيان تحليل شده است، امروز هم شيعيان مىتوانند بدون هيچ مانعى با ماشينهاى كذايى جنگلها را از بين ببرند و آنچه را كه باعث حفظ و سلامت محيط زيست است نابود كنند و جان ميليونها انسان را به خطر بيندازند و هيچ كس هم حق نداشته باشد مانع آنها باشد، منازل و مساجدى كه در خيابان كشيها براى حل معضل ترافيك و حفظ جان هزاران نفر مورد احتياج است، نبايد تخريب گردد و امثال آن. و بالجمله آن گونه كه جناب عالى از اخبار و روايات برداشت داريد، تمدن جديد بكلى بايد از بين برود و مردم كوخ نشين بوده و يا براى هميشه در صحرا زندگى نمايند». (٣) همان، ص ٣٤.
بدين سان عنصر «زمان و مكان» چونان مسألهاى مهم در فضاى استنباط و اجتهاد مطرح شد و در چندى و چونى آن سخن بسيار رفت. مؤسسه تنظيم و نشر آثار امام خمينى كه مسؤوليت عظيم و حساس نشر، تبيين، و گسترش آثار و انديشههاى امام خمينى را به عهده دارد، براى هر چه روشنتر ساختن ابعاد اين ديدگاه، مقدمات كنگرهاى را با عنوان «نقش زمان و مكان در اجتهاد» فراهم آورد.
بانيان آينه پژوهش در آستانه برگزارى اين همايش ارجمند سزامند دانستند كه در چهارچوب موضوعاتى كه محتواى مجله را تشكيل مىدهد، شمارهاى ويژه اين موضوع سازند و بدين سان ضمن دست مريزاد گويى به عزيزان و بزرگوارانى كه براى سامان دادن به اين كنگره همت ورزيدهاند گامى در جهت اهداف والا و تبيين ديدگاه ارجمند آن عزيز از دست رفته - كه صد قافله دل همراه اوست - بردارند، بدين سان اين شماره مجله را به «نقش زمان و مكان در اجتهاد» اختصاص دادند. مقاله اوّل كوشيده است آنچه را در اين سر مقاله به اختصار آمد، به شرح باز گويد و ديدگاهها گونهگون را در اين زمينه بنماياند. در بخش نقد و معرفيها نيز سعى بر آن بوده است كه كتابهايى طرح شود كه محتواى آنها به گونهاى با اين موضوع مرتبط هستند. كتابشناسى موضوعى نيز با مسأله «زمان و مكان» پيوند استوار دارد.
براى پيشواى بزرگ امت، رضوان الهى و براى رهروان آن بزرگوار توفيق آرزو مىكنيم.
واللَّه من وراء القصد
آينه پژوهش