آیینه پژوهش - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ١١ - ضرورت اِحياء ميراث فقهى - مختارى رضا
ضرورت اِحياء ميراث فقهى
مختارى رضا
١. رسالههاى فقهى درباره غنا
نقش بسيار حسّاس و اهميتِ داشن فقه از جنبههاى گوناگون، نه جاى شك و ترديد است و نه مىتوان در اينجا به تفصيل به آن پرداخت. يكى از راههاى تكامل و تقويت اين دانشِ حياتى، احياء آثار فقهىِ فقيهان بزرگ شيعه در طول تاريخ است. بسيارى از فقيهانِ نامدار، علاوه بر كتابهايى كه در سراسر يا بخشى از ابواب فقهى نگاشتهاند، در زمينه بسيارى از مسائل - به دلايلى و ازجمله اهميّت ويژه آنها - رسالههاى جداگانه و مستقل پرداختهاند؛ مانند مسأله نماز جمعه در عصر غيب، اراضى خراجيه، غنا، نماز مسافر، مناسك حج، رضاع، ارث زوجه، عدالت، قبله، صيغ عقود، ذبائحِ اهل كتاب و... و به گفته حضرت استاد آيةاللَّه حسن زاده آملى در سرآغاز يازده رساله فارسى (ص سيزده): «رسائل عالمان، تراث علمى ارزشمند آنان است كه در موضوعات خاص با اهتمام فارد و عزم واحد تحقيق و تصنيف شدهاند. لذا غالباً در موضوعاتشان انفع از صحف مبسوطه و اوقع فى النفوس اند».
تصحيح فرابنيادى و نشر آراسته و وزين اين گونه نوشتهها در مجموعههايى در كنار هم و به ترتيبى خاص، از جهاتِ گوناگون سودمند و بلكه لازم است؛ از اين رو پيشنهاد مىشود فاضلانى كه آهنگِ نشر معارف شيعى دارند - به شرط احراز شرايط و صلاحيتهاى لازم - چنين موضوعى را هم مدّنظر قرار دهند.
از ميان مباحثى كه پيشينيان به تفصيل به آن پرداخته و رسالههاى مستقل و متعدّدى درباره آن نوشتهاند، مسأله «غنا» است كه از مسائل مبتلا به و حسّاس روز نيز هست. خوشبختانه تعداد زيادى از رسالههاى مربوط به غنا از دستِ تطاول روزگار مصون مانده و به دست ما رسيده است. در ذيل به معرّفى مهمترين اين رسالهها و مشخّصات نسخههاى خطى آن اشاره مىكنيم؛ باشد كه اين رسالهها به گونهاى شايسته - و نه آبكى - تصحيح، و به ترتيب تاريخ تأليف در يك يا چند مجموعه منتشر شود.
گفتنى است كه در اينجا به تعدادى از اين دست رسالهها اشاره مىشود و بناى كار بر استقصاى تام نبوده و طبيعى است كه پيشاهنگان اين ميدان به تعدادى ديگر دست يابند.
***
١. رسالة فى تحريم الغناء از محقّق سبزوارى، صاحب ذخيره و كفاية. (متوفاى ١٠٩٠ قمرى). نسخهها:
أ مدرسه عالى شهيد مطهرى، شماره ١٣/٨١٩٠ (فهرست سپهسالار، ج ٥، ص ٣٥٢).
ب - كتابخانه مسجد اعظم قم، شماره ٧٩٥ (فهرست، ص ٢٩٩).
ج - كتابخانه مجلس شوراى اسلامى (كتابخانه شماره ١)، شماره ٢/٣٣٦٣ (فهرست، ج ١٠، ص ٨٧٣ - ٨٧٤).
د كتابخانه مركزى دانشگاه تهران، ميكروفيلم شماره ٢/٣٥٦٣ (فهرست ميكروفيلمها، ج ٢، ص ٢١٣).
نسخه ديگرى مربوط به غنا از محقّق سبزوارى در كتابخانه مركزى دانشگاه تهران به شماره ١٤/٣٥١٤ (فهرست، ج ١٢، ص ٢٥٢٦) موجود است كه با نسخههاى فوق، تفاوت دارد.
٢. تنبيه الغافلين و تذكير العاقلين از شيخ على عاملى، نواده صاحب معالم و نويسنده الدّر المنثور (متوفاى ١١٠٣/١١٠٤ قمرى) كه ردّ بر رساله محقّق سبزوارى است. (الدّرالمنثور، ج ١، ص س - ش). نسخه:
كتابخانه مركزى دانشگاه تهران، ميكروفيلم ١/٣٦٥٣ (فهرست ميكروفيلمها، ج ٢، ص ٢١٢ - ٢١٣).
٣. رسالة فى الغناء و عظم إثمه از محمّد اسماعيل *٥٥* خواجويى، استادِ مولى مهدى نراقى (متوفاى ١١٧٣ قمرى) كه ردّ بر محقّق سبزوارى است. (ذريعة، ج ١٦، ص ٦٠ - ٦١). نسخهها:
أ: كتابخانه ملك، شماره ١/٥٩١ (فهرست، ج ٥، ص ٩٠).
ب: كتابخانه مركزى دانشگاه تهران، شماره ٢/٨٧٢١ (فهرست، ج ١٧، ص ٢٠٤).
٤. رسالة فى الغناء از محمّد رسول كاشانى (ذريعة، ج ١٦، ص ٦٢). نسخه:
مدرسه عالى شهيد مطهرى، شماره ٥/٧٥٦٤ (فهرست، ج ٥، ص ٣٥٣).
٥. رسالهاى از عبدالصمد همدانى (متوفاى ١٢١٦ قمرى). نسخهها:
أ: كتابخانه نجومى در كرمانشاه (دليل المخطوطات از سيّد احمد حسينى، ص ٢٥٥).
ب: كتابخانه ملّى، شماره ٧/٣٠٣٩ فارسى (فهرست، ج ٦، ص ٨١١).
٦. روضةالغناء فى تحقيق موضوع الغناء از ابوالمجد آيةاللَّه شيخ محمدرضا نجفى مسجد شاهى (متوفاى ١٣٦٠ قمرى).
حضرت امام خمينى - قدّس سرّه - بخش عمدهاى از اين رساله را در بحث غنا از مكاسب محرّمه خود (ج ١، ص ١٩٨ به بعد) آوردهاند. افزون بر آن، در مجله نور علم (شماره ١٦ ص ١٢٣ - ١٣٠) هم چاپ شده است و نسخهاى خطى از آن در كتابخانه مرحوم آيةاللَّه سيّد احمد زنجانى به شماره ١١٢ موجود است (آشنايى با چند نسخه خطى، دفتر اوّل، ص ٢٣٩).
٧. رسالة فى الغناء از سيد محمود خوانسارى موسوى، شاگرد مرحوم آيةاللَّه سيد محمد هاشم چهار سوقى (متوفاى بعد يا در سال ١٢٨٨). نسخه:
كتابخانه مركزى دانشگاه تهران، شماره ٦/١١٣٦، جزء كُتب مشكاة (فرست مشكاة، ص ١٨٩٢) (ذريعة، ج ١٦، ص ٦١ و ٨٠).
٨. رسالة فى الغناء از ميرزا عبدالرزاق بن عليرضا قزوينى اصفهانى، مشهور به واعظ حائرى، متولد ١٢٩١. (ذريعة، ج ١٦، ص ٦٢).
از وصف شيخ آقا بزرگ در ذريعة بر مىآيد كه نسخهاى از آن را ديده است.
٩. رسالة فى الغناء از آقا محمدعلى كرمانشاهى نزيل تهران، متوفاى ١٢٦٩. (ذريعة، ج ١٦، ص ٦٢). نسخهاى از آن را شيخ آقا بزرگ در ذريعة ياد كرده است.
١٠. رسالة فى الغناء از مولى نظرعلى طالقانى تهرانى، متوفاى ١٣٠٦ و شاگرد شيخ انصارى. اين رساله با كتاب مناط الاحكامِ وى چاپ شده است. (ذريعة، ج ١٦، ص ٦٢).
١١. رسالة فى الغناء و تحليله از فيض كاشانى (ذريعة، ج ١٦، ص ٦٢).
١٢. رسالة فى الغناء و تحليله از شيخ محمّد هادى تهرانى، متوفاى ١٣٢١. شيخ آقا بزرگ، نسخهاى از آن را ديده است. (ذريعة، ج ١٦، ص ٦٢ - ٦٣).
١٣. رسالة فى الغناء موضوعاً و حكماً از ميرزاى قمى، متوفاى ٢٣١ كه در آخر كتاب غنائم وى چاپ سنگى شده است. (ذريعة، ج ١٦، ص ٦٠).
*
طبيعى است كه اين طرحى ابتدايى است و ممكن است در طىّ كار و تحقيق، توجّه به نكاتى لازم افتد كه در اين طرح به آنها اشاره نشده است. مىافزايم كه برخى عالمان به مناسبتهاى مختلف و در جاهاى گوناگون دراين زمينه مطالبى مرقوم داشتهاند كه شايسته است اين مطالب هم جداگانه درج شود. مثلاً مرحوم استاد همائى در حواشى خود بر مصباح الهداية و مفتاح الكفاية (١٧٩ - ١٨٦)، مطالب سودمندى درباره غنا آورده است.
يادآورى مىشود كه اطلاعات مربوط به نسخ خطى، از فهرستهاى نسخههاى خطىِ كتابخانهها آورده شده و ممكن است در برخى از آن فهرستها سهو و خطا و تسامح رخ داده باشد.