آیینه پژوهش - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ٦ - تأملى در كتاب الزكاة - طُرُقى مهدى
تأملى در كتاب الزكاة
طُرُقى مهدى
الشيخ الاعظم مرتضى الانصارى. كتاب ازكاة (قم، المؤتمر العالمى بمناسبة الذكرى المئوية الثانية لميلاد الشيخ الانصارى، ١٤١٥ ق). ٥٨٦ ص، وزيرى.
بحث زكات در قرآن و سنت و متون فقهى، جايگاهى ويژه دارد. در قرآن بيش از سى آيه در باب اين موضوع آمده و در كتب فقهى، پس از بحث نماز يا روزه، «كتاب الزكاة» مورد توجه فقيهان است.
تمام مجموعههاى فقهى از آغاز تا كنون، حاوى اين مبحث بوده و از زمان شيخ انصارى به اين طرف، تك نگارى در باب زكات نيز شروع شده است. ١
در كتاب زكات اين مجموعه مباحث مورد نظر فقيه است:
* زكات مال
١- شرايط وجوب.
٢- امورى كه در آنها زكات واجب يا مستحب است.
٣- مصارف زكات.
٤- كيفيت اخراج زكات (متولى اخراج، زمان اخراج و...).
** زكات فطره
اين اثر از شيخ انصارى، با عنوان «كتاب الزكاة» حاوى مجموعهاى از مباحث زكات است كه به مناسبت برگزارى كنگره جهانى شيخ اعظم، تحقيق شده، و به چاپ رسيده است. اين نوشته در دو بخش تنظيم است: بخش نخست آن، شرحى مزجى بر «ارشاد الاذهان»، نوشته علامه حلى است. در اين بخش ناتمام، تنها بحث «شرايط وجوب» از كتاب «ارشاد» شرح شده است. در بخش دوّم شصت مسأله مستقل ذكر شده كه ٤٨ مسأله به زكات مال، و ١٢ مسأله به زكات فطره اختصاص دارد.
٤٨ مسأله در زكات مال حاوى اكثر مباحث زكات است، به همان ترتيب سابق الذكر:
مسأله ١ تا ٩ شرايط وجوب.
مسأله ١٠ تا ٣٠ موارد زكات.
مسأله ٣١ تا ٤١ مصارف زكات.
مسأله ٤٢ تا ٤٨ كيفيت اخراج زكات.
جهت آشنايى بيشتر با اين اثر، اين معرفى در دو قسمت عرضه مىشود.
الفت. محتواى كتاب.
ب. تحقيق كتاب.الف. محتواى كتاب
عمق و دقت، از ويژگيهاى سلوك علمى شيخ اعضم و نيز اين نوشته است. توجه به اخبار و روايات، نقل و نقد آراى فقيهان و به كار بستن قواعد اصولى در مباحث فقهى، كاملاً نمايان است.
آنچه اينك عرضه مىشود، بحثى تطبيقى است، * ٦٤ * ميان بحث زكات از «جواهرالكلام» - مفصلترين اثر فقهى تا زمان شيخ - و «كتاب الزكاة» از شيخ اعظم در باب دقتهاى اصولى و آثار آن.
١- در بحث نصاب منذور، فرضهاى عديدهاى در «جواهرالكلام» ٢ و ساير كتب فقهى ذكر شده، اما شيخ انصارى فرضى جديد با اين عنوان ارائه مىدهد كه نذر به غايت تعلق گرفته يا به فعل و در باره آن به تفصيل بحث مىكند. ٣ بگذريم از اينكه آيا چنين فرضهايى وقوع خارجى دارد يا نه، اما نشانگر انديشه اصولى مؤلف است.
٢- در بحث زكات مال يتيم، نقدى بر صاحب جواهر ٤ وارد مىسازد كه بر قاعدهاى اصولى مبتنى است. بدين شرح: اگر دو روايت تعارض داشتند و نسبت ميان آنها «عموم و خصوص من وجه» بود. اگر تساقط آنها سبب شود، براى يك روايت موردى باقى نماند يا شامل فرد نادرى شود، آن روايت در زمينه تعارض، نص خواهد بود و بر حديث ديگر مقدم مىشود. ٥
٣- در بحث زكات مالى كه صاحبش غايب باشد، در تحقيقى كه آمده از دو قاعده اصولى استفاده شده، يكى رجوع به عام در صورت شك در تخصيص زايد، و ديگرى سرايت اجمال مخصص به عام و رجوع به اصول عمليه.٦
در حالى كه در جواهر به هيچ يك از اين دو قاعده اصولى اشاره نشده است.٧
٤- در زكات شتر كه داراى دو نصاب است: پنجاه و چهل. اگر مجموع شترها ٢٠٠ عدد بود كه با هر دو نصاب قابل تقدير و اندازهگيرى است، شيخ بحث تخيير عقلى را مطرح كرده و براى آن آثارى علمى بيان مىدارد. ٨ ولى در جواهر الكلام تفكيكى ميان مباحث تخيير عقلى و شرعى ديده نمىشود. ٩
٥- اگر امام مطالبه زكات نكرد، ولى مالك خود به پرداخت آن اقدام كرد، آيا اين عمل مجزى است يا خير؟ نتيجه بر مبحث «ضد» (از مباحث علم اصول) متوقف شده است.
صاحب جواهر اين مسأله را در هفت سطر بيان كرده و آن را ختم كرده است. ١٠ امّا شيخ اعظم پژوهشى گسترده در دو صفحه انجام مىدهد. ١١
گذشته از اين دقتها، شيخ در اين اثر، در مواردى متعدد به اظهار نظر صريح مىپردازد؛ بر خلاف كتاب مكاسب كه در آن در بسيارى از موارد، دست يافتن به رأى شيخ دشوار است.
وى در اين نوشته، پس از پردازش موضوع و تجزيه و تحليل آراى فقيهان با عنوان «التحقيق» نظر نهايى خود را ابراز مىدارد. نمونهاى از آن موارد، عبارت است از: ٤٩، ٦٢، ٦٨، ١٠٤، ١٥١، ٣٣٥ و ٣٤٠.ب. تحقيق كتاب.
اين اثر از تحقيق بسيار عالى برخوردار است. نقاط برجسته در اين تحقيق، عبارتند از:
١- تيترگذارى. عنوانهاى ريز در حاشيه كتاب، جدا از تيترهاى هر مسأله، استفاده بهتر از كتاب را آسان مىكند. در آثار فقهى و كتب مرجع در حوزهها، نمونههايى از اين دست بسيار اندك است، اميد است اين سنت حسنه در كليه كتب مرجع در حوزههاى علميه، جريان يابد.
مقايسه اين قبيل آثار، با كتابهاى رحلى، كه هيچ عنوانى در آن ديده نمىشود و حتى شماره صفحه نيز ندارد، نشانى از تحول در احياى منابع فقهى و دينى است.
٢- مأخذيابى. يافتن مأخذ ارجاعات مؤلف، از ديگر فعاليتها ارزشمند گروه تحقيق است كه به صورت پانويس در كتاب آمده است.
٣- نسخه بدل. استفاده از نسخههاى متعدد خطى و چاپى كهن، و گزينش بهترينِ آنها، اين نثر را هرچه * ٦٥ * بيشتر قويم و استوار كرده است. همچنين به تفاوت نسخهها، در زير هر صفحه اشاره شده است.
٤- فهرستهاى فنى. دوازده نوع فهرست براى اين اثر فراهم شده، كه آن را كارآمدتر كرده است. فهرستها عبارتند از:
فهرست آيات قرآن، احاديث، روايات موصوفه، اسامى معصومين(ع) اسامى روات، اعلام، جماعات و القاب، مذاهب و فرق، اسامى حيوانات، كتب، مصادر تحقيق و فهرست موضوعات.
با وجود تمام جنبههاى قوت و استحكام تحقيق، يادآورى پارهاى از نكات لازم است.
الف. ذكر نسخه بدل و استفاده از نسخههاى متعدد، براى رسيدن به مراد مؤلف و ايجاد متنى استوار، ضرورى است. اين هدفى والا و ارزشمند است كه بايد مورد توجه محققان قرار گيرد. اما افراط در اين امر، سبب مسخ اين هدف مىشود. مواردى كه در آن هدفى نيست، بايد از آن اجتناب گردد؛ بويژه در متنهايى كه در اين دورههاى اخير تحرير شده است.
در تحقيق اين كتاب به نمونه هايى از اين افراط بر مىخوريم.
لا يبعد لحقوقها بالتواتر: المتواتر (ص ١٢٨)
بحيث يدخل فيها: فيه (ص ٤٠٧)
لايعرف له قائل: مواف (ص ٤٠٩)
مع ان من المحتمل: ان المحتمل (ص ٤١١). و...
ب. در قسمت مأخذيابى، اولاً موارد قابل توجهى را محققان ادعا كردهاند كه «لم نعثر عليه»، «لم نقف عليه». بيش از ٢٨ مورد از اين نمونهها در پانويس به چشم مىخورد كه نسبت به اين كتاب بسيار زياد است.
ثانياً در ارجاع به منابع بايد مآخذ دست اوّل مورد توجه محقق باشد و مناسب نيست در ضمن كارى چنين عظيم و ارزشمند قول عامه را به «الحدائق الناضرة» و «مفتاح الكرامة» ارجاع داد (ص ١٢٩).
ثالثاً در مواردى ديگر، هيچ گونه ارجاعى به مأخذ صورت نگرفته و حتى ادعاى عدم دسترسى نيز نشده است؛ مثلا ً در ص ٢١، مطلبى با عنوان: «لكن قد يقال»، «و قد يقال» نقل شده و به نقد كشيده شده، بدون آنكه ارجاعى صورت گرفته باشد، اما اين مطلب در جواهر موجود است و شيخ حتى عين عبارت جواهر را نقل كرده است: ١٢ «ليس الخروج عن القاعدة اولى من العكس، بل العكس اولى».
شيخ اعظم در ص ٥٩ مطلبى با عنوان: «ربما قيل» نقل كرده و استدلالهاى قائل را به تفصيل آورده، اما محققان بدان توجهى نكردهاند.
ج. در قسمت فهرستها اولاً گرچه فهرست جماعات و القاب بسيار سودمند است، اما ذكر مواردى، گوياى افراط در اين عمل ارزشمند است. در مثل: بعض، بعض الناس، بعض طوايف الناس، جماعت، و... جزو اين فهرست آمده است!!
ثانياً در فهرست اسامى حيوانات، ترتيب الفبايى ملحوظ نيست.
ثالثاً در همان فهرست اسامى حيوانات، واژه سخال (بچه گوسفند، برّه) در فهرست نيامده با اينكه در صفحات ١٦٧، ١٦٨ و... مكرر به كار رفته است.
در پايان ضمن ارج نهادن به كار محققان بزرگوار در ارائه خوب اين اثر، توجه انديشمندان علوم اسلامى را به نكتهاى جلب مىكنم:
زكات با جايگاه ويژهاى كه در متون دينى و فقهى دارد و در جاى جاىِ قرآن كريم از آن سخن رفته و همتا و قرين نماز به شمار مىرود، اما در زندگى عملى مسلمانان كمتر از آن اثرى مىبينيم.
به نظر مىرسد، پژوهشهاى جدّى و جديد، بازنگرى و تحقيق دوباره، در زمينه برخى از مباحث آن، بتواند در عملى ساختن اين فريضه الهى، گامى مؤثر باشد. مباحثى از قبيل:
١- انحصار و عدم انحصار موارد زكات.
٢- رابطه زكات با مالياتهاى دولت اسلامى.
٣- متولى اخراج زكات و...
پي نوشت ها:
١. در اين زمينه مىتوان از اين آثار نام برد: كتاب الزكاة، ميرزا حبيب الله رشتى م ١٣١٢. كتاب الزكاة، محمّد هادى امين تهرانى م ١٣٢١. مصباح الفقيه (كتاب الزكاة و الخمس)، رضا بن محمّد هادى همدانى م ١٣٢٢. كتاب الزكاة محمّد هادى ميلانى م ١٣٩٥.
٢. جواهرالكلام، ج ١٥، ص ٤٧-٤٢.
٣. كتاب الزكاة، ص ٥٩-٥٨.
٤. جواهرالكلام، ج ١٥، ص ٢٢.
٥. كتاب الزكاة، ص ٢٢-٢١.
٦. همان، ص ٥٠-٤٩.
٧. جواهرالكلام، ج ١٥، ٥٤.
٨. كتاب الزكاة، ص ١٣٩-١٣٨.
٩. جواهرالكلام، ج ١٥، ص ٨٠-٨١.
١٠. همان، ص ٤٢١.
١١. كتاب الزكاة، ص ٣٥٨ - ٣٥٧.
١٢. جواهرالكلام، ج ١٥، ص ٢٢.