دائرة المعارف بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٤٠ - بیرجندی
بیرجندی
نویسنده (ها) :
بهروز محمودی بختیاری
آخرین بروز رسانی :
دوشنبه ١٩ خرداد ١٣٩٩
تاریخچه مقاله
بيرْجَنْدي، نظامالدين عبدالعلى بن محمد بن حسين (د ٩٣٤ق/ ١٥٢٨م)، مشهور به فاضل بيرجندي، رياضىدان، ستارهشناس و شارح پر كار آثار نجومى.
بيرجندياز مشاهير فضلايروزگار خويش بود(خواندمير،٤/٦١٥ - ٦١٦؛ ملامظفر، ٢). وي گويا از اوضاع و احوال روزگار چندان خشنود نبوده است؛ چنان كه يك جا خود را «معتكف زاويۀ خمول و دردمندي» مىخواند (نك: شرح...، ٢). به گفتۀ خواندمير (همانجا)، بيرجندي علوم دينى را نزد سيفالدين احمد تفتازانى، شيخالاسلام هرات، و كمالالدين مسعود شروانى فرا گرفته، و فنون حكمى را نيز از منصور بن معينالدين كاشانى آموخته است (نيز نك: ريو، ؛ II/١٥٣ صفا، ٥/٣٤٥).
برخى از منابع بيرجندي را حنفى شمردهاند، اما ديباچههاي آثار او و نيز شيوة يادكردنش از خلفاي راشدين و اهل بيت و خلفاي عباسى، نشانۀ تشيع اوست (نك: ابعاد...، ٢٨، ٣٨، ٥٨، ٧٢، ٧٩، ٩١، ١٠١، جم ). بدينسان، آقابزرگ به درستى، آثار او را در الذريعة (١/٧١-٧٢) شناسانده، و در طبقات اعلام الشيعة (٧/١٢٥) نيز از او ياد كرده است.
آثار
بيرجندي آثار بسياري - بيشتر به فارسى - نوشته كه نسخههاي خطى فراوانى از هر يك بر جا مانده است:
الف - تأليفات
١. ابعاد و اجرام (ه م). بيرجندي در اين اثر با استناد به صور الاقاليم ابوزيد بلخى و تحفة الغرائب مطالبى نقل كرده، اما با آنكه وصف وي از بسياري شهرها با آنچه زكرياي قزوينى در آثار البلاد آورده، همانند است، نامى از او نبرده است (نك: ص ٣٨، ٤٥، ٤٩، ٥١، ٥٣، ٥٧، ٦٦، ٨١، ٩١، ١١٠، جم ؛ قس: قزوينى، ١٥٩، ٣٣١-٣٣٢، ٤٨١).
٢. بيست باب در معرفت تقويم تام، كه مباحثى نيز دربارة احكام نجوم دارد. اين اثر در ٨٨٣ق تأليف شده، و افزون بر نسخههاي خطى بسياري كه از آن برجا مانده، چند بار نيز، از ١٢٦٦ تا ١٣٢٠ق در تهران و تبريز چاپ شده است (مشار، فهرست...، ١/٨٤٣، مؤلفين...، ٣/٨٨٩). ملامظفر گنابادي به تفصيل به شرح آن پرداخته، و اين شرح نيز چند بار به چاپ رسيده است.
ب - شرحها
١. شرح زيج الغ بيگ ( زيج جديد سلطانى ). وي اين شرح را كه در برخى فهرستها حل زيج جديد سلطانى نام يافته، در ٩٢٩ق نوشته است و چنانكه خود در آغاز آن آورده، نه تنها به شرح مبهمات آن پرداخته، بلكه خطاهاي آنرا نيز تصحيح كرده است. بيرجندي در اين شرح از منابع بسيار، و از جمله از التفهيم و قانون مسعودي ابوريحان بيرونى، صور الكواكب عبدالرحمان صوفى، شرح ملخص قاضى زادۀ رومى، نهاية الادراك قطبالدين شيرازي، زيج جامع كوشيار گيلانى، زيج ادوار الانوار محيىالدين مغربى و زيج خاقانى غياثالدين جمشيد كاشانى بهره گرفته است (ص ٦ -٩، ١٧-٢٢، ٤٢، ٤٣، ٧٨-٨٢، ٩٧-١٠١، ١٣٥، ٣١٠-٣١٢). از اين شرح نسخههاي خطى بسياري در كتابخانههاي موزۀ بريتانيا، كيمبريج، بانكيپور، مجلس، آستان قدس و جز آنها نگهداري مىشود (اته، ؛ I/١٢٢٣ ريو، ؛ II/٤٥٧-٤٥٨ بانكيپور، ؛ XI/٦٠-٦١ زوتر، ١٨٨ -١٨٧ ؛ I/٦٧٥ ؛ GAL, استوري، ؛ II(I)/٧٠-٧١ شورا، ٢/١٠٤؛ آقابزرگ، الذريعة، ٧/٦٨ -٦٩؛ منزوي، ٤/٢٩٤٨).
٢. شرح التذكرة النصيرية فى الهيئة نصيرالدين طوسى (عربى). اين شرح كه در ٩١٣ق به پايان آمده است، در ١١٤١ق/١٧٢٩م به زبان سنسكريت ترجمه شده، و سپس به انگليسى برگردانده شده است (ريو، ؛ II/١٥٣ II/٢٧٣ S, GAL, I/٦٧٤; ؛ GAL, پينگري، ٥٤١-٥٤٢ ).
٣- ٥. شرح بر بيست باب در معرفت اسطرلاب، تحرير المجسطى و المختصر فى علم الهيئة نصيرالدين طوسى (زوتر، ١٨٨ ,١٤٩ ؛ بلوشه، ؛ II/٥٩ بانكيپور، ؛ XI/٦٢-٦٣ ، GAL همانجا؛ II/٩٣٠ ؛ GAL,S, ريو، همانجا؛ آقابزرگ، همان، ١٣/١٣٠، ١٤/٦١).
٦. شرح آداب المناظرۀ قاضى عضدالدين ايجى (عربى). اين اثر در برخى فهرستها حل آداب العضدي ناميده شده است (همان، ١٣/٥٤).
٧. شرح الدرّ النظيم فى خواص القرآن العظيم (عربى). متن كتاب از عبدالله بن اسعد يافعى (همان، ٨/٨٣ -٨٤، ١٣/٢٤٥) است كه بيرجندي در ٩٠١ق آن را شرح كرده است.
بيرجندي كتاب تقويم البلدان ابوالفدا را نيز به فارسى ترجمه كرده، و جدولهايى شامل مساحات ولايات به آن افزوده است (منزوي، ١/١٨٤).
مآخذ
آقابزرگ، الذريعة؛
همو، طبقات اعلام الشيعة (قرن دهم)، به كوشش علينقى منزوي، تهران، ١٣٦٦ش؛
بيرجندي، عبدالعلى، ابعاد و اجرام، به كوشش محسن ناجى نصرآبادي، بيرجند،١٣٨١ش؛
همو، شرح زيج الغبيگ، نسخةخطى موجود در كتابخانۀ مركز؛
خواندمير،غياثالدين، حبيبالسير، بهكوشش محمد دبيرسياقى،تهران،١٣٣٣ش؛
شورا، خطى؛
صفا، ذبيحالله، تاريخ ادبيات در ايران، تهران، ١٣٦٤ش؛
قزوينى، زكريا، آثار البلاد، بيروت، دارصادر؛
مشار، خانبابا، فهرست كتابهاي چاپى فارسى، تهران، ١٣٥٠ش؛
همو، مؤلفين كتب چاپى فارسى و عربى، تهران، ١٣٤١ش؛
ملامظفر، شرح بيست باب، چ سنگى، تهران، ١٢٧٤ق؛
منزوي، احمد، فهرستوارة كتابهاي فارسى، تهران، ١٣٧٤ش؛
نيز:
Bankipore; Blochet; Eth E , H., Catalogue of Persian Manuscripts in the Library of the India Office, Oxford, ١٩٠٣; GAL; GAL,S; Pingree, D., ( Birjandi ), EI ٢ ; Rieu, Ch., Catalogue of the Persian Manuscripts in the British Museum, London, ١٨٧١-١٨٨١; Storey, C.A., Persian Literature, London, ١٩٧٢; Suter, H., Die Mathematiker und Astronomen der Araber und ihre Werke, Leipzig, ١٩٠٠
محمدعلى مولوي