دائرة المعارف بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٢٦ - بانتو

بانتو

بانْتو، گروهی از زبانهای افریقایی که بخشی از متکلمان آن در حوزۀ جهان اسلام جای گرفته‌اند. بانتو در بردارندۀ شمار کثیری از زبانهاست که با توجه به اختلافات موجود در گویش شمردن، یا مستقل انگاشتن برخی از گونه‌های زبانی، شمار آنها میان ٣٠٠ تا ٥٠٠ تخمین زده شده است. این زبانها که متکلمان آنها طوایفی گوناگون از قبایل سیاه‌پوست بانتو (مهم‌ترین شاخه نژاد زنگی) هستند، در بخش وسیعی از افریقای مرکزی و جنوبی پراکنده‌اند، به طوری که در ثلث جنوبی قاره، تنها صحرای کالاهاری و شمال تانزانیا زبانهایی غیربانتو را در خود دارد.
زبانهای بانتو در دهه‌های پیشینبه عنوان یک خانوادۀ مستقل زبانی شناخته می‌شدند (مثلاً ‌ﻧﻜ : بولک، ٨٩٦)، اما در رده‌بندیهای امروزی بیشتر به عنوان بخشی از گروه بنوئه ـ کنگو از زبانهای نیجر ــ کنگو شناخته می‌شوند. باید یادآور شد که از نظر جمعیت متکلمان و گسترۀ جغرافیایی، گروه بنوده ـ کنگو تقریباً همان بانتو است؛ اینکه دایرۀ این گروه وسیع‌تر از بانتو دانسته شده، و برخی زبانهای غیربانتوی رایج در بخشهایی محدود از نیجریه را نیز دربرگرفته است، تنها از حیث جنبه‌های نظری رده‌بندی زبانها حائز اهمیت است. در میان زبانهای بانتو برخی زبانهای پراهمیت چون سواحلی، رواندا و زولو وجود دارد.
در دهۀ ١٨٩٠م، کارل ماینهوف مقدمات بازسازی زبان پیش- بانتو را آغاز کرد و از آن پس کسانی چون گائری این کار را ادامه دادند (‌ﻧﻜ : گاثری، «فرهنگ...»، سراسر کتاب؛ نیز بولک، ٨٩٧-٨٩٦؛ کمبل، ٣١؛ دربارۀ پیشینۀ آشنایی ملل مشرق با زبانهای زنگی، ‌ﻧﻜ : ﻫ د، ٩/ ٤٦٠). از جدیدترین کوششها دربارۀ زبان‌شناسی تاریخی بانتو می‌توان اثر مشترک هومبرت و هایمن (١٩٩٩م) را برشمرد.
زبانهای بانتو دارای ویژگیهایی در خور توجه زبان‌شناسان هم در آوا شناسی و هم در سازه‌شناسی است. دربارۀ آواشناسی بانتو، گفتنی است که آمیزش نژاد افریقایی کوتوله‌ها با قبایل زنگی مهاجر، در طی قرون زمینه‌ای را فراهم آورده است تا برخی زبانهای بانتو از نظر نظام آوایی از زبانهای خویسان تدثیر پذیرند؛ به‌خصوص باید به «کلیک»هایی اشاره کرد که از زبان هوتنتوت به طیفی از زبانهای بانتو، از جمله زولو راه یافته است (سویت، ١٠؛ کمبل، ٧٢). از مطالعات جامع دربارۀ آواشناسی تاریخی بانتو، اثری از هُمبورگر (١٩١٤م) است.
همنوایی میان اصواتِ کلمات پیاپی از ویژگیهای زبان بانتوست که از میانۀ سدۀ ٢٠م، به عنوان زبانی الگو مورد توجه فِرث (‌ﻧﻜ : ص ٢٠، ﺟﻤ ) در طرح خود پیرامون رابطۀ صداها و نوای گفتار قرار گرفته اس. از پژوهشهای مهم دهۀ ٣٠سدۀ ٢٠م باید به اثر اَشتن اشاره کرد که درصدد بررسی ساختار زبانهای بانتو با تکیه بر سواحلی به عنوان زبان الگو بوده است، چنانکه خود می‌گوید، «صورت و نقش را از دریچۀ چشمان بانتو»بررسی کرده است ( ص. ١١١١ff).
در دهۀ ٤٠ گاثری در کنار مطالعات خود در تاریخ زبان، برخی ویژگیهای دستوری بانتو چون جنس، عدد و شخص را مورد مطالعه قرار داد (مثلاً ‌ﻧﻜ : «جنس...»، ٨٤٧ ff.). در دهۀ٦٠ مطالعۀ خود را در زمینۀ زبان‌شناسی تطبیقی بانتو و مباحث مربوط به سختار جمله در بانتو بسط داد. در دهه‌های ٥٠ و٦٠ همچنین باید از مطالعات دامان یاد کرد که جنبه‌های گوناگونی از عوامل دستوری بانتو چون «مفاهیم تقابلی» را مورد بررسی قرار داد (‌ﻧﻜ : آثار دامان در مآخذ). از جدیدترین مطالعات در باب سازه‌شناسی، باید به مطالعۀ هایمن و کاتامبا دربارۀ بنهای فعلی بانتو و «سیکلی بودن» آنها (١٩٩٢م)، اشاره کرد (نیز ‌ﻧﻜ : کاتامبا،٢٧٩-٢٨٥ ) وجود برخی علامات «جداساز» میان واژه‌ها در زبانهای بانتو توجه برخی زبان‌شناسان را به خود جلب کرده، و زمینۀ برخی مطالعات گونه شناختی، نظیر کارِ ملنیکوف در مقایسه با زبانهایی از دیگر خانواده‌ها گشته است.

مآخذ

Aswhton, E.O., «The structure of a bantu language with special reference to swahili or from and function through bantu eyes», bulletin of the school of oriental studiesm ١٩٣٥-١٩٣٧, vol. VIII; Bulk, g.van, «langues bantoues», les anguues du monde, paris; ١٩٥٢; vol. II; capbell, l., historicaal linguistics, edinburgh, ١٩٩٨; Dammann, E., «Das Applikativum in den Bantusprachen», ZDMG, ١٩٦١, CXI/ ١٦٠-١٦٩; id, «Das Demonstrative in mantu-sprachen», ibid, ١٩٥٠, C/ ٦٣٨-٦٤٥; id, «Reziprok und Assoziativ in Bamntusprachen», ibid, ١٩٥٤, CIV/ ١٦٣-١٧٤; Firth, J. R., «Sounds and Prosodies», Prosodoc Analysis, London, ١٩٧٠; Githrie, M., «Gender, Number and Person in Bantu Languages» , Bulletinof the school of oreintal and african Studies, ١٩٤٧-١٩٤٨, vol , XII; id, Proto-Bantu Lexicon, Digitally Published on: http:/ / www.bantu.ovh.org/ pb.htm١; katamba. F., Moraphology, London, ١٩٩٣; sweet, H., the indispensable Foundation, ed. E.J.A. Hendreson. London, ١٩٧١.
بخش زبان‌شناسی