دائرة المعارف بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ١٠ - ترکمنی

ترکمنی

تُرْکَمَنی، از زبانهای ترکی نو. زبان ترکمنی، براساس تقسیم‌بندی کامری (IV/ ١٨٨)، از شاخۀ ترکی جنوبی یا جنوب غربی(اُغوز) و هم‌خانواده با زبانهای ترکی آذری یا آذربایجانی (شامل خلجی و قشقایی)، تاتاریِ کریمه‌ای، سالار و ترکی عثمانی (شامل ترکی بالکان و گاگائوز) است (نیز نک‌ : ایرانیکا، I/ ٩١٠, III/ ٢٤٥؛ کمبل، II/ ١٦٩٧؛ تکین، IX/ ٤٧٨٣؛ گرت، ١٢٣). ترکمنهای سوریه، اردن و عراق درواقع به ترکی آذری سخن می‌گویند. زبان ترکمنهای تبت نیز احتمالاً زبان ترکی دیگری است (کامری، IV/ ١٩٠).
مرکز اصلی رواج زبان ترکمنی، جمهوری ترکمنستان است؛ اما ترکمنی‌زبانان را در جمهوریهای ازبکستان،تاجیکستان، قزاقستان، نیز در ایران، افغانستان،پاکستان و ترکیه نیز می‌توان یافت (کمبل، کامری، همانجاها). شمار سخن‌گویان این زبان در ١٣٥٨ش/ ١٩٧٩م، حدود ٠٠٠‘١٣٠‘٣ نفر بوده است: ٠٠٠‘٠٣٠‘٢ نفر درترکمنستان و ازبکستان، ٧٢٢ هزار نفر در ایران،٣٨٠هزار نفر در افغانستان، و بقیه در دیگر کشورها (همانجا). به‌علاوه، از جمعیت٠٠٠‘٥٣٤‘٣ نفری ترکمنستان در ١٣٦٨ش/ ١٩٨٩م، ٧٢٪ ترکمن بوده‌اند («دائرةالمعارف...»، IX/ ٤٧٨٧).
ترکمنهای ایران که از٤ طایفۀ تکه،گوکلان،نخورلی و یموت هستند (گلی، ٢٣٩) و اکثر آنان در شمال استانهای مازندران، گلستان و خراسان، به‌خصوص در شهرهای گنبد قابوس، بندر ترکمن و درگز سکونت دارند، به‌علاوۀ طوایف بزچلو (قراپاپاق) در غرب دریاچۀ اورمیه (رضوی، ١٥٢) و نیز برخی از اقوام غیرترکمن، مانند ترکان حاجیلر (افشار سیستانی، ٢/ ١٠٥٩)، به گویشی از ترکمنی سخن می‌گویند.
زبان ترکمنی دارای٩مصوت کوتاه/ i,e,ə,ü,ö,ı,a,o,u/ است‌که هریک جفت کشیده نیز دارد. صامتهای این زبان عبارت‌اند از: / p,b,t,d, k, g, q, G,č, IJ, f/ v,s,z, š, ž, x,γ, h, m,n, ŋ, l,r, j, w/ (نک‌ : کمبل، همانجا).
زبان ترکمنی، مانند دیگر زبانهای ترکی، ساختاری پیوندی، به‌کمک پسوندافزایی دارد؛ در واژه‌های اصیل آن هماهنگی مصوتها در پیشین یا پسین بودن کاملاً رعایت می‌شود (گرت، ١٢٧)؛ حرف تعریف و جنس دستوری ندارد؛ صفت پیش از موصوف می‌آید و با آن مطابقت نمی‌کند؛ حروف اضافۀ آن پسایند هستند؛ بندهای موصولی پیش از هستۀ اسمی می‌آید؛ فعل در پایان جمله قرار می‌گیرد و به کمک میانوند منفی می‌شود (نک‌ : کمبل، II/ ١٦٨٨-١٦٨٩).
زبان ترکمنی همۀ ویژگیهای صرفی و نحوی زبانهای ترکی شاخۀ اغوز را دارد (برای ویژگیهای ترکی استانبولی، نک‌ : ه‌ د، ترکی، زبانها)،با این تفاوت که پسوند مالکیت -ı (پس از مصوتها:-sı) برای سوم‌ شخص مفرد و جمع یکسان ‌است و از این‌رو نیاز به توضیح دارد. برای مثال: kitabı «کتابش؛ کتابشان»، اما olun kitabı «کتابشان» (همو، II/ ١٦٩٨؛ نیز نک‌ : گرت، ١٣٨). نیز برخلاف ترکی استانبولی، در ترکمنی پسوند -an/ -en صفت مفعولی می‌سازد، نه صفت فاعلی، برای مثال: gelen adam «مردی که آمده (است)»، (اما در ترکی استانبولی «مردی که در حال آمدن است») (کمبل، همانجا). از ویژگیهای خاص زبان ترکمنی نفی آیندۀ قطعی با ادات پسایند dəl است، برای مثال: men aütyak dəl «من نخواهم گفت» (همانجا؛ نیز نک‌ : گرت، ١٣٢).
ترکمنها از دیرباز خط عربی را با پاره‌ای تغییرات برای نگارش زبان خویش مورد استفاده قرار می‌دادند. ترکمنهای ایران هنوز برای نگارش زبان خویش از خط عربی استفاده می‌کنند، اما ترکمنهای آسیای مرکزی از ١٣٠٨ش/ ١٩٢٩م گونه‌ای از خط لاتینی را به کار بردند که پس از ٣ بار تغییر، سرانجام در ١٣٢٩ش/ ١٩٤٠م جای خود را به خط سیریلی داد (بیگدلی، ٣١٨؛ نیز نک‌ : کمبل، II/ ١٦٩٧؛ گرت، ١٢٥). در ١٣٧٤ش/ ١٩٩٥م، رئیس‌ جمهور ترکمنستان رسماً «الفبای تازه» را معرفی کرد، اما این الفبا هنوز گسترش چندانی نیافته است(نک‌ : همانجا).
منشأ بسیاری از واژه‌های دخیل در ترکمنی، زبانهای روسی، عربی و فارسی است. در این واژه‌ها مصوتهای پیشین و پسین در مجاورت هم دیده می‌شوند، اما پیشین یا پسین بودن مصوتِ پسوند را آخرین مصوتِ درونِ کلمه تعیین می‌کند (همو، ١٢٨).

مآخذ

افشار سیستانی، ایرج، مقدمه‌ای بر شناخت ایلها، چادرنشینان و طوایف عشایری ایران، تهران، ١٣٦٦ش؛
بیگدلی، محمدرضا، ترکمنهای ایران، تهران، ١٣٦٩ش؛
رضوی، مهدی، ایل قاراپاپاق، تهران، ١٣٧٠ش؛
گلی، امین، تاریخ سیاسی و اجتماعی ترکمنها، تهران، ١٣٦٦ش؛
نیز:

Campbell, G. L., Compendium of the World’s Languages, London/ New York, ٢٠٠٠; Comrie, B., «Turkic Languages», International Encyclopedia of Linguistics, ed. W. Bright, New York/ Oxford, ١٩٩٢; The Encyclopedia of Language and Linguistics, ed. R. E. Asher, Oxford etc., ١٩٩٤; Garrett, J. et al., Turkmen-English Dictionary, Ashgabat, ١٩٩٦; Iranica ; Tekin, T., «Turkic Languages», The Encyclopedia of Language and Linguistics, ed. R. E. Asher, Oxford etc., ١٩٩٤.
حسن رضایی باغ‌بیدی