فرهنگ معارف اسلامی - سجادی، جعفر - الصفحة ١٥
فلسفه در خدمت آيات و اخبار
بطور اجمال بيان شد كه آنچه موجب نقل علوم فلسفى بزبان عربى گرديد فهم آيات قرآن و روايات نبوى بود و بطور قطع يكى از فرقههائى كه علوم عقلى را در خدمت نقل قرار دادند فرقه اسماعيليه بود.زيرا مىدانيم كه مذهب اسماعيلى بر اساس تأويل و توجه به باطن آيات و اخبار است و براى اين كار ناچار توجه زيادى به مسائل فلسفى كردند،آيات قرآن و اخبار را با سلاح فلسفه تأويل كردند و فلسفه يا كلام نوينى را بنا نهادند.
علماء اين فرقه اغلب و بلكه همه كاملا در علوم عقلى متبحر بودند و خود اصطلاحاتى وضع كردند و بدين ترتيب دامنه علم كلام را گسترش دادند و در شئون مختلف مباحث دينى با استفاده از مباحث فلسفى بحث و جدال كردند و فلسفه خاصى كه ما آن را كلام مىناميم بوجود آوردند كه از نمونههاى آن كتابهاى ناصر خسرو قباديانى و حميد الدين كرمانى است(راحة العقل).
قرآن و اخبار در خدمت فلسفه
در بين كسانى كه توجه كامل،بعلوم عقلى و فلسفى كردند،از همه مبرزتر، اخوان الصفا مىباشند اينان بطور قطع از معتزله و اسماعيليان و فرق ديگر پا را فراتر گذاشته و سعى كردند كه اصول فلسفه يونان و بويژه فيثاغورسيان را از متون آيات قرآنى و اخبار و روايات اسلامى بيرون بياورند.البته هنوز براى من بدرستى معلوم نشده است كه اينان پيرو چه مكتبى بودند و شايد هم آنان پايهگذار مكتب جديدى بودند كه خواستهاند حكمت يونانى را با مسائل دينى هماهنگ كنند و فاصله ميان دين و حكمت را از بين ببرند و بفلسفه رنگ دينى بدهند.شايد از فلسفه بودائى و هندى و ايرانى نيز،بهرهمند بودهاند.از متون و مسائل آنها برمىآيد كه علاوه بر توجهى كه به فيثاغورسيان داشتهاند از افكار سقراط و افلاطون و ارسطو نيز متأثر شدهاند.
رسائل اخوان الصفا شامل كليه مباحث حكمت است،منطقيات،طبيعيات، رياضيات بخش حكمت عملى و تهذيب اخلاق و در تمام مباحث از آيات قرآنى استفاده شده است و در حقيقت اين كتاب رنگ دينى بخود گرفته است.
اينان علاوه بر اينكه به تمام كتب دينى آسمانى متوسل شدهاند مانند تورات، انجيل،و آثار علماى مختلف از كلمات بزرگان يونان نيز بهرهمند شدهاند و بدانها استناد كردهاند.اينان نهضت خاصى در فلسفه بوجود آوردند و افكار حوزههاى اسكندرانى و ما قبل و ما بعد آن را يكسره رها كردند و به حكما اقدم روى آوردند همان كارى كه بعدها شيخ شهاب الدين سهروردى و ملا صدرا انجام دادند.
در موارد متعددى از رسائل خود اعتراف كردهاند كه هدف آنان تلفيق بين علم