معارف اسلامی - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ٢٨ - ديپلماسي آنلاين - دویمی حمید
ديپلماسي آنلاين
دویمی حمید
از ديپلماسي چاپاري تا ديپلماسي آنلاين
خستگي راه ديگر رمقي برايش نگذاشته است. چندين شبانهروز است که در راه است، از دور که برج و باروي شهر را ميبيند، اسبش را سريعتر ميراند تا بالأخره به دروازهي شهر ميرسد. دروازهبان، که ميفهمد پيک است، اجازهي ورود ميدهد و او هم به تاخت خودش را به قصر پادشاه ميرساند و پيغام فرمانرواي خود را به او ميرساند...؛ اينها بخشي از تصاويري است که در فيلمهاي تاريخي، بسيار ديدهايم؛ سفيري، از سوي فرمانرواي کشوري، پيغامي ميآورد و به پادشاه ميرساند و باز پاسخ پادشاه را براي فرمانرواي خويش ميبرد. اين داستان، محور بيشتر روابط ديپلماتيک در دوران گذشته و در عصر پيشامدرن بوده است که در آن، ديپلماسي، عمدتاً بر مبناي يک رابطهي دوجانبه ميان حاکمان وقت، سازماندهي ميشد و معمولاً به صورت محرمانه و مخفي بود.(١) در واقع، ديپلماسي براي فرمانروايان جنبهي شخصي و اختصاصي داشته و درهاي سياست خارجي کاملاً سرّي و به روي مردم بسته بوده است و تنها سفرا، نمايندگان شخصي حاکمان بودهاند. بدين ترتيب، نقش اصلي در تصميمگيريهاي سياسي، بر عهدهي حاکمان سياسي بوده است و رعيّت هم- که حاکمان خود را ظلّالله و تامالاختيار ميپنداشتهاند-، نه ميخواستهاند و نه ميتوانستهاند که در اين گونه روابط دخالت کنند. بنابراين، هيچگاه دامنهي تصميمگيريها از ديوارهاي دربار، آنطرفتر نميرفتند؛ اما گاه عواقب آن گريبان ميليونها زن، مرد، کودک، پير و جواني را ميگرفت که هيچ نقشي در آن تصميمگيريها نداشتند.
پس از عصر روشنگري و با ورود به دوران مدرنيته، شرايط تغيير کرد و با شکلگيري انقلابهاي بزرگي چون انقلاب کبير فرانسه(١٧٨٩) و انقلاب ١٩١٧ روسيه، مفهومي بهعنوان دموکراسي(مردمسالاري) در روابط سياسي کشورها جاي باز کرد و کمکم مردم، در تصميمگيريهاي مهم حکومتي نقش ايفا کردند.
اما گسترش روابط ديپلماتيک به عرصهي عمومي پررنگتر شدن نقش مردم در تصميمگيريهاي حکومتي، به همينجا ختم نشد و با پيشرفت و گسترش هر چه بيشتر شهرنشيني، سواد و وسايل ارتباطجمعي، سطح آگاهي مردم نيز از اخبار و اطلاعات پيرامون خود روز به روز بيشتر شد تا اين که با ورود به قرن بيست و يکم و پيدايش نسل جديدي از تکنولوژيهاي ارتباطي- که ميتوان نماد آن را شبکهي مجازي اينترنت دانست- انقلابي در شيوه و ميزان اطلاعرساني به وجود آمد و به تبع آن، نقش مردم در تعيين سياستهاي راهبردي کشورهايشان نسبت به قبل پُررنگتر شد.
درواقع، فنآوريهاي نوين ارتباطي ابزارهايي هستند که راههاي نويني را به سوي گشودگي و گفتوگوي ميان شهروندان و حاکمان و تحقق يک دموکراسي نيرومند گشودند. بر اين اساس، به باور بسياري از انديشمندان، حوزهي عمومي جديدي از دموکراسي ارتباطي- الکترونيکي با فنآوريهاي نوين اطلاعاتي به وجود آمده است که با انتقال اطلاعات آنلاين و مستند به شهروندان، توانايي فهم و درک رويدادها و روندهاي سياسي و تصميمگيري براي اتخاذ بهترين مشي سياستورزي و کشنگري را به آنها ميدهد.
ديپلماسي مَجازي چيست؟
ديديم که رسانهها (بهويژه رسانههاي نوين ارتباطي) چگونه با تأثيرگذاري بر حوزهي ديپلماسي، باعث تغيير دامنه، مفهوم، کارکرد و شکل ديپلماسي شدهاند که اين امر نيز به نوبهي خود باعث تغيير در فرآيند سياستگذاري خارجي و ورود به عرصهي جهانيشدن ميشود.
براي مفهوم ديپلماسي ويژگيهاي متعددي چون: فن ادارهي سياست خارجي، تنظيم مسالمتآميز روابط خارجي، حل و فصل اختلافات بينالمللي از طريق گفتوگو، تحقق اهداف و تأمين منافع در محافل بينالمللي، چانهزني و مديريت ارتباطات خارجي، هنر تعامل با دولتها و واحدهاي سياسي و... ارائه شده است، اما در يک جمعبندي کلي، ديپلماسي را ميتوان شامل مجموعهي تدابير و اعمالي دانست که عمدتاً با استفاده از طرق مسالمتآميز، به منظور حصول حداکثر توافق و تفاهم در ميان انبوه اختلافهاي صحنهي روابط بينالملل، براي حفظ منافع ملي و اجراي سياست خارجي به کار گرفته ميشود.(٢)
تاکنون، انواع مختلفي از ديپلماسي از سوي صاحبنظران، معرفي و تعريف شده است، اما با آغاز قرن بيست و يکم و ورود به عصر فنآوري ارتباطات و اطلاعات، حوزههاي جديدي مانند «ديپلماسي مجازي»، «سايبر ديپلماسي»، «تله ديپلماسي»، «ديپلماسي ديجيتال»، «ديپلماسي شبکهاي» و... براي اين مفهوم شکل گرفتهاند که هر کدام، به يکي از جنبههاي اين مفهوم در دنياي مدرن امروز، ميپردازند.
امروزه يکي از راههاي اندازهگيري قدرت دولتها، واکنش سريع آنها به رويدادها و روندهاي سريع در حال وقوع جهاني است؛ پديدهاي که جز با انعطافپذيري دستگاه ديپلماسي يک کشور و ميزان استفادهي آن از فنآوريهاي نوين، به وقوع نميپيوندد. رشد سريع فنآوريهاي ارتباطي موجب تشديد تعاملات بينالمللي بيرون از مجاري سنتي ديپلماتيک شده و دولتها را با اين واقعيت روبهرو کرده است که شکل نويني از ديپلماسي را تحت عنوان ديپلماسي مجازي وارد عرصهي معادلات بينالمللي کنند. اين نوع ديپلماسي، قدرت و سرعت ارتباط کشورها را با جهان خارج و همچنين دستيابي به اطلاعات و انتقال آن را بسيار افزايش داده است.(٣) سرعت در تصميمگيري و اقدام از مشخصات بارز اين ديپلماسي است. ديپلماسي مجازي، داراي ويژگيهايي از جمله: قابليت دسترسي بالا توسط افکار عمومي، شبکهاي و منعطف بودن، کارآمد و مافوق زمان، کمهزينه، چندبُعدي و معطوف به فنآوري پيچيده است. در اين ديپلماسي، مخاطبين به مقامات، ديپلماتهاي ديگر، ارباب جرايد، رسانهها و گروههاي ذينفوذ محدود نميشوند، بلکه هر فرد يا گروهي از هر نقطهي جهان که به فضاي مجازي دسترسي داشته باشد، در حوزهي اقدام اين نوع ديپلماسي قرار ميگيرد.
ويژگيهاي ديپلماسي مجازي
همانطور که اشاره شد، ديپلماسي سنتي، بر پنهانکاري، روابط غيردموکراتيکِ مبتني بر تصميمات گروه حاکم، مليگرايي و تأکيد بر تمايزها و جنگطلبي متکي بود، در حالي که ديپلماسي جديدِ جهانيشده، مبتني بر ويژگيهايي چون آشکار بودگي، روابط دموکراتيک مبتني بر آراي عمومي، جهانگرايي و تأکيد بر تفاهم و گفتوگو است. در واقع، سياست مدرن، با تکيه بر تکنولوژيهاي جديد ارتباطي- که ويژگي بارز آنها «بلاواسطگي» است- موجب توانمندي فرد، تقويت مشارکت و مداخلهي آزاد عمومي مردم در تصميمگيريها شده است. پيدايش و رواج روزافزون انواع شبکههاي اجتماعي مجازي، يکي از تاکتيکهاي ديپلماسي نوين است که با هدف تعامل و شفافيت بيشتر امور اجتماعي و سياسي در حوزهي عمومي جوامع شکل گرفتهاند. به بيان کليتر، شايد بتوان ديپلماسي نوين را هنر و مهارت پيشبرد و ارتقاي منافع ملي را از طريق مبادلات پايدار اطلاعات و ايجاد ارتباطات پايدار بين ملتها و افراد تعريف کرد که در اين فضا، تعامل و تبادل اطلاعات بهعنوان دو عامل اصلي ديپلماسي (با بهرهگيري از رسانهها) نقش تعيينکنندهاي ايفا ميکنند.
از ويژگيهاي بارز ديپلماسي مجازي، ميتوان به موارد زير اشاره کرد:
١. ورود شهروندان شبکهاي (Netizenship) را به عرصهي ديپلماسي، با دسترسي آسان، ارزان، بيواسطگي و تعاملي بودن فضاي مجازي، تسهيل و تشديد ميکند.
٢. تعدد و تکثر منابع خبري، امکان گزينش، مقايسه و تطبيق اخبار با واقعيت (به منظور دستيابي به اطلاعات مستند و کمتر تحريف يا گزينششده) را براي کاربران اينترنت فراهم ميآورد.
٣. فرآيند بسيج سياسي را (از طريق پيوند دادن افراد و گروههايي که منافع مشترک دارند) تسهيل ميکند.
٤. انحصار انتشار عمودي (انتشار کنترلشدهي از بالا به پايين) اخبار سياسي از سوي حاکمان و صاحبان رسانههاي بزرگ را شکسته و باعث انتقال افقي اخبار و رويدادهاي سياسي در سطح عمومي جوامع ميشود.
٥. اصلاح فرهنگ ديپلماسي با سست کردن پنهانکاري و انحصارگرايي در اين عرصه.
٦. تضعيف حاکميت و انحصارطلبي دولتهاي خودکامه در داخل مرزهايشان با گسترش ارتباطات بينالمللي.
٧. تغيير مفاهيم بنيادي ديپلماسي و سياست خارجي از سطح ملي به سطوح بالاتر بينالمللي مانند قاچاق مواد مخدر و انسان، بحرانهاي زيستمحيطي، تروريسم، مهاجرت و...
٨. مشارکت و حضور فعال در فضاي سياسي بينالمللي براي افراد، گروهها و دولتهايي که تا پيش از اين به دليل نداشتن تريبون آزاد، امکان اظهارنظر و عقيده نداشتند.
با اين توصيفات، به جرأت ميتوان گفت که امروزه، ديگر دوران «ديپلماسي پشت درهاي بسته» به سر آمده است و سياست مدرن، چنان زير ذرهبين رسانههاي قدرتمند، سريع، متعامل و متکثر امروزي قرار گرفته است که جاي هيچگونه پنهانکاري، استبداد و انحصارطلبي را براي سياستمداران باقي نگذاشته است.
پينوشتها:
١) استراتژي در جهان معاصر، جان بيليس، مترجم: کابک خبيري، تهران: مؤسسهي فرهنگي مطالعات و تحقيقات بينالمللي ابرار معاصر تهران، ١٣٨٢.
٢) ارزيابي و تحول ديپلماسي در قرن بيستم، محمدرضا البرزي، تهران: سفير، ١٣٦٨.
٣) ديپلماسي در جهان در حال تحول (سازوکارها و کارکردهاي نوين)، موسيالرضا وحيدي، تهران: وزارت امور خارجه، ١٣٨٩.?
منابع:
١. استراتژي در جهان معاصر، جان بيليس، مترجم: کابک خبيري، تهران: مؤسسهي فرهنگي مطالعات و تحقيقات بينالمللي ابرار معاصر تهران، ١٣٨٢.
٢. ارزيابي و تحول ديپلماسي در قرن بيستم، محمدرضا البرزي، تهران: سفير، ١٣٦٨.
٣. ديپلماسي در جهان در حال تحول (سازوکارها و کارکردهاي نوين)، موسيالرضا وحيدي، تهران: وزارت امور خارجه، ١٣٨٩.
٤. تحولات ديپلماسي در عصر اطلاعات، محمد گنجيدوست، فصلنامهي سياست، دورهي ٣٨، شمارهي ١، بهار ١٣٨٧.
٥. اينترنت و ارتباطات سياسي، سيدمحمد مهديزاده، پايگاه اطلاعرساني مرکز آموزش و پژوهش مؤسسهي همشهري، aspx٢٨٧. http://www.hamshahritraining.ir/news