معارف اسلامی - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ٢٩ - هنر برقراري ارتباط مؤثر - عسکری بهنام

هنر برقراري ارتباط مؤثر
عسکری بهنام


مقدمه
برقراري ارتباط با ديگران براي بشر که موجودي اجتماعي است، يک امر طبيعي و مهم به شمار مي‌آيد. از آن‌جايي که ما انسان‌ها به شکل گروهي زندگي مي‌کنيم، چه بخواهيم و چه نخواهيم دائماً در حال برقراري ارتباط با ديگران هستيم. ارتباط ميان دو فرد، تنها از طريق کلمات برقرار نمي‌شود، بلکه همه‌ي کارهاي ما نوعي ارتباط محسوب مي‌شوند. تکان دادن سر، روي برگرداندن، اشاره‌هاي چشمي يا بدني و حتي سکوت، هر يک مي‌توانند پيامي را به دنبال داشته و دربرگيرنده‌ي انواع ارتباط و تعامل با ديگران باشند.
ما براي کليه‌ي فعاليت‌هاي اجتماعي از جمله دوست‌يابي، ازدواج، تحصيل، اشتغال و... نيازمند برقراري ارتباط مؤثر با ديگران هستيم. در حقيقت، توانايي برقراري روابط اجتماعي، يکي از نشانه‌هاي اصلي سلامت روان در افراد است. کساني که از اين توانايي برخوردار نيستند، غالباً دوستان اندکي داشته و شبکه‌ي اجتماعي و حمايتي محدودي دارند؛ لذا دست‌يابي به پيوندهاي اجتماعي و به دنبال آن احساس امنيت، آرامش و احترام، نيازمند برخورداري از برخي مهارت‌هاي اجتماعي است که مهم‌ترين آن‌ها را توانايي برقراري ارتباط مؤثر با ديگران تشکيل مي‌دهد. در اين نوشتار به‌طور خلاصه، به اصول و چگونگي يادگيري مهارت ارتباط مؤثر با ديگران پرداخته شده است.
ارتباط چيست و اجزاي آن کدام‌اند؟
ارتباط مؤثر؛ رابطه‌اي است کلامي و غيرکلامي، بين دو يا چند نفر که در طي آن، افراد مي‌توانند عقايد، خواسته‌ها، نيازها و هيجانات خود را بيان کرده و به نوعي احساس رضايت دست يابند. نمودار زير فرآيند ارتباط را نشان مي‌دهد:
«فرستنده» پيام را ايجاد و آن را منتقل مي‌کند. «گيرنده» فرد يا گروهي است که پيام را دريافت و به آن پاسخ مي‌دهد. «پيام» شامل اطلاعات فرستنده و تفسير گيرنده از آن است. «کانال ارتباطي» شيوه‌اي است کلامي يا غيرکلامي‌- مثل اشاره‌- که فرستنده از آن طريق، پيام خود را به گيرنده منتقل مي‌کند. «بازخورد» اطلاعاتي است که فرستنده‌ي پيام از گيرنده‌ي پيام، به روش‌هاي مختلف دريافت مي‌کند و نهايتاً موقعيتي‌- هم‌چون محل کار يا بين دو دوست - که پيام در آن منتقل مي‌شود، «بافت يا زمينه‌ي ارتباط» ناميده مي‌شود.
روند برقراري ارتباط مؤثر
اولين گام در برقراري ارتباط بهينه آن است که موانع موجود در هر يک از مراحل فوق و اجزاي تشکيل‌دهنده‌ي ارتباط به خوبي شناسايي و برطرف شوند. هرگونه اشکال در انتقال و دريافت پيام، مي‌تواند باعث اختلال در ارتباط شود. براي مثال، ممکن است پيام به‌صورت کامل منتقل نشود يا اين‌که يک نفر پيامي را ارسال کند، ولي فرد مقابل مفهوم ديگري را دريافت کند؛ يا حتّي کسي پيامي را بفرستد، ولي ديگري هيچ پيامي را دريافت نکند. از اين موارد، معمولاً به عنوان «سوءتفاهم» ياد مي‌شود. يک ارتباط مؤثر، ارتباطي است که راه را بر سوءتفاهم‌هاي احتمالي ببندد.
موانع برقراري ارتباط
برخي از موانع برقراري ارتباط مؤثر، عبارت‌اند از: گوش ندادن، تحقير و مسخره کردن، فرياد زدن يا خشمگين شدن، احساس خود را صادقانه بيان نکردن، دروغ گفتن، پيام‌هاي منفي غيرکلامي‌- مثل بي‌اعتنايي، عدم توجه و حالت تدافعي‌- اخم کردن، حرف ديگري را قطع کردن، تهديد کردن، متهم کردن، پيش‌داوري و نتيجه‌گيري‌هاي عجولانه.
در مقابل، توجه به موارد زير و به‌کارگيري آن‌ها در حين تعامل با ديگران، مي‌تواند به برقراري ارتباط مؤثر کمک کند.
راه‌کارها و نکات مهم در ارتباط مؤثر
١) خودتان را بشناسيد؛ مهارت ارتباط مؤثر، در درجه‌ي اول نيازمند آن است که شما از خودآگاهي خوبي برخوردار باشيد. آگاهي از نقاط قوت و ضعف، ترس‌ها، اميال،‌ آرزوها و نيازهاي خود و پذيرش صادقانه‌ي آن‌ها، کمک مي‌کند ويژگي‌ها و خصوصيات ديگران را واقع‌بينانه‌تر ببينيم و آن‌ها را بپذيريم.
٢) مثبت‌نگر باشيد؛ حتي اگر با چهره‌اي انتقادي يا خشک از طرف مقابل‌تان روبه‌رو شديد، به موقعيت و برقراري ارتباط با ديدي مثبت بنگريد.
٣) رفتاري همراه با فروتني و ادب داشته باشيد و از کوچک شمردن، بي‌اهميت دانستن و تمسخر بحث با طرف مقابل‌تان اجتناب کنيد.
٤) يک برداشت اوليه‌ي خوب از خودتان ارائه دهيد؛ وقتي براي اولين بار با فرد يا افرادي برخورد مي‌کنيد، ممکن است تنها ظرف چند ثانيه، براساس جلوه‌هاي ظاهري، زبان بدن، طرز رفتار و نحوه‌ي پوشش شما در ذهن فرد مقابل‌تان، نگرشي نسبت به شما ايجاد شود. اين نگرش اوليه، تأثير به‌سزايي بر پذيرش شما از سوي ديگران خواهد داشت. بدين منظور:
* هميشه و در هر موقعيتي، سر وقت و به موقع سر قرارتان حاضر شويد؛
* در عين حال که بايد ظاهري تميز و آراسته داشته باشيد، سعي کنيد طرز لباس پوشيدن و آرايش‌تان با موقعيت و زمينه‌ي ارتباط متناسب باشد.
* راحت و آرام باشيد؛ چون داشتن احساساتي مثل اضطراب و ناراحتي، اين برداشت را به طرف مقابل‌تان القا خواهد کرد که شما از اعتماد به نفس يا دانش کافي برخوردار نيستيد.
* خودتان باشيد؛ از گرفتن نقش‌ها يا ژست‌هايي مصنوعي که گمان مي‌کنيد جلوه‌ي بهتري از شما ارائه مي‌دهند، اجتناب کنيد.
* لبخند گرم و ملايمي بر لب داشته باشيد؛ هيچ چيز به اندازه‌ي لبخند و روي خوش، نمي‌تواند در ايجاد يک برداشت خوب از خودتان موفقيت‌آميز باشد؛ اما زياده‌روي در اين کار، مي‌تواند نتيجه‌ي متضاد ايجاد کند و شما را دو رو، فريب‌کار يا سبک جلوه دهد.
* معرفي دقيق و متناسب با موقعيت از خودتان ارائه دهيد؛ به طور مثال اين معرفي که: «سلام، من دکتر... هستم، متخصص در زمينه‌ي بيماري‌هاي قلبي، شاگرد اول دانشگاه و...» براي شروع يک کلاس درس يا يک رابطه‌ي شغلي مي‌تواند مناسب باشد، اما براي معرفي خود در يک جمع دوستانه يا يک مهماني مناسب نخواهد بود. معرفي مناسب در اين بافت‌ها، بهتر است اين گونه باشد: «سلام من... هستم، دوست‌دار مطالعه و...».
٥) با بحث‌هاي کوتاه، مسيرهاي طولاني را طي کنيد؛ سعي کنيد در همان ابتداي آشنايي با سؤال‌هاي کليدي و به‌جا، يک نقطه‌ي اشتراک بين خودتان بيابيد و بحثي را آغاز کنيد. مثلاً «به چه تفريحي علاقه داري؟»، «در چه رشته‌اي فعاليت مي‌کني؟»، «تعطيلات چه‌طور بود؟» و...
٦) در حين صحبت، ساده و بي‌آلايش باشيد و به اندازه‌ي کافي خودافشاگري کنيد؛ دادن اطلاعات در مورد خود به ديگران، به برقراري ارتباط کمک مي‌کند؛ اما خودافشاگري‌هاي زياد از حد ممکن است ديگران را خسته کرده و يا در قالب خودستايي تفسير شود.
٧) هنگام صحبت کردن سعي کنيد از موضوع بحث منحرف نشويد. پراکنده‌گويي و از اين شاخه به آن شاخه پريدن در حين صحبت، باعث مي‌شود که شنونده از گوش کردن خسته شده و ارتباط خوبي به وجود نيايد.
٨) از زبان بدن به اندازه‌ي کافي و به موقع استفاده کنيد؛ ابزارهاي غيرکلامي ارتباط، مي‌توانند بسيار کمک‌کننده باشند: صاف و آرام بايستيد يا بنشينيد، روي خوش را فراموش نکنيد، تماس چشمي داشته باشيد و به دلايلي مثل خجالت کشيدن سرتان را پايين نينداخته و يا مرتباً به اطراف نگاه نکنيد. در صورت امکان، با طرف مقابل‌تان دست بدهيد. با اين کارها، هم خودتان احساس اطمينان و آرامش بيش‌تري خواهيد کرد و هم طرف مقابل راحت‌تر با شما ارتباط برقرار مي‌کند.
٩) به لحن و صوت کلام خود توجه داشته باشيد؛ چرا که با استفاده از نحوه‌ي صحيح اداي کلمات، مي‌توانيد بهترين تأثير را در ديگران ايجاد کنيد. لحن صدا (خشن، نرم، بي‌تفاوت، بالارونده يا پايين‌رونده) زير و بمي و درجه‌ي صدا (بالا، پايين، بلند، نرم يا معمولي)، سرعت اداي کلمات (تند، آرام يا معمولي) و تأکيدهاي به‌جا، همگي در برقراري ارتباط از اهميت بسياري برخوردارند.
١٠) در مکالمات فقط گوينده نباشيد؛ گه‌گاهي در پايان صحبت‌هاي خود مکث کرده و طرف مقابل‌تان را ترغيب کنيد تا نظرش را بيان کند. براي اين کار، مي‌توانيد عقيده و نظر آن‌ها را در مورد موضوع بحث جويا شويد. مثلاً «نظر تو چيست؟» يا «آيا با من موافقي؟» با اين کار، هم ارتباط دوطرفه و خوبي بين شما شکل مي‌گيرد و هم به ديگران نشان مي‌دهيد که براي آن‌ها و نظرهاي‌شان احترام قايل هستيد.
١١) شنونده‌ي خوبي براي آنچه که طرف مقابل‌تان مي‌گويد باشيد. بدين منظور با استفاده از زبان غيرکلامي مثل تکان دادن سر به علامت تأييد، تماس چشمي، نشان دادن علاقه به صحبت‌هاي فرد مقابل و ارائه‌ي بازخورد، به او نشان دهيد که فعالانه در حال گوش کردن حرف‌هاي او هستيد. پايين انداختن سر، به در و ديوار نگاه کردن و بي‌ارتباط سر را تکان دادن و... نشانه‌ي بي‌توجهي شماست. افراد دوست دارند بدانند که شما به آن‌ها توجه داريد و آن‌ها را جدي مي‌گيريد.
يک تجربه‌ي فراطبيعي
حقيقت، اين است که در جامعه‌ي مسلمان ايراني، از ديرباز، تجربه‌هاي ديني و تعاليم عرفاني، نقشي مؤثر داشته و دارند و اصولاً بخشي از هويت جامعه‌ي ايراني را شکل مي‌دهند. در موضوع ارتباطات انساني نيز باور رايجي در جامعه وجود دارد که اگر آدم، رابطه‌اش را با خدا درست کند و مردم را بنده و نان‌خور خدا بداند و دوست بدارد و در کارهاي خيرخواهانه و خدمت به خلق، گامي بردارد، خداوند، «رابطه‌ي ميان او و خلق را اصلاح مي‌کند» و «محبّت او را در دل مردم مي‌افکند». اين تجربه، البته مبتني بر دريافتي قرآني (سوره‌ي مريم، آيه‌ي ٩٦ و آموزه‌اي حديثي (نهج‌البلاغه، حکمت ٨٩) است.