معارف اسلامی - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ٣ - موضوع پژوهش ٢ - محدثى جواد
موضوع پژوهش ٢
محدثى جواد
عهدنامهاى كه ميان خدا و بندگانش به نام «قرآن» نازل شده، معجزه جاويد پيامبر خاتم(ص) و كلام الهى و منشور احكام شرع است. بر امت مسلمان است كه كتاب آسمانى دين خود را بشناسند و در معارف آن ژرف بنگرند و به احكامش عمل كنند.
پيش از هر چيز، هر مسلمانى وظيفه دارد قرآن را بشناسد. اين شناخت، ابعاد مختلفى دارد كه هر كدام مىتواند محور يك پژوهش قرار گيرد؛ از قبيل:
ـ محتواى آيات قرآنى چيست؟
ـ فرق ميان قرآن و تورات و انجيل چيست؟
ـ قرآن چگونه نازل شده و چگونه ثبت و نگارش يافته است؟
ـ دليل مصونيت قرآن از تحريف و تغيير چيست؟
ـ چگونه قرآن، منبع شناخت دين و احكام الهى است؟
ـ چگونه اين كتاب كهن مىتواند نيازهاى روز مسلمانان را برآورد؟
ـ ادب و آداب قرائت و تلاوت و حفظ قرآن چيست؟
ـ تعداد سورهها، آيهها، كلمات و حروف قرآن چند است؟
ـ چرا قرآن با گذشت اين همه سال از نزول آن، همچنان تازه و شاداب و زنده است؟
از ميان موضوعات ياد شده، پيرامون محور نخست؛ يعنى مضامين و مفاهيم و محتويات آياتِ قرآن كريم مىپردازيم.
مفاهيم و محتواى قرآن
قرآن، كتاب هدايت بشر است و بارها تعبير «هدىً للناس» يكى از اوصاف اين كتاب آسمانى مطرح شده است. هر چه كه به هدايت انسان كمك كند، چه از طرح آيات و نشانههاى خدا در هستى، يا سرگذشتِ انبيا و امتهاى پيشين، يا معرفى انسانهاى صالح و نيكوكار و سعادتمند، يا بيان احكام و مقرّرات الهى، يا طرح مباحث و موضوعات اخلاقى، تشريح حقايق و نفى خرافات، ترسيم سيماى بهشت و جهنم و سرانجام كار مؤمنان و كافران و سرنوشت اهل تقوا و اهل معصيت، در اين كتاب وجود دارد. از اين رو «تنوّع مباحث» يكى از ويژگىهاى موضوعات قرآنى است.
شهيد مطهرى ضمن پرداختن به شناخت تحليلى قرآن و اينكه اين كتاب، روى بعضى از مطالب تكيه بيشترى دارد و از آن جمله، «خداشناسى» و «انسانشناسى» و «جهانشناسى» و شناخت جامعه انسانى و تاريخ و حيات و مرگ جوامع و... را برمىشمارد و مىنويسد :
«مسائل بسيار زياد ديگرى در قرآن مطرح است كه در اينجا فهرستوار به چندتاى آن اشاره مىكنيم. از جمله اين مسائل، نظر قرآن درباره خودش است، و بعد مسئله پيغمبر در قرآن و اينكه پيامبر را چگونه معرفى مىكند، با او چگونه سخن مىگويد. مسئله ديگر، تعريف مؤمن در قرآن و صفات مؤمنين است و... هر كدام از اين بحثهاى كلّى البته شعبهها و شاخههايى دارند. مثال، وقتى درباره انسان بحث مىكنيم، طبعآ در خصوص اخلاق نيز بايد سخن بگوييم و يا وقتى از جامعه صحبت مىكنيم، ناگزير بايد از روابط افراد و مسئله امر به معروف و نهى از منكر، مسئله طبقات اجتماعى و... سخن به ميان بياوريم.»
از مفاهيم متعدد و معارف والاى قرآن كريم، به چند نمونه از مهمترين موضوعات مىپردازيم:
١. موضوعات اعتقادى
وحى الهى براى تصحيح ديدگاهها و رفتارهاى انسان از طريق عمل به دين و شريعت است. از اين رو از محورهاى عمده آيات قرآن، موضوعات اعتقادى است كه بسيار گسترده است. برخى از آنها به قرار زير است :
خدا، توحيد، آفرينش جهان، آيات الهى در هستى، اسما و صفات پروردگار، بعثت انبيا، معجزات پيامبران، حق بودن خدا و دين، امتحان الهى، اتمام حجّت، سنّت امتحان، شرك، پرستش بتها، احتجاجهاى انبيا با اقوام مشرك، كيفيت وحى بر انبيا، نزول قرآن، فرشتگان و نقش آنان در هستى، امامت، هدايت، روز قيامت، معاد، اجر خدا بر نيكى و عذاب الهى بر بدى، اوصاف بهشت و جهنم، خلود و جاودانگى در روز قيامت، شفاعت، عمل و رابطهاش با جزا، لوح محفوظ، كتاب مبين، تسبيح همه موجودات، خاتميّت، نامه اعمال و... .
٢. موضوعات اخلاقى و تربيتى
هدف از بعثت انبيا، تزكيه و تعليم انسان و رشد معنوى و اخلاقى اوست. از اين رو در بخش گستردهاى از آيات، فضايل و رذايل اخلاقى و لزوم آراسته شدن به فضيلتها و پيراسته شدن از زشتىها مطرح شده و خود پيامبر (ص) «اسوه كامل و نيكو» و كسى كه «خُلق عظيم» دارد، معرفى شده است.
موضوعات اخلاقى هم بسيار است. برخى از آنها فهرستوار از اين قرار است:
حسن خلق، صبر، حلم،كظم غيظ، شكر، رأفت، عفو، احسان، نيكى به پدر و مادر، دعا و توجه به خدا درهمه حال، پرهيز از غفلت، ادب در گفتار، چشم بستن از گناه، پرهيز از گفتار لغو، ذكر خدا، مخالفت با هواى نفس، ياد كردن از نعمتهاى الهى، يتيم نوازى، علم آموزى، پرسيدن از آنچه نميدانيم، اميد به رحمت خدا، مغرور نشدن به مال و مقام، فانى بودن دنيا، ياد مرگ و حساب قيامت، رهايى از عُجب و خودپسندى، رعايت عدالت در ميان مردم، عبرت از تاريخ، عفاف و پاكدامنى، تقوا، توكّل، پرهيز از سوءظن، داشتن شرح صدر و تحمل، زشتى سخن چينى، اخلاص در عمل، پرهيز از رياكارى، نهى از منّت نهادن بر نيكى، نهى از حسد و كينه، نداشتنِ حبّ دنيا، پرهيز از تهمت، تهجّد و سحرخيزى، استغفار و توبه، تعظيم شعائر، تواضع، ترس از عذاب قيامت، خشوع و خضوع در عبادت و... .
٣. مفاهيم اجتماعى و سياسى
اسلام، از رهبانيت و انزوا نهى كرده است. تعاليم قرآن نشان ميدهد كه اين دين، اجتماعى و سياسى است. احكام و مقرّرات آن نيز گواه اين مسئله است. به خصوص، مقرّرات اسلامى كه در دوره پس از هجرت تشريع شده و مخصوص دوره حكومت نبوى در مدينه است، بيشتر در سورهها و آيات مدنى به چشم مىخورد.
در اين مورد نيز به برخى از موضوعات اجتماعى و سياسى اشاره مىشود:
نهى از اطاعت طاغوت، مبارزه با دشمنان متجاوز، نهى از همكارى با ظالمان، همزيستى مسالمتآميز با پيروان اديان ديگر، دعوت به وحدت و پرهيز از تفرقه، خطر منافقان، توطئه يهود، جهاد با مشركان و منافقان و اهل بغى، اجراى حدود و قصاص، اطاعت از پيامبر و اولواالامر، ضرورتِ آمادگى دفاعى در برابر دشمن، وظيفه علما در برابر مفسدان، وفا به عهد و پيمان، نفى سلطه كفار بر مسلمانان، نماز جمعه و نماز خوف، آشتى دادن ميان گروههاى درگير مسلمان، استقامت در ميدان نبرد، انفال و ثروتهاى عمومى، خمس و زكات، هجرت در راه خدا، لزوم پاى بندى به بيعت، پناه دادن به مشركانِ پناهجو، حقوقِ اهل ذمّه، برائت از مشركان، داشتن قبله مستقل، انجام فريضه حج، امر به معروف و نهى از منكر، پرهيز از دوستى و مراوده با دشمنان خدا، ويژگىهاى حزب الله و حزب الشيطان، حفظ اسرار در مقابل بيگانگان، صله رحم، طاغوتهاى اقتصادى، ولايت خدا و پيامبر بر مسلمانان، حرام بودن فرار از جنگ، وعده به امامت مستضعفان و وراثت صالحان.
٤. احكام فقهى
مسائلى كه به رفتار و عمل انسان در بُعد فردى و اجتماعى مربوط مىشود و از آغاز تولد تا واپسين دم رحلت را شامل مىگردد، «فقه» نام دارد.
به تعبير شهيد مطهرى: «مسائلى كه در جهان امروز تحت عنوان حقوق طرح مىشود، با انواع مختلفش: حقوق اساسى، حقوق مدنى، حقوق خانوادگى، حقوق جزايى، حقوق ادارى، حقوق سياسى و... در ابواب مختلف فقه با نامهاى ديگر پراكنده است. به علاوه در فقه، مسائلى هست كه در حقوق امروز مطرح نيست. مانند مسائل عبادات.»
موضوعات فقهى را به «عبادات»، «عقود» و «ايقاعات» تقسيم كردهاند و هر يك از اين سه شاخه به زير مجموعههاى بسيارى تقسيم شده است. در آيات قرآن بخشهاى فراوانى به مسائل فقهى مربوط است و موضوعاتى همچون نمونههاى زير ديده مىشود:
نماز، روزه، خمس، زكات، جهاد، امر به معروف و نهى از منكر، ارث، ارتداد، ازدواج و طلاق، مهريه و نفقه، حجاب، محرم و نامحرم، اوقات نماز، قبله، طهارت و نجاست، بلوغ، اموال يتيمان، نگاه، تقيّه، تيمّم، غسل، وضو، حدِّ دزدى و شراب و تهمت، طواف و قربانى، بيع و داد و ستد و رشوه، ديه، ذبح حيوانات، حيوانات حلال گوشت و حرام گوشت، نماز جمعه، ربا، قرض الحسنه، شراب خوارى، خوردن اموال ديگران به باطل، شيردادن به فرزند، عقد دائم و موقت، اذان، لمس قرآن، ظهار، لعان، كفّاره، عادت زنانه، غنائم جنگى، پرهيز از تجمل زنان براى نامحرم (تبرّج)، فرزندكشى، نهى از قتل بىگناهان، قسم دروغ، شاهد گرفتن براى قرض، مهلت به معسر (تنگدستى كه توانايى پرداخت بدهى را ندارد)، كتمان شهادت، كيفر محارب و مفسد فى الارض، حرمت زنا و لواط و كم فروشى و كنز، احكام نماز و روزه مسافر، وصيت، نشوز، كفالت، وديعه و... .
٥. موضوعات تاريخى
تاريخ از نگاه قرآن، «موزه عبرت» و «مدرسه ذكر» است و سرگذشت پيشينيان آينهاى است كه رمز و راز سعادتها و شقاوتها و ضعفها و قوّتها و كاميابىها و شكستها را در زندگى افراد و گروهها در آن مىتوان ديد. از اين رو قرآن مىفرمايد: «لقد كان فى قصصهم عبرة لاولى الالباب؛ در داستان آنان عبرتى براى خردمندان است.»
در قرآن، هم از تاريخ نيكان و صالحان ياد شده، هم از فاسدان و ظالمان، هم سرگذشتِ مؤمنان مطرح شده، هم سرانجام كافران، تا از آن الهام گرفته شود و از اين عبرت، حجم وسيعى از آيات قرآن كريم، در بردارنده وقايع امتهاى گذشته است، تا از اين رو هم الگوهاى شايسته را براى رهپويان حق نشان دهد، هم از سيه روزى فاسدان و عنودان، چراغى برافروزد تا آيندگان از تاريخ گذشتگان درس بگيرند.
قرآن كريم، هم از افراد ياد كرده است (چه نيك و چه بد)، هم از امتهاى مختلف، هم از گروههاى اجتماعى در زمانها و ادوار تاريخى. اين حجمِ بسيار از موضوعات تاريخى آن قدر بسيار است كه حتى فهرستوار هم نمىتوان در اينجا آورد. ليكن براى نمونه به تعدادى از آنها اشاره مىشود:
سرگذشت پيامبرانى چون آدم، يونس، نوح، ابراهيم، اسماعيل، موسى، عيسى، يعقوب، داود، يوسف، يحيى، زكريا، لوط، اسحاق، ذيالكفل، شعيب و... ، گروههايى همچون اصحاب مدين، اصحاب رسّ، اصحاب اخدود، اصحاب سبت، اصحاب فيل، اصحاب كهف، اصحاب حجر، اصحاب ايكه، قوم عاد و ثمود و تبّع، جادوگران نهان موسى، احبار و رهبان در پيروان حضرت موسى و حضرت عيسى، داستان هابيل و قابيل، آدم و حوّا در بهشت و هبوط آنان، قوم بنى اسرائيل و عبور از نيل، اسباط، آل داود، آل عمران، انصار، مهاجرين، اهل بيعت رضوان، منافقان، سابقان، قريش، قوم نوح، داستان كشتى نوح، باغ شدّاد، سدّ مارب، بنى اسرائيل، حواريّون، پيامبران اولواالعزم، ناقه صالح، طالوت و جالوت، فرعون و هامان و قارون و ابولهب، حضرت مريم و همسر فرعون(آسيه)، جنگ ايران و روم، قصه هاروت و ماروت و ذوالقرنين و يأجوج و مأجوج، جنگ بدر و احزاب و حنين، سامرى و گوساله پرستى، بلعم باعورا، يونس و شكم ماهى، نزاع و حسادتِ هابيل و قابيل و... بسيارى موضوعات ديگر كه هر كدام شرح و تفسير و تاريخى دارد كه در كتابهاى تفسير و تاريخ انبيا و قصص قرآن بيان شده است.
٦. پديدههاى طبيعى
جلوه مفهومى ديگرى كه در آيات قرآن ديده مىشود، توجه دادن به مظاهر قدرت الهى در جهان خلقت است. اين يكى از بهترين شيوههاى «خداشناسى» است كه در قرآن مطرح است؛ يعنى يادآورىِ «آيه»هاى صنع الهى و برانگيختنِ نگاه «آيه بين» و «آيه شناس» در انسان، تا از رهگذر اين نشانهها به خالق آنها پى ببرد.
خداوند بارها پس از ذكر اين نمونهها تأكيد مىفرمايد كه در همه اينها آيات و نشانههايى براى آنان است كه اهل تعقل و تفكر و شنيدن و ديدن و ايمان و بصيرتاند. و از كسانى كه بى تفاوت و غافلانه از كنار آيات الهى مىگذرند، انتقاد و نكوهش
مىكند و مىفرمايد: «و كاين من آية فى السموات و الارض يمرون عليها و هم عنها معرضون؛ چه بسا آيات و نشانههاى الهى كه در
زمين و آسمان است و اعراض كنان از كنار آنها مىگذرند.»
اين نمونهها آن قدر زياد است كه حتى نام تعدادى از سورههاى قرآن هم برگرفته از همين پديدههاى طبيعى و آثار قدرت خدا در جهان است، همچون سورههاى: بقره، انعام، نمل، عنكبوت، نحل، فيل، رعد، شمس، قمر، ليل، ضحى، نور، دخان، حديد، بروج، فجر، علق، فلق.
در اين بخش هم به شمارى از پديدههاى طبيعى كه در قرآن مطرح شده است اشاره مىكنيم:
آب، باد، باران، ابر، آتش، تگرگ، سيل، رود، چشمه، دريا، طوفان، شب، روز، ستاره، ظلمت، نور، سايه، روشنايى، كوهستان، دره، موج، آسمان، زمين، دحوالارض، زلزله، صاعقه، خلقت انسان، نطفه و علقه و مضغه، گنجهاى زيرزمينى، رزق و روزى همه جنبندگان، رود نيل، درياى شور و شيرين و مجمع البحرين، خوابيدن و بيدار شدن انسان، طعامهاى مختلف، عسل، خيار، سير، پياز، عدس، جابه جايى شب و روز، اختلاف رنگها و زبانها، اقوام و قبايل مختلف بشرى، حركت كوهها، خزندگان و چهارپايان و آبزيان، پروانه، زنبورعسل، شتر، مورچه، كلاغ، گاو، بز، گوسفند، مار، ماهى، نهنگ، رعد و برق، زوجيّت عمومى، مگس، آتشفشان، بادهاى زرد و سياه، سرما و گرما، خاك، هدهد، شير و لبنيات و گوشتِ دام و ماهى، صفوف پرندگان آسمان، كشتى، كاهش و فرسايش زمين، خسوف خورشيد، چرخش زمين و سيّارات، كوه طور و كوه جودى و... بسيارى موضوعات ديگر.
توجه به اين همه پديدهها كه هر كدام با هدفى و در راستاى هدايت و تذكرى در آيات قرآن آمده است، روش هدايتى قرآن را نشان ميدهد و به «عينيت» در زندگى تأكيد مىكند و چشم انسان را به روى «آياتِ آفاقى» و «آياتِ انفسى» مىگشايد.
البته محورهاى ياد شده، نهايى و جامع همه موضوعات نيست و هر كس مىتواند با نگرشى خاص، مفاهيم قرآن را دستهبندى خاص كند و محتواى اين منشور آسمانى را ترسيم نمايد. مثلا مىتوان اين عنوانها را هم ذكر كرد و براى هر كدام زير مجموعهها و شواهدى آورد:
ـ الگوهاى قرآنى؛
ـ سنّتهاى الهى در خلقت؛
ـ گروههاى اجتماعى؛
ـ تعاليم انبيا در تاريخ؛
ـ افراد مدح شده و مذمّت شده در قرآن؛
ـ ويژگىها و اوصاف خود قرآن در قرآن؛
ـ اوصاف انسان (مثبت و منفى)؛
ـ موضوعات اقتصادى؛
ـ استخراج اعلام و اشخاص؛
ـ موضوعات متفرقه.
آنچه در اين پژوهش ارائه شد، براى توجه دادن اذهان به كليّاتى در باب مفاهيم قرآن كريم بود، تا به صورت اجمال بدانيم در اين كتاب مقدس كه يادگار حضرت رسول (ص) و يكى از «ثقلين» است، از چه چيزهايى بحث شده است.
اميد است اين نكات، انگيزه ما را در مطالعه و تدبّر در آيات قرآن افزايش دهد و انس ما را با كلام خدا كه دريايى موّاج از حكمتهاى متعالى و آموزههاى ناب و انسانپرور است بيشتر كند.
قرآن، حيات روشن دلهاست قرآن، فروغ و شمع محفلهاست
دل از فروغش نور مىگيرد جان، از پيامش شور مىگيرد
قرآن، كتاب مكتب و آيين قرآن، كتاب استوار دين
محورهاى پژوهش:
لطفاً فقط يكى از محورهاى زير را انتخاب كرده و درباره آن مقاله بنويسيد.
١. وجوه و جهات اعجاز قرآن چيست؟
٢. مفاهيم يكى از سورههاى آل عمران، انعام، اعراف، يا توبه را تبيين كنيد؟
٣. سيماى قرآن در آيات قرآن چگونه ترسيم شده است؟
٤. بررسى روايات اسلامى درباره قرآن كريم و جايگاه آن.
٥ . سير نزول و نگارش و تدوين قرآن را بررسى كنيد؟
٦ . دلايل عدم تحريف قرآن چيست؟
٧. ديدگاههاى شهيد مطهرى (ره) درباره قرآن كريم.
٨ . ويژگىهاى قرآن.
منابع پژوهش:
١. شهيد مطهرى، شناخت در قرآن و آشنايى با قرآن.
٢. محمدباقر حجتى، تاريخ قرآن كريم.
٣. حسين جوانآراسته، درسنامه علوم قرآنى.
٤. رجبعلى مظلومى، پژوهشى پيرامون آخرين كتاب الهى.
٥. جواد محدّثى، آشنايى با سورهها؛ هزار موضوع، هزار آيه.
٦ . ناصر مكارم شيرازى، قرآن و آخرين پيامبر.
٧. حسين اسرار، دانستنىهاى قرآن.
٨ . مركز فرهنگ و معارف قرآن، پرسمان علوم قرآنى.
٩. محمدباقر سعيدى روشن، علوم قرآن.
١٠. محمدهادى معرفت، آموزش علوم قرآن.
١١. على حجتى كرمانى، تاريخ و علوم قرآن.
١٢. دفتر برنامهريزى وزارت آموزش و پرورش، آشنايى با قرآن.
١٣. شهيد هاشمىنژاد، قرآن و كتابهاى آسمانى ديگر.
* * *
لطفاً قبل از تدوين مقاله، نكتههاى زير را به دقت مطالعه فرماييد:
١ . براى علاقهمندان به تحقيق و مقالهنويسى، دو موضوع پژوهش در نظر گرفته شده است كه مىتوانيد با توجه به استعداد، فرصت و توان علمى خويش، يكى از آنها را به اختيار انتخاب كرده و مقاله بنويسيد.
٢ . تهيه و ارسال منابع معرفى شده، در توان ما نيست. شما مىتوانيد با مراجعه به كتابخانهها، دوستان و...، منابع مزبور و يا كتابهاى مناسب ديگر را تهيه كنيد.
٣ . لطفاً مقالههاى خود را با خط خوانا و حتماً بر روى يك طرف كاغذ بنويسيد.
٤ . براى سهولت در ارزيابى مقاله، پاورقىهاى هر صفحه را در پايين همان صفحه يادداشت نماييد.
٥ . در صورتى كه نوشته ارسالى صرفاً رونويسى از منابع باشد، امتيازى نخواهد داشت.
٦ . مقالههايى كه خارج از موضوعات پيشنهادى مجله باشد، در مسابقه شركت داده نمىشود.
٧ . مطالب اقتباس شده از ديگران را حتماً با مشخصات كامل بياوريد، در غير اين صورت از امتياز مقاله كاسته خواهد شد.
مراحل و نحوه تدوين پژوهش:
١ . ابتدا منابع معرفى شده يا منابع ديگر را مطالعه كرده و مطالب مورد نياز را در برگههاى جداگانهاى يادداشت كنيد (فيـش بـردارى).
٢ . آنگاه يادداشتها را با توجه به اصول نگارش مقاله، ردهبندى و تنظيم نماييد.
٣ . سپس مطالب آماده شده را تكميل كنيد. تجزيه و تحليل، استدلال، نقد و پرورش مطالب در اين قسمت انجام مىشود.
٤ . پس از تكميل مطالب، آنها را به صورت يك نوشته منسجم درآوريد. دقت كنيد هر بحثى بايد در جاىگاه مخصوص خود قرار گيرد.
٥ . نوشته تنظيـم شـده را چندين بار مطالعه و بازنگـرى كـرده و خطاهاى نگارشى احتمالى را برطرف و سپس آن را پاكنويس كنيد.
معيارهاى ارزيابى پژوهشامتياز معيار
عنوانبندى دقيق مقاله و رعايت ترتيب منطقى آنها (تقدّم و تأخّر)٥/١
حُسن مطلع (شروع خوب و بهجا در بحث)٥/٠
تمركز در موضوع بحث و منحرف نشدن از آن١
مطابق با واقع بودن مطالب و دقت در ارائه صحيح آنها١
محتوايىتجزيه و تحليل مطالب و پرورش آنها١
بيان مطالب به صورت علمى و مستدل١
رعايت امانت در نقل قولها و مطالب ديگران١
حُسن ختام (نتيجهگيرى كلى از مطالب ارائه شده)١
انتخاب شيوه نگارش متناسب با موضوع مقاله و يكدستى آن١
ساده و روان نويسى و پرهيز از عبارتهاى زايد و سنگين٥/٠
رعايت عفت قلم و ادب اسلامى١
رعايت توازن و تعادل مطالب در محورهاى مختلف مقاله٥/٠
نگارشىبهرهگيرى از داستان، شعر و مثال براى تفهيم بهتر مطالب٥/٠
استفاده بهجا از آيات و روايات و صحيح نوشتن آنها٥/٠
استفاده از تراوشات قلمى و معلومات شخصى در تدوين مقاله٢
استفاده از منابع معتبر و محكم براى غناى مقاله١
رعايت اصول نگارش در مقاله (املاى كلمات، جدا و پيوستهنويسى، علائم سجاوندى و...)١
زيبايى و خوانايى قلم١
فنى و صورىنوشتن در يك طرف كاغذ و رعايت حاشيهها و فاصلهها١
آوردن آدرس دقيق منابع استفاده شده در پاورقى١
در حد يك مقاله بودن (حداقل پنج صفحه A٤)١
جمع كل امتيازات ٢٠
گزيدهاى از پژوهشهاى ارسالى شماره ٧١ ـ موضوع پژوهش ()١