پگاه حوزه - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ١٠ - سايبر دموكراسي و پست پارلمانيسم
سايبر دموكراسي و پست پارلمانيسم
در آغاز قرن بيست و يكم، بهطور پارادوكس، هم در ظرفيت جوامع به طور محلّي، ملّي و جهاني، براي توليد و انتشار اطلاعات افزايش بهوجودآمده و هم در عين حال، نارضايتي از جانب شهروندان نسبت به بسياري از نهادها و رويههاي دموكراسي فزوني گرفته است. پارهاي از دانشمندان علوم سياسي چنين نتيجه گرفتهاند كه يك نوع بحران ارتباطات سياسي وجود دارد و ميزاني كه مردم در معرض اطلاعات سياسي با كيفيت بالا قرار ميگيرند، بهشدّت پايين است.
پاسخ براي بحران ارتباطات سياسي اظهارشده، عبارت است از: بررسي كاربردهاي بالقوهي فنآوريهاي ارتباطاتي و اطّلاعاتي جديد در فرآيند سياسي. اگر وجود جريانات اطّلاعاتي مفيد آنطور كه گفته شد، براي دموكراسي اهميت داشته باشد، پس آيا اين امكان وجود ندارد كه پيشرفتهاي وسيع در تبادل اطلاعات، بر اساس فنآوريهاي ديجيتالي، همگرايي كامپيوترها و ارتباطات راه دور و پيشرفت فوقالعادهي فنآوري اينترنت، تأثير عميقي بر روي نحوهي رخداد دموكراسي داشته باشد؟
شبكههاي كامپيوتري متنوعي، امكان انتقال آنيِ اطلاعات، به طور مجازي در فضاهاي مختلف را به شكلهاي بيسابقهاي فراهم آوردهاند. به اين ترتيب روشهاي فعاليت و سازماندهي جديدي رو به شكلگيري ميباشند. سيستمهاي جابجايي اسناد(١)، داراي پشتيباني كافي در زمينهي توليد و ذخيرهسازي اطلاعات هستند، سيستمهاي اطلاعاتي مديريتي و اجرايي حمايتكنندهي تصميم، در جستوجو به دنبال پايههاي منطقيتري براي تصميمگيري نقش دارند، و شكلهاي مختلفي از «كار از راه دور»(٢) ظهور يافتهاند. اينترنت امروزه به عنوان فنآوري ارتباطاتي و اطلاعاتي مسلط آغاز قرن بيست و يكم ظاهر شده است. تأثير بالقوهي آن فوقالعاده است و امكان دسترسي الكترونيكي گسترده و حتي جهاني را به منابع اطلاعاتي وسيع، به چشمانداز تجارت الكترونيكي، به معاملات غيرتجاري، مانند ثبتنام براي عضويت يا تقاضانامه و همينطور امكان دسترسي به منابع بازاريابي و نوعي روابط عمومي قوي و جديد را فراهم كرده است. علاوه بر آن، «وب سايت»(٣) به منظور ادارهي ارتباطات داخلي، مورد استفادهي بسياري از سازمانها قرار گرفته است كه اغلب از طريق فراهم آوردن منابع اطلاعاتي كامل و فارغ از مكان براي اين سازمانها، خود حامي سازمانهاي پيچيده بهشمار ميرود.
درواقع، سؤال اين نيست كه پارلمانها چطور تحت تأثير اينترنت قرار ميگيرند، گويي كه فنآوري جديد يك نيروي خارجي است كه مقاومت در برابر آن امكان ندارد، بلكه سؤال اين است كه كارشناسان در مقررات و امور پارلمانها ـ وشهروندان ـ چطور ميخواهند از فنآوريهاي ارتباطاتي و اطلاعاتي به منظور تقويت و گسترش فرآيند نمايندگي دموكراتيك استفاده كنند.
يك عضو پارلمان، داراي نقشها و عملكردهاي مختلفي در درون دموكراسي پارلماني است و فنآوريهاي جديد به شكلهاي متفاوتي بر اين وظايف تأثير ميگذارند. او به چهار گروه مختلف سرويس ارايه ميدهد: حوزهي انتخابيه، حزب، خودپارلمان و ملّت، بهطور كلي.
هريك از اين گروهها از يك عضو پارلمان توقّعات خاص خود را دارند و كامپيوترها و فنآوريهاي مربوط به آن ميتواند به روشهاي مختلفي به انجام اين خدمات كمك كند و يا مانع از آن شود. انجام اين نقشهاي گوناگون يك مسئوليت طاقتفرساست كه نيازمند انرژي و تعهّد اعضا ميباشد. براي انجام اين كار، اعضاي پارلمان به شكل فزايندهاي نيازمند حمايتي هستند كه فنآوريهاي ارتباطاتي و اطلاعاتي آن را فراهم ميآورند. امّا اين فنآوريها تنها، ابزاري براي انجام بهتر كارهاي فعلي نميباشند، آنها فرصتهايي براي تعريف و تعيين مجدد راههاي مختلفي هستند كه اعضاي پارلمان براي انجام نقش خود، از آنها استفاده ميكنند.
اعضاي پارلمان براي اجراي مفيد وظايف خود، براي مديريت مؤثر ارتباطات و اطلاعات جامع در زمينهي گردآوري اطلاعات (تحقيق) و هم پخش آن (انتشار) نيازمند ابزارهايي هستند. علاوه بر آن، وظايف اعضاي پارلمان در حوزهي انتخابيهي مربوط به خودشان و در پارلمان، به آن معني است كه اكثر اعضاي پارلمان نيازمند دو دفتر كار هستند تا اوقات خود را تا حد ممكن بين حوزهي انتخابيه خود و پارلمان تقسيم كنند و ظرفيت كار كردن در حين حركت و در مكانهاي ديگر در سراسر كشور را نيز داشته باشند. عضو پارلمان بودن به معناي داشتن يك شغل فعالانه است. سخن گفتن در پارلمان و شركت در جلسات به معني آن است كه اعضاي پارلمان در هيچيك از دفاتر خود وقت زيادي را آنگونه كه دوست دارند، نميگذرانند. وقتي آنها موضوع اصلي را لمس كردند، نيازمند سيستمهاي مفيدي براي سازماندهي كاركنان خود و انجام كارها هستند. با اين محدوديتها، اعضاي پارلمان تنها از فنآوريهاي جديدي كه بهآساني با برنامههاي گيجكنندهي آنها تطابق پيدا ميكند، استفاده ميكنند. درهرحال با افزايش زمان پاسخگويي و سرعت تحويل اطلاعات در جامعه، انتظارات نيز افزايش مييابد و اعضاي پارلمان تحت فشار زيادي براي كار كردن سريعتر در تمام زمينههاي كاري خود قرار ميگيرند.
فنآوريهاي ارتباطي و اطلاعاتي داراي ظرفيت بالقوه بيكراني براي توسعهي كيفيت و كميّت اطلاعاتي هستند كه اعضاي پارلماني به آن دسترسي دارند. شبكهي جهاني وب، اينترنت سازماني و خدمات CD_ROM(٤) (ديسك فشرده بصورت حافظه فقط خواندني) و سهولت ايجاد ارتباط با تهيهكنندگان اطلاعات از طريق پست الكترونيكي، ظرفيت بيشتري را براي دسترسي به اطلاعات با كيفيت بالا فراهم ميآورد.
بخشي از ايجاد يك حكومت باز بايد شامل ايجاد شبكههاي رسمي ارتباطي بين عضو پارلمان و مقامات دولتي باشد. فنآوريهاي جديد، بهترين راه را براي اين كار ارايه كرده است. باگسترش فرهنگ، بسياري از اعضاي پارلمان بايد اميدوار باشند كه نامههاي الكترونيكي از سوي دولت به اعضاي پارلمان، بتواند تبديل به يك كانال ارتباطي دوسويه شود، بگونهاي كه مقامات دولتي از دريافت نظرات اعضاي پارلمان خوشحال شوند و اطلاعات رسمي بموقع در اختيار آنها قرار دهند.
در هر حال استفاده از فنآوريهاي ارتباطاتي و اطلاعاتي براي انجام بهتر كارها كافي نيست. اعضاي پارلمان بايد به استفادهي از فنآوريهاي ارتباطاتي و اطلاعاتي توسط افراد خارج از پارلمان، پاسخ دهند كه شامل دستاوردهايي از قبيل دموكراسي درون خطي(٥) ميشود. كل حوزهي سياست درون خطي از نظر اهميت در حال رشد است و اعضاي پارلمان بايد در محيطي مجازي در مباحث شركت داشته باشند.
رشد سريع اينترنت طي يك دههي گذشته، رسانهاي براي مباحثه و گفتوگو ايجاد كرده است كه در تاريخ بيسابقه است. دهها ميليون نفر ميتوانند از طريق يك وب سايت به اينترنت وصل شوند و پست الكترونيكي، ابزاري براي ارتباط با هر يك از آنها با علايق مختلف فراهم آورده است. اگرچه بيشتر توجه به اينترنت و رسانهي انتشار اصلي آن، شبكهي جهاني وب، بر استفاده از آن بمنظور سرگرمي، تجارت و هرزه نگاري متمركز شده است، از اين شبكه بعنوان فضايي براي مذاكرات و حتي تصميمگيريهاي سياسي نيز استفاده ميشود.
اكثر احزاب سياسي، امروزه داراي وب سايت هستند و دولتهاي كشورهاي صنعتي داراي وب سايتهاي رسمي ميباشند.
يكي از مزاياي دموكراسي پارلماني كه عرضه ميشود، امكان فرآيندهاي مذاكرهاي آن است كه ممكن است باعث ساختن جامعه و ايجاد مشاركت مدني شود. در واقع «جان استوارت ميل، كارول پاتمن و پريكلز» همگي اين طور بيان كردهاند كه مشاركت در فرايند دموكراتيك خود توليد «فضيلت»(٧) خواهد كرد. اينترنت هم دسترسي افزونتر به اطلاعات پارلماني و هم توانايي بالقوهي بيشتر براي مشاركت اجتماع در فرايند مذاكراتي پارلماني را فراهم آورد.
از نقطه نظر اقتصادي، اداري و اجرايي، نوعي دليل منطقي براي پارلمان در جهت مطلوب ساختن استفاده از تسهيلات اينترنتي وجود دارد. اولاً: استفادهي فزاينده از اينترنت وابستگي شديد پارلمان به روزنامه را بعنوان وسيلهي ارتباطي كاهش ميدهد. ثانيا: دسترسي فزاينده و ارتباط مؤثر با آژانسهاي دولتي، سازمانهاي جامعهي مدني، و مردم در سطح ملي و بينالمللي را افزايش ميدهد. ثالثا: اينترنت يك ابزار بايگاني بسيار اثربخش است كه امكان ذخيرهي مقادير انبوهي از اطلاعات و دسترسي آسان به آنها را فراهم ميآورد. رابعا: ميتواند يك چهارچوب استاندارد شدهاي براي تحصيل و كسب اطلاعات، ذخيرهسازي، انتقال و انتشار آنها فراهم كند. خامسا: اينترنت ميتواند جريانات خودبخود چندسويهي رسمي و غيررسمي اطلاعات را بين مردم و پارلمان تسهيل كند و بالاخره، پارلمان را با توجه به فنآوري اطلاعاتي در راستاي روند جاري جهاني قرار ميدهد.
واضح است كه استفاده از فنآوريهاي ارتباطاتي و اطلاعاتي توسط پارلمان، تماما يك مسألهي مديريت فني يا اجرايي نميباشد، بلكه بهويژه يك مسألهي سياسي است. بنابراين مديريت اين فنآوريها نبايد به بوروكراتها و يا تنها به تكنوكراتها محول شود، بلكه بايد وابستگي زيادي به ملاحظات و مديريت سياسي دقيق داشته باشد.
هم چنين آنچه را كه اين مسأله نشان ميدهد، اين است كه فنآوريهاي ارتباطاتي و اطلاعاتي به خودي خود، خوب يا بد، اخلاقي يا غيراخلاقي، محدود كننده يا آزادي بخش نيستند. وابستگي پارلمان به اينترنت، داراي مزاياي زيادي براي ادارهي موثر امور پارلماني است و اگر بصورت نادرست اداره يا استفاده شود، داراي معايب مهمي خواهد بود. مسألهي فنآوريهاي ارتباطاتي و اطلاعاتي و پارلمانها، مربوط به روشي است كه نهادها براي انجام امورشان از اين ابزار استفاده ميكنند و يا روشي كه در آن از چنين فنآوري براي تكميل اهداف، ارزشها، اصول و نيازهاي پارلمان استفاده ميشود. چالش رودرروي پارلمان درگروي اين مسأله است كه چگونه براي حمايت از ارزشها و اصول دموكراتيك از اين فنآوريها استفاده و آنها را اداره ميكند.
اصول شفافيت، تعامل و پاسخگو بودن را بعنوان ديدگاههاي هدايت كنندهي يك پارلمان دموكراتيك ميتوان از طريق فنآوري اينترنت تقويت كرد و با برقراري وب سايت پارلماني، تعداد زيادي از اسناد موجود در فرآيند قانونگذاري براي شهروندان علاقمند، بخش صنعتي و مطبوعات قابل دسترس خواهد بود. هم چنين اين وب سايت بايد بعنوان فرصتي براي كسب اطلاعات در مورد مذاكرات درون مجلس، نمايندگان و منابع مالي در نظر گرفته شود، بدون شك برقراري وب سايت بعنوان گامي بسوي تركيب بيشتر گروههاي ذينفع سازمان يافته و شهروندان در فعاليتهاي پارلماني به شمار ميرود. با ايجاد ارتباط چند سويه از طريق اينترنت، پارلمان قصد ارتقاي استفاده از حقوق دموكراتيك از سوي انجمنهاي ذينفع و شهروندان، از طريق دسترسي مستقيم به مطالب سياسي را دارد. هدف ديگر وب سايت تمايل به بازي با كارتهاي باز(٧)، در رابطه با مردم است.
مشاركت، و دسترسي برابر و عادلانه براي مشاركت، يك هنجار دموكراتيك جهاني و اساس درك دموكراسي است. در ميان بسياري از مطالب رويايي در دموكراسي الكترونيكي، توسعهي مشاركت مردمي از طريق تريبونهاي الكترونيكي، بعنوان مسالهاي اصلي درنظر گرفته ميشود. در واقع، اين امر همواره بعنوان تنها مسالهبراي احياي دموكراسي در يك زمينهي الكترونيكي به شمار ميرود. دموكراسيها بوسيلهي بحث و مشورت تصميم ميگيرند. يك هدف عمدهي دموكراتيك، ايجاد اجتماعي از مباحثاث مستدل براي چنين تصميمگيري دموكراتيك جمعي است.
در حالي كه انگيزهي دموكراتيك تجارب و نوآوري اوليه ـ در دموكراسي از راه دور(٨) ـ در واقع ناشي از يك مدل دموكراسي مستقيم بود، امّا شبكههاي جديد، مانند اينترنت، با كاربردهايي كه همراه آنهاست، از دستاوردهاي دموكراتيك در ميان مدلهاي متنوع دموكراسي خبر ميدهد. بنابراين يك دموكراسي جديد و گستردهتري براساس سايبر دموكراسي (٩) رو به ظهور است كه امكان گفتوگوي دموكراتيك، بحث و مشاركت فعال با حمايت شبكهبنديهاي كامپيوتري را فراهم ميآورد.
بدين ترتيب اينترنت، توانايي تسهيل چالشها در سلسله مراتب سياسي اعضاي موجود و احياي مجدّد دموكراسي بر پايه شهروندي، از طريق تقويت قدرت گروههاي مردمي به منظور گردآوري اطلاعات انتقادي، سازماندهي فعّاليت سياسي، سلطهي آراي عمومي و هدايت فرآيندهاي سياستگذاري را دارد. همچنين اينترنت از ايجاد فرصتهايي براي بيان مستقيم نظرات شهروندان در مورد اولويتهاي سياس يو بطور مهم از ارتباطات نزديكتر و مستقيمتر بين نمايندگان منتخب و شهروندان خبر ميدهد، وب سايتها اغلب، تسهيلات گستردهاي را ارايه ميكنند كه به شهروندان امكان مراجعه و خروج از سايتها به ارادهي خودشان را ميدهد شهروند در سايبر دموكراسي ميتواند اطلاعات را كسب كند و نه اين كه اطلاعات به او ارايه شود، و نيز ميتواند نسبت به اختيارات كارشناسان، متخصصان و سياستمداران اعتراض كند، به گونهاي كه قبلاً نبوده است.
از آنچه گفته شد، ميتوان چنين نتيجه گرفت كه دموكراسي و اطّلاعات، رابطهي نزديكي با هم دارند. هر فعاليت دموكراتيك، آگاه بودن، بهمراه توانايي مشاركت درگفتوگوي آزاد، هم الزامات وهم جزو حقوق هستند. توانايي ابراز عقيده به ديگران، آزادي مطبوعات به شكلي كه در آن يك شخص ميتواند در گفتوگوي دموكراتيك شركت كند و يا نمايندهي كسي باشد، همگي بستگي به ساختار سيستمهاي اطلاعاتي دارد، بدون توجه به اين كه آن گفتوگوها فني، مالي، حقوقي ويا اجتماعي باشند. فرايند دموكراتيك هميشه در زير ساختارهاي رسانهاي تحقق مييابد. شايد بتوان گفت كه كيفيت فرايند دموكراتيك توسط زيرساختارهاي اطلاعاتي كه اين فرآيند در آن رو ميدهد، تعيين ميشود. در نتيجه، تغيير زير ساختارهاي رسانهاي باعث تغيير پوياييهاي دموكراسي خواهد شد.
علاوه بر آن، توجه به اين نكته لازم است كه عملكردهاي قطعاً مهم اطلاع رساني، جمعآوري نظرات و پاسخگو كردن دولت را چطور ميتوان در دولت پساپارلماني(١٠) به بهترين وجه توسعه داد. اين امر ممكن است مستلزم اشكال جديد از دموكراسي باشد؛ اشكالي كه بيشتر با واقعيات فرهنگي و سياسي عصر پساپارلماني موافق هستند.
«شومپيتر» اقتصاددان، سه مرحله از نوآوري در فن آوري را مشخص كرده است: در مرحله اول، يك فنآوري جديد معرفي ميشود و سازمانها از آن براي جايگزين سازي فرآيندهاي كنوني استفاده ميكنند. فاكس جايگزين نامه و يا پُست الكترونيكي يادداشتها ميشود؛ در مرحله دوم، آنها در مييابند كه فنآوري، روشهاي بهتر و جديدتري براي انجام فرآيندهاي اصلي ارايه ميكند و تنها در مرحلهي سوم است كه آنها كار خود را پيرامون فنآورياي كه تبديل به هستهاي اصلي شده است، مهندسي مجدد ميكنند. اكنون سؤال اين است كه ما در كجا قرار داريم؟
مترجم:مهدي رحماني
پينوشتها:
١. Document Handling System.
٢. Teleworking.
٣. Web - Site.
٤. Compact_Disk, Read Only Memory.
٥. On - line.
٦. to Play With Open Cards.
٧. Virtue.
٨) tele - democracy
٩)cyben - democracy
١٠) the post - parliamentary state