پگاه حوزه - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ١٠ - توسعهي اقتصادي، حاشيهنشيني فرهنگي و سير صعودي گرايش به الكل
توسعهي اقتصادي، حاشيهنشيني فرهنگي و سير صعودي گرايش به الكل
پس از پيروزي انقلاب اسلامي اماكني؛ چون ميكدهها بسته شدند و به دليل آن كه طبق قوانين اسلامي ميخواري حرام است، بر مصرفكنندگان مشروبات الكلي حد جاري شد. اما با وجود مراقبتها و محدوديتهاي شرعي و قانوني، آمارهاي جديد پزشكي قانوني نشاندهندهي روند صعودي شرب خمر در كشور ما است.
دكتر «احمد دانشپرور» مدير امور آزمايشگاههاي سازمان پزشكي قانوني، ميگويد: سالهاي قبل، كساني كه در پارتيهاي جمعي به جرم شرب خمر، از سوي نيروي انتظامي دستگير ميشدند، جهت آزمايش الكل به پزشكي قانوني مراجعه ميكردند. با توجه به اين كه اثر الكل ٨ تا ١٢ ساعت پس از مصرف در خون محو ميشود و از سويي نيز متهمان به مدت يك شب در بازداشتگاه ميماندند و بعد براي تست الكل به پزشكي قانوني ارجاع داده ميشدند، جواب آزمايشها منفي بود و از طرفي هم اين مسأله باعث بيآبرويي كساني ميشد كه الكل مصرف نكرده بودند.
براي رفع اين مشكل، سازمان پزشكي قانوني با هماهنگي قوهي قضائيه «اورژانس تشخيص الكل» را تأسيس كرد تا قبل از محو آثار الكل از خون، متهمان را آزمايش كنند و مصرفكنندگان الكل از كساني كه الكل مصرف نكردهاند بازشناخته شوند.
به گفتهي دانشپرور، طي ٦ ماه اول سال جاري، ١٧٠٠ نفر به عنوان متهمان شرب خمر به پزشكي قانوني مراجعه كردهاند كه با آزمايشهاي انجامشده، جواب آزمايش ١٠٠٠ نفر از آنان مثبت بوده است.
وي افزود: متأسفانه ما از آمار كلي شرب خمر در تهران اطلاع نداريم، اما با توجه به آمار متهماني كه از سوي نيروي انتظامي دستگير و به اورژانس پزشكي قانوني ارجاع داده ميشوند، ميزان مصرف شرب خمر در جامعهي ما (به استثناي ماه مبارك رمضان) سير صعودي داشته است.
الكل از نگاه پزشكي
معمولاً گرايش به سوي مصرف الكل به دليل ناآگاهي و يا به منظور پناه بردن افراد مسألهدار روحي و رواني به اين ماده بهوجود ميآيد. اين در حالي است كه اين افراد عمدتا از عوارض جسمي خطرناك آن مطلع نيستند، يا اطلاعات خود را شعاري و غيرجدي ميپندارند.
مسئول آزمايشگاههاي سازمان پزشكي قانوني در مورد عوارض جسمي مصرف الكل ميگويد: الكل ميتواند روي كليهي سيستمهاي بدن انسان تأثير بگذارد؛ ازجمله روي مغز و سيستم عصبي مركزي اثر مهاركننده دارد و آنها را از كار مياندازد. درواقع، دليل پرخاشگري شاربين خمر، اين است كه الكل روي قشر مغز، كه باعث خويشتنداري و حفظ شخصيت ميشود، تأثير ميگذارد و آن را از كار مياندازد. درنتيجه شخص پس از مصرف الكل پرخاشگر ميشود و از او رفتارهاي ضداجتماعي سرميزند. وقتي اثر الكل روي سيستم عصبي بيشتر شود، به مراكز پايينتر مغز دستاندازي ميكند و روي ساقهي مغز اثر گذاشته، موجب توقف تنفس و مرگ شخص مصرفكننده ميشود.
به گفتهي دانشپرور، الكل روي سيستم قلب نيز تأثير منفي گذاشته، باعث كاهش انقباض قلب و موجب فلج عضلهي قلب يا «كارديونيوراتي» ميشود. الكل كبد را هم تحت تأثير قرار ميدهد و سبب «هپاتيت»، كبد پرچربي و در نهايت «سيروز كبدي» ميشود. دستگاه گوارش نيز بر اثر مصرف مداوم الكل آسيب ميبيند. الكل باعث التهاب زخم و پارگي قسمتهاي مختلف گوارشي ميشود. و نيز مصرف الكل روي سيستم اعضاي تناسلي هم اثر ميگذارد و در مقادير اندك موجب افزايش يا تهييج ميل جنسي ميشود؛ اما مصرف مستمر آن سبب بروز «آتروفي» بيضهها و تخمدانها و عقيم شدن شخص ميشود. شرب خمر همچنين موجب كمخوني ميشود.
گاهي اوقات، مصرف الكلهايي كه به روشهاي غيربهداشتي تهيه ميشوند و نيز مصرف الكلهاي غيرقابل شرب، مسموميتهايي بهوجود ميآورد كه ممكن است موجب مرگ شخص مصرفكننده شود.
دكتر «فاطمه حاجيقاسم»، مسئول بخش سمشناسي پزشكي قانوني، نيز ميگويد: در فرآيند تهيهي الكل از يك فرمول مشخص استفاده ميشود و طبق آن فرمول انواع و اقسام آن را تهيه ميكنند؛ مانند الكل صنعتي، جراحي و الكل براي سوخت.
الكلهاي غيرقابل شرب، تركيباتي دارند كه علاوه بر عوارض جسمي، ممكن است موجب مرگ شخص مصرفكننده شود. اين الكلها گرچه غيراستاندارد نيستند، ولي غيرقابل شرب هستند.
الكلهاي قابل شرب نيز فرمولهاي مشخصي دارند؛ به عنوان مثال اگر بخواهند اتانول را تهيه كنند، از روشهاي تخميري و تقطيري استفاده ميكنند. گاهي اوقات هنگام تهيهي مشروبات الكلي، توليدكنندگان بهطور كامل بهداشت را رعايت نميكنند؛ مثلاً مواد قندي اوليه را همراه با زايداتي (مثلاً كشمش، گيلاس و انگور همراه بادام) استفاده ميكنند و يا به جاي «اتانول» از تركيبات غيراستاندارد مشابهي نظير «متانول» يا «آلايتا»، كه عوارضي در پي دارند، استفاده ميشود.
به گفتهي دكتر حاجيقاسم، همچنين تركيبات محافظتكنندهي «انيدريته سولفورو» يا «فلوئور»، كه به عنوان محافظتكننده به آب جو اضافه ميكنند يا گليسريني كه همراه با آب جو است، ميتوانند تبديل به تركيبات خطرناكتر و عوارض جاني شوند.
عوارض روحي و رواني
كساني كه در درازمدت الكل مصرف ميكنند، به انواع مختلفي از بيماريهاي رواني دچار ميشوند كه به طور معمول، همراه با فراموشي و عدم آگاهي روشن از كارهايي است كه در اين دوره انجام ميدهد. دكتر «مهدي صابري» روانپزشك پزشكي قانوني، معتقد است: اين پديده در پزشكي قانوني بسيار اهميت دارد؛ زيرا ممكن است، ادعا شود كه جرم، به دنبال مصرف الكل و در شرايط فراموشي و ناآگاهي انجام شده است كه تشخيص اين موضوع با روانپزشكان پزشكي قانوني است.
از ديگر عوارض رواني مصرف الكل، كاهش قواي جنسي در درازمدت و «جنون خمري» يا «دايريوم ترمنس» است كه فرد معتاد به الكل بعد از دير شدن زمان مصرف الكل، دچار اضطراب شديد، عكسالعملهاي سريع و غيرعادي و توهمزا، گم كردن زمان و مكان، كوچك ديدن اشيا و انسانها، لرزشهاي شديد، اختلال تعادل، تعريق زياد، تند شدن نبض ميشود و در ١٠ درصد موارد بروز تشنج، شايع است. گاهي هم پس از حالت بيقراري و از خود بيخود شدن، فرد به حالت اغما ميرود.
حالت ديگري هم كه ممكن است به دنبال مصرف مداوم بهوجود آيد، حالتي موسوم به «زوال عقلي ناشي از الكل» است كه در پي آن، شخص دچار كاهش شديد يا از بين رفتن قواي تمركز، از بين رفتن قوهي قضاوت، اختلال شديد قوهي تفكر، از بين رفتن قواي جهتيابي، پرداختن به داستانسرايي و لودگيهاي ناشيانه ميشود.
علل رواني گرايش به مصرف الكل
دكتر صابري در مورد علل رواني اين معضل ميگويد: با توجه به اينكه مصرف الكل ميتواند همراه با كاهش اضطراب و تنشهاي رواني باشد كه فرد قادر به مقابله با آن و رفع عوامل ايجادكنندهي آن نميباشد، لذا فرد در ابتدا براي رسيدن به آرامش روحي و رهايي از مشكلات به مصرف الكل روي ميآورد.
وي ميافزايد: معضلات اقتصادي، بيكاري، مشكلات شغلي، خستگيهاي مزمن، كارهاي فرسودهكننده يا خستهكننده و لزوم آرامش در افراد باعث ميشود كه افراد مستعد به مصرف الكل روي آورند.
به اعتقاد دكتر صابري، خصوصيات رواني و دروني افراد ميتواند آنها را به سوي مصرف الكل سوق دهد. اشخاص درونگرا و كمرو كه از محيط و اجتماع رنج ميبرند، ممكن است الكل را براي دست يافتن به احساس جسارت و جرأت و فرار از ترس دروني انتخاب كنند. طبيعي است كه اثر موقت الكل در كاهش اضطراب، موجب مصرف مجدد و بهتبع آن عادت به الكل ميشود. همچنين افرادي كه مبتلا به افسردگيهاي شديد هستند، مستعد روي آوردن به الكل هستند.
علل فرهنگي و اجتماعي
كساني كه الكل مصرف ميكنند، دو گروه هستند: گروهي را ميخواره و گروهي ديگر را ميباره ميگويند. ميخوارگي ممكن است همراه با عادت به الكل نباشد؛ به طوري كه اشخاص با خصوصيات شخصيتي سالم يا نزديك به سالم هم الكل مصرف كنند، بدون اينكه به آن اعتياد پيدا كنند.
اعتياد به الكل زماني پديد ميآيد كه وابستگيهاي جسمي و رواني در مصرفكننده ايجاد شود. از رفتارهاي مشخص يك فرد معتاد به الكل، رفتار «الكلجويانه» است؛ يعني فرد بر اثر شدت اعتياد به الكل حاضر است تحت هر شرايطي آن را تهيه و مصرف كند. اصطلاحا به اين افراد «الكليك» ميگويند. اين افراد، پس از مدتي، دچار نوعي تغييرات شخصيتي ميشوند كه معمولاً به صورت رفتارهاي مهارنشده و فارغ از قيد و بندهاي اجتماعي، پرخاشگري، گوشهگيري، افسردگي، روي آوردن به رفتارهاي ضداجتماعي، تفكر همراه با سوءظن شديد، بروز حالتهاي توهمي (ديدن يا شنيدن مناظر يا صداهايي كه وجود خارجي ندارند)، بهخصوص زماني كه وعدهي بعدي مصرف الكل فرا ·· رسيده باشد، بروز ميكنند.
به دلايل متعدد در كشور ما، اعتياد به الكل به شكل حاد وجود ندارد؛ اما گرايش به استفاده از مشروبات الكلي وجود دارد كه متأسفانه گرايش به الكل در كشور ما طي سالهاي اخير سير صعودي داشته است.
«امين صارمي» جامعهشناس و مدرس دانشگاه، در مورد علل اين امر ميگويد: ريشهي اصلي اين مسأله، در مشكلات اقتصادي و فقر ناشي از آن و نيز بيكاري در مناطق كُردنشين مرزهاي غربي كشور است. اين معضل بهخصوص پس از جنگ، كه امنيت نسبي در مرزها برقرار شده است و قاچاقچيان ميتوانند با آرامش خاطر به اين كار بپردازند، بيشتر شده است. بهطور معمول عمدهي كالاي واردشده از غرب كشور (عراق) مشروبات الكلي است؛ چون قاچاق الكل مانند قاچاق مواد مخدر، ريسك بالايي ندارد و قاچاقچي خطر زيادي احساس نميكند. همچنين عرضهي فراوان و ارزاني مشروبات الكلي در شهرهاي بزرگ باعث گرايش افراد مختلف، بخصوص جوانان، به مصرف الكل شده است.
اين مدرس دانشگاه افزود: البته اين، تنها علت افزايش مصرف الكل نيست و نميتوان از علل فرهنگي و اجتماعي غافل شد. متأسفانه پس از انقلاب، بخصوص در دههي دوم بعد از انقلاب، ما نتوانستيم ارزشها و هنجارهاي اصيل را به افراد جامعه، بخصوص به جوانان و نوجوانان انتقال دهيم. در نتيجه در دههي دوم پس از انقلاب شاهد شكاف ارزشي بين نسل جوان بوديم كه از پيامدهاي آن حاشيهنشيني فرهنگي در مورد برخي از جوانان و نوجوانان است. حاشيهنشيني فرهنگي باعث شد تا قبح مصرف مشروبات الكلي بين قشر جوان كمرنگتر شود. از سوي ديگر بروز و ظهور برخي خرده فرهنگهاي معارض در جامعه، بهويژه در شهرهاي بزرگ، و تأثيرپذيري از خردهفرهنگهاي بيگانه، نوشيدن مشروب را به عنوان بخشي از هنجارها و رفتارهاي اينگونه خردهفرهنگها به جامعه شناسانده است؛ به عنوان مثال: عدم توجه كامل به پيامدهاي برنامههاي تلويزيوني و در نظر نگرفتن سليقهها و علايق جوانان در محتواي برنامههاي تلويزيوني و وسايل ارتباطجمعي، باعث گرايش جوانان به استفاده از ماهواره، كانالهاي تلويزيوني و وسايل ارتباطجمعي ساير كشورها شده است كه نوشيدن مشروب جزء جداييناپذير رفتارهاي مردمان آن كشورها است.
به گفتهي صارمي، وسايل ارتباطجمعي ما در نشان دادن قبح مشروبات الكلي به جوانان موفق نبودهاند. بنابراين جوانان و نوجوانان ايراني، بيشتر در معرض تأثيرپذيري از پيامهاي وسايل ارتباطجمعي غيرخودي قرار گرفتند.
امين صارمي ميگويد: در دهههاي بعد از انقلاب به دليل مسائل و مشكلات انقلاب و جنگ تحميلي، از برخي مقولهها نظير شادي جوانان غفلت شد و چون راههاي درستي براي شادي جوانان ارائه نشد، زمينههاي شادي، نشاط و تفريح كه جزيي از لذتهاي جواني است، از طريق مسيرهاي انحرافي مانند شركت در پارتيها و مهمانيهاي آنچناني و در كنار آن نوشيدن مشروبات الكلي فراهم شد.
اين جامعهشناس ميافزايد: مسأله اين است كه در جامعهي بعد از جنگ، برخي از پديدههاي انحرافي، ملموستر و شفافتر در سطح جامعه ظاهر شدند. كشور ما نزديك به يك دهه در جنگ بهسر ميبرد. جنگ در ايران نظير هر جنگ ديگري، پيامدها، آثار و عوارضي مانند بيخانماني، مهاجرت، معلوليت، خرابي، ويراني، غم، اندوه و... به دنبال داشت كه در دههي بعد از جنگ اين آسيبها و مسايل، تبديل به بحرانها و مسايل اجتماعي شد. در بيشتر كشورها مانند ژاپن، تايلند، آلمان و... نيز بعد از جنگ مسايل و مشكلاتي در خصوص انحرافات اجتماعي نظير فحشا، فساد و الكليزم بهوجود آمد.
به اعتقاد صارمي، دوران تعديل و توسعهي اقتصادي نيز در افزايش گرايش به الكل بيتأثير نبوده است. آثار جنگ و شرايط اقتصادي و اجتماعي دوران تعديل و توسعهي اقتصادي، باعث گرايش جامعه به سمت ارزشهايي چون اشرافيگري، لوكسگرايي و مصرفزدگي شد، كه اين مسأله در ابتدا كمرنگ و بهتدريج به شكافهاي گستردهاي در مسائل اجتماعي و فرهنگي مبدل شد. طبيعي است در جامعهاي كه مصرفزدگي و اشرافيگري رواج يابد، برخي رفتارها و خردهفرهنگها متناسب با اين پديده نيز شكل ميگيرد؛ مانند رواج مجالسِ همراه با نوشيدن مشروبات الكلي.
البته هرچند در سالهاي اخير اين معضل نمود بيشتري يافته، اما حاد نبوده است و ميتوان با آسيبشناسي و ارايهي راهكارهاي مناسب از گسترش اين پديدهي شوم جلوگيري كرد و ميطلبد كه نهادها و دستگاههاي مسئول و ذيربط به دقت اين مسأله را رديابي و پيگيري كنند.
حاشيهنشيني فرهنگي باعث شده است تا قبح مصرف مشروبات الكلي بين قشر جوان كمرنگتر شود.
دوران تعديل و توسعهي اقتصادي در افزايش گرايش به الكل بيتأثير نبوده است.