نشریه حوزه - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ١١ - تاليفات و آثار شيخ اعظم مرتضى انصارى
آنچه در پيش روى داريد قسمت دوم تاليفات و آثار شيخ اعظم مرتضى انصارى است كه در آستانه دويستمين سال ولادت آن بزرگ مرد تقديم حضورتان مى شود.
به اميد توفيق براى نويسنده محترم دراحياء فرهنگ اسلامى .
[حوزه]
ناصرالدين انصارى قمى
مناسك حج
اين كتاب براى راهنمايى مقلدين به زبان فارسى تاليف گرديده و بناى شيخ در آن براحتياط نهاده شده است .
حواشى
١. حاشيه ميرزا محمدحسن شيرازى مجدد (١٣١٢١٢٣٠ ق) .
٢. حاشيه حاج ميرزا حسين حاج ميرزا خليل تهرانى (١٣٢٦١٢٣٠ ق) .
٣. حاشيه سيد محمد كاظم يزدى طباطبايى (١٢٤٧.١٣٣٧ ق) .
٤. حاشيه سيد اسماعيل صدر(١٣٣٧١٢٥٦ ق) .
٥. حاشيه شيخ محمدتقى آقا نجفى اصفهانى (١٣٣٢١٢٦٢ ق) .
٦. (حاشيه سيدمحسن طباطبايى حكيم (١٣٩٠١٣٠٦ ق .
اين كتاب به وسيله يكى از فضلاء به عربى ترجمه شده و بر آن نيز حاشيه اى از مرحوم
ميرزاى شيرازى اول نگاشته شده و در عظيم آباد هند به سال ١٣٠١ ق . چاپ رسيده است .
نسخه خطى اين كتاب به شماره ٨٨٦٢ در كتابخانه آستان قدس رضوى موجوداست ١
حواشى شيخ :
مرحوم شيخ انصارى در خلال تدريس و تصنيف خويش بر برخى از كتب فقهى واصولى نيز حواشى چند نگاشته است كه عبارتنداز:
١. حاشيه بر ترجمه نجات العباد تاليف شيخ محمدحسن نجفى صاحب جواهر (م ١٢٦٦ ق) .
اين كتاب به امر صاحب جواهر به وسيله آمير سيدحسن مدرس اصفهانى بن سيدعلى (م ١٢٧٣ ق ) به فارسى ترجمه شده و مرحوم شيخ براين ترجمه حواشى مفيدى نوشته است ٢
٢. حاشيه بر حاشيه شيخ موسى كاشف الغطاء (م ١٢٤٣ق ) بر بغيه الطالب فى معرفه المفروض والواجب تاليف شيخ جعفر كاشف الغطاء (م ١٢٢٧ ق) .
اين كتاب رساله عمليه مرحوم كاشف الغطاء بوده و بسيارى بر آن حاشيه نگاشته اند. ٣
٣. حاشيه بر صلوه المسافر سيدمحمد بن سيدهاشم هندى نجفى (١٣٢٣-١٢٤٢ ق ) داماد صاحب جواهر ٤ .
٤. حاشيه بر عوائدالايام من مهمات ادله الاحكام تاليف ملااحمد نراقى بن ملامهدى كاشانى (م ١٢٤٥ ق )ازاساتيد و مشايخ اجازه شيخ . ٥
٥. حاشيه بر قوانين الاصول تاليف ميرزاابوالقاسم بن حسن شفتى قمى (١٢٣١١١٥٠ق) .
شيخ آقا بزرگ تهرانى به نقل از علامه سيدحسن صدر (م ١٣٥٤ق .) مى نويسد:
اين حاشيه ازاول حجيت خبر تا پايان ادله عقليه ادامه داشته و گويا كتاب رسائل از آن انتخاب شده است .
مولف زندگانى شيخ مى نويسد:
حاشيه براستصحاب قوانين به خط محشى در دزفول موجوداست ٦ .
٦. حاشيه بر المتاجر المعاملات تاليف مرحوم وحيد بهبهانى آقامحمدباقر بن محمداكمل (م ١٢٠٥ ق) .
مرحوم شيخ فتاوى خود را به صورت حاشيه بر آن نگاشته است ٧.
نوشته هاى شيخ دراصول
شيخ اعظم (ره ) باارائه نظرات ژرف و عميق خويش دو علم فقه واصول را وارد مرحله تازه اى نمود.
انديشه هاى والاى او كه تا آن زمان بى سابقه بود محور بحث و تحقيق و دقت نظر قرار گرفت . محققان بسيارى عمده تاليفاتشان شرح بر تصنيفات شيخ مى باشد.
اينك دراين قسمت از مقال به معرفى آثاراصولى شيخ مى پردازيم و به برخى از حواشى آنها نيزاشاراتى مى نماييم :
١.الاجتهاد والتقليد
در آغاز كتاب آمده است :
التقليد لغه جعل الغير ذاقلاده و منه تقليدالهدى .
شيخ آقا بزرگ تهرانى نسخه خطى آن را در كتابخانه ميرزاى شيرازى اول (ره ) (م ١٣١٢ ق ) مشاهده نموده است ٨ .
٢. رساله در حجيت ظواهر كتاب
علامه تهرانى مى نويسد:
نسخه خطى آن در كتابخانه حسينيه تستريه نجف موجوداست ٩ .
٣. رساله در رد كسانى كه قائل به قطعيه الصدور بودن اخبار هستند
مرحوم شيخ انصارى (ره ) در رساله حجيه الظن مى نويسد:
برخى ازاخباريين قائل هستند كه تمام اخبار كتب اربعه قطعيه الصدور هستنداما
فائده اى بر بيان و جواب آن مترتب نمى باشد مگر جلوگيرى از حصول اين وهم بر ديگران . ما در گذشته رساله اى دراين باب تاليف نموده ايم ١٠ .
٤. فرائدالاصول
اين كتاب حاوى برخى از رساله هاى شيخ دراصول است كه از ديرباز از كتب درسى حوزه هاى علميه شيعه قرار گرفته است .
اين رساله ها عبارتنداز:
رساله در قطع .
رساله در ظن .
رساله دراجماع .
رساله دراصاله البرائه .
رساله دراستصحاب .
رساله در تعادل و تراجيح .
ازاين كتاب نسخ خطى فراوانى در گوشه و كنار كتابخانه هاى مختلف موجوداست .از آن جمله چند نسخه به شماره هاى : ٢٩٨٣ و ٢٩٩٠ و ٧٣٤٨ و ٧٣٩٤ در كتابخانه آستان قدس رضوى موجوداست .
نيز كتابى به نام : رسائل شيخ انصارى به شماره ١٤٦٨٣ و ١٣٠٤٦ در همان كتابخانه موجوداست كه به احتمال قوى بايد همان كتاب فرائدالاصول باشد.
منابع و مدارك رسائل
شيخ اعظم در تدوين كتاب فرائدالاصول از كتب بسيارى در فنون مختلف : فقه اصول حديث رجال لغت و...استفاده كرده است .
اينك دراين مقال به ذكر برخى از مهمترين منابع آن هم در زمينه اصول فقه بسنده مى كنيم معرفى كتب فقهى را در بخش منابع كتاب مكاسب يادآور خواهيم شد.
١.الاستصحاب واثباه حجيته و مايتعلق وحيد بهبهانى آقا محمدباقر بن محمداكمل (م ١٢٠٦ ق) .
٢. تعليقه بر[ مختصرالاصول] تاليف حاجبى مسعود بن عمر بن عبدالله تفتازانى خراسانى شافعى (م ٧١٢ يا ٧٢٢ - ٧٩١ يا ٧٩٢ ق) .
٣. تهذيب طريق الوصول الى علم الاصول يا تهذيب الاصول يا تهذيب الوصول تاليف آيه الله علامه حلى حسن بن يوسف بن على بن مطهر حلى (٦٤٨ - ٧٢٦ ق) .
علامه اين كتاب را به نام فرزندش فخرالمحققين نگاشته است .
٤.الذريعه الى اصول الشريعه تاليف سيدشريف مرتضى علم الهدى على بن حسين موسى (م ٤٣٦.
( ٥. زبده الاصول تاليف شيخ بهائى محمد بن عزالدين حسين بن عبدالصمد حارثى همدانى جبعى (٩٥٣ - ١٠٣١ ق) .
شيخ در فرائد از كتاب ديگراوالحبل المتين فى احكام الدين استفاده كرده است .
٦. شرح زبده الاصول غايه المامول فى شرح زبده الاصول تاليف فاضل جواد جوادبن سعيد بن جواد كاظمى شاگرد شيخ بهايى .
٧. شرح مختصرالاصول اين حاجب تاليف عبدالرحمن بن ركن الدين احمد بن عبدالغفارايجى عضدى شافعى (٧٠١ - ٧٥٦ يا ٧٠٠ - ٧٦٠ ق) .
٨. شرح وافيه الاصول تاليف سيد صدرالدين محمد بن باقر بن محمد مهدى رضوى قمى استاد وحيد بهبهانى (م بين ١١٥٠ يا ٧٠٠ - ٧٦٠ ق) .
٩. عده الاصول شيخ الطائفه ابوجعفر محمد بن حسن بن على طوسى (٣٨٥ - ٤٦٠ ق .
( ١٠. عوائدالايام من مهمات ادله الاحكام (در بيان قواعداستنباط احكام شرعيه ) تاليف مولى احمد بن مهدى بن ابوذر نراقى كاشانى استاد شيخ (م ١٢٤٥ق) .
١١. غايه البادى فى شرح المبادى (مبادى الوصول الى علم الاصول ) تاليف شيخ محمد بن على بن محمد جرجانى غروى شاگرد علامه حلى .
١٢.الفصول الغرويه فى الاصول الفقيه تاليف شيخ محمدحسين بن عبدالرحيم (محمد رحيم ) تهرانى اصفهانى حائرى (م ١٢٥٠ق ) مرحوم شيخ در رسائل اقوال ايشان را كرارا مورد نقد و بررسى و تحليل قرار داده است .
١٣.الفوائدالمدينه تاليف ملا محمدامين بن محمد شريف اخبارى محدث استرآبادى (م ١٠٣٣ ق) .
١٤.الفوائدالمكيه تاليف ملامحمدامين بن محمدشريف اخبارى - محدث استرآبادى - (م ١٠٣٣ق) .
مرحوم شيخ براى نقل اقوال اخباريان به سخنان او دراين دو كتاب تمسك مى نمايد:
١٥.القوانين المحكمه فى الاصول تاليف ميرزاابوالقاسم گيلانى محقق قمى (م ١٢٣١ ق) .
مرحوم شيخ انصارى در كتاب فرائدالاصول بدين كتاب عنايت داشته و اقوال ايشان را نقد و بررسى كرده است .
١٦. مبادى الوصول الى علم الاصول تاليف علامه حلى جمال الدين ابومنصور حسن بن سديدالدين يوسف حلى (٧٢٦٦٤٨ ق) .
١٧.المستصفى فى اصول الفقه تاليف ابوحامد زين الدين محمد بن محمد بن محمد بن احمد غزالى شافعى طوسى (٥٠٥٤٥٠ق) .
١٨. معارج الاصول تاليف شيخ نجم الدين ابوالقاسم جعفر بن حسن بن يحيى بن سعيد هذلى محقق حلى (٦٧٦٦٠٢ق .
( ١٩. معالم الدين و ملاذالمجتهدين تاليف جمال الدين ابومنصور حسن بن زين الدين شهيد ثانى (م ١٠١١ق .
( ٢٠. مناهج الاحكام تاليف مولى احمد بن مولا مهدى بن ابوذر نراقى كاشانى (م ١٢٤٤ق) .
٢١. منيه اللبيب فى شرح التهذيب (تهذيب الاصول ) تاليف سيد مرتضى ضياءالدين عبدالله بن مجدالدين محمد حسينى حلى (ق ٨ه).
٢٢. نهايه الوصول الى علم الاصول تاليف علامه حلى . تهذيب الاصول خلاصه اين كتاب است .
٢٣.الوافيه فى اصول الفقه تاليف فاضل تونى ملا عبدالله بن محمد بشروئى خراسان (م ١٠٧١ ق) .
٢٤. هدايه المسترشدين فى شرح معالم الدين تاليف شيخ محمدتقى بن عبدالرحيم (محمد رحيم ) تهرانى اصفهانى برادر صاحب فصول (م ١٢٤٨ ق) .
فرائدالاصول نيز سه بار به نظم كشيده شده است :
١. توسط شيخ على بن محمدعلى مجيراوى على حيدر شروگى (١٣١٤١٢٣٧ق )
شاگرد شيخ و كوهكمرى .
ابتداى آن چنين است :
قال على بعد ذكرالبسمله كيف والا داراو تسلسلا
نسخه خطى آن در نزد مرحوم شيخ اسد حيدر مولف الامام الصادق و المذاهب الابعه نواده ايشان بوده است ١١ .
٢. توسط مرحوم آخوند ملاعلى قزوينى خوئينى حائرى (م ح ١٣١٨ ق ) نسخه خطى آن نزد سيدحسين موسوى هند در كربلا بوده است .
تاريخ فراغت از آن ١٢٩٣ ق مى باشد.
٣. مرحوم علامه شيخ موسى شراره عاملى (١٣٠٤١٢٦٧ق ) شاگرد تلامذه شيخ انصارى نيز كتاب فوائدالاصول را به نام الدره المنتظمه به نظم در آورده است .
مباحث قطع كتاب توسط مرحوم سيدمهدى حكيم (م ١٣١٢ ق ) شرح گرديده و نسخه خطى آن در كتابخانه فرزندش مرحوم آيه الله سيد محسن حكيم (م ١٣٩٠ق ) موجوداست .
ابتداى آن چنين است :
ابدا بسم الله خير مفتتحوالحمدلله على ماقد منح سميتها بالدره المنتظمه حوت قوانين الاصول المحكمه حقايق الاصول منها تعرف من بحرهاالطالب ارخ (يعرف)
تاريخ فراغت از نظم آن ١٢٩٠ ق . بوده است نسخه خطى آن نزد نواده اش شيخ محسن شراره موجود بوده است ١٣ .
حواشى و تعليقات رسائل
حاج ميرزاابراهيم بن حسين دنبلى خويى (١٢٤٧ ١٣٢٥ق ) شاگرد شيخ و سيدحسين كوه كمرى حاشيه بر قطع .
شيخ ابراهيم بن على رضا فيروزآبادى يزدى (م ١٣٢١ ق ) شاگرد ميرزا حبيب الله رشتى و
سيدمحمد كاظم يزدى حاشيه او بر رسائل ٣ جلداست : جلداول در قطع وظن جلد دوم برائت واشتغال و جلد سوم دراستصحاب .
ميرزا ابراهيم بن محمدعلى محلاتى (م ١٣٣٦ ق ) شاگرد ميرزا محمد حسن شيرازى حاشيه بر استصحاب.
سيد ابن الحسن شمس العلماء بن سيد حسن لكهنوى ( م ١٣٣٦) شاگرد آخوند خراسانى و سيد يزدى و شيخ الشريعه اصفهانى .
سيد ابوتراب بن ابى القاسم موسوى خوانسارى (١٢٧١ - ١٣٤٦ ق ) شاگرد شيخ محمد حسين كاظمى و ميرزا حبيب الله رشتى .
سيد ابو طالب بن ابو تراب خراسانى قائينى (م ١٢٩٥ق ) شاگرد حاج محمد حسن كرباسى و شيخ محسن خنفر.
سيدابوالقاسم بن سيد معصوم حسينى گيلانى اشكورى نجفى (م بعداز ١٣٢٥ ق ) شاگرد ميرزا حبيب الله رشتى . شرح وى بر رسائل جواهرالعقول نام دارد و به غيراز آن حاشيه ديگرى نيز بر رسائل نگاشته است .
سيدابوالمكارم بن ابوالقاسم موسوى زنجانى (١٣٣٠١٢٥٥ ق ) شاگرد سيدحسين كوه كمرى .
شيخ احمد بن حسين حاشيه بر تعادل و تراجيح را در سال ١٣٠٠ در نجف اشرف به پايان رسانيده است .
اين حاشيه با تاليف احمد بن حسين تفرشى نجفى تفاوت دارد زيرا تاريخ فراغت آن سال ١٣٩٢ و ١٣٩٤ ق است ١٤ .
نسخه خطى شماره ٧٥٧ كتابخانه مرحوم آيه الله مرعشى قم .
سيداحمد بن حسين تفريشى نجفى (م حدود ١٣٠٩ ق ) مولف محاكمات الاصول شاگرد شيخ و فاضل ايروانى تاريخ نگارش كتاب ١٢٩٤ ق .
سيداحمد سبطالشيخ بن سيدمحمدطاهر آغاميرى دزفولى نجفى داماد شيخ (١٢٨٠ - ١٣٥٥ ق ) شاگرد ميرزاى شيرازى اول و آخوند خراسانى .
حاج ميرزااحمد آشتيانى بن ميرزا محمدحسن آشتيانى )١٣٠٠ ١٣٩٥ق ) شاگرد ميرزا محمدهاشم رشتى و ميرزا حسن كرمانشاهى ميرزاى نائينى .
شيخ احمد سلطان آبادى (م حدود ١٣١٥ ق ) شاگرد فاضل ايروانى . حاشيه وى مرشدالدلائل نام دارد.
شيخ احمد بن شيخ على كاشف الغطاء (م ١٣٤٤ ق ) شاگرد آخوند خراسانى و سيديزدى .
احمد علومى يزدى بن ملاحسين اردكانى (١٣٩٣١٣١٩ق ) شاگرد ميرزاى نائينى و سيداصفهانى و ميرزاآقااصطهباناتى . حاشيه بر قطع رسائل .
ملااحمد بن على اكبر فاضل مراغى (م ١٣١٠ ق ) شاگرد شيخ و سيدحسين كوه كمرى .
ميرزااحمد بن حاج ميرزا محمدحسن آشتيانى (١٣٩١١٣٠٠ق ) شاگرد ميرزا حسن كرمانشاهى و ميرزاى نائينى .
شيخ اسدالله بن على اكبر زنجانى (١٣٥٤١٢٨٢ق ) شاگرد ميرزاى شيرازى اول و ميرزاى شيرازى دوم .
سيداسدالله بن عبدالحسين نبوى دزفولى (م ١٣١٣؟) شاگرد شيخ محمدرضا دزفولى .
شيخ اسماعيل بن علينقى ارومى تبريزى تائب (١٣٧٤١٢٩٥ق .) شاگرد شيخ محمد طه نجف و سيدفتاح سرابى .
ملا محمدامين شاگرد شيخ تاريخ نگارش ١٢٩١ق . علامه تهرانى نسخه اى از آن در كتابخانه مرحوم آيه الله سيدمحمد حجت مشاهده كرده است .
سيدمحمد باقرين سيدمرتضى درچه اى اصفهانى (م ١٣٤٢ ق ) شاگرد ميرزا حبيب الله رشتى .
شيخ محمدباقر بهارى همدانى بن محمد جعفر (م ١٣٢٣ق ) شاگرد آخوند خراسانى و محق رشتى و حاج ميرزا حسين خليلى .
شيخ محمدباقر زنجانى فزرند مقدس (م ١٣٤١ ق ) تاريخ نگارش ١٣٢٥ ق .
ميرزا محمدباقر بن محمد مهدى زنجانى (١٣٩٤١٣١٢ق ) شاگرد ميرزاى نائينى .
سيدمحمدباقر بن سيد مرتضى طباطبايى يزدى حائرى (١٢٣٩ ١٢٩٨ ق ) شاگرد شيخ و ميرزاى شيرازى اول .
حاشيه وى به نام : وسيله الوسائل در آخر كتاب ديگرش : حل العقول لعقدالفحول فى علم الاصول به چاپ رسيده است .
نسخه اى خطى از آن در مجموعه شماره ٧٦٥ كتابخانه آيت الله مرعشى موجود مى باشد.
شيخ باقر بن حسن بن اسدالله كاظمى برادر صاحب مقابيس .او رسائل را تلخيص نموده است .
سيدمحمد باقر بن محمدعلى قاضى طباطبايى تبريزى (١٣٦٦١٢٨٥ق ) شاگرد محقق رشتى و سيديزدى و شيخ الشريعه اصفهانى حاشيه او مخزن الفوائد نام دارد.
شيخ محمد تقى تربتى (م ١٣٣٠ ق ) شاگرد ميرزاى شيرازى مجدد. حاشيه بر تعادل و تراجيح .
سيدمحمدتقى بن رضا حسينى قزوينى سيدآقا (م ١٣٣٣ق ) شاگرد حاج ميرزا حبيب الله رشتى .
شيخ محمدتقى آقا نجفى اصفهانى بن شيخ محمد باقر بن شيخ محمدتقى مولف هدايه المسترشدين (١٣٣٢١٢٦٢ ق ) شاگرد ميرزا محمدحسن شيرازى و شيخ مهدى كاشف الغطاء و شيخ راضى نجفى . حاشيه براوائل رسائل .
ميرزا محمدتقى شيرازى بن ميرزا محب على (م ١٣٣٨ ق ) پيشواى انقلاب ١٩٢٠ م عراق . شاگرد فاضل اردكانى و ميرزاى شيرازى اول .
شيخ محمدتقى بن شيخ حسن دزفولى كاظمى (م ١٣٢٧ق ) شاگرد شيخ و ميرزاى شيرازى .
ميرزا جعفر بن ميرزا صادق تبريزى شاگرد شيخ الشريعه اصفهانى . نام حاشيه وى الدر رالغريه نام دارد. مرحوم شريعت تقريظى در سال ١٣١٧ق . بر آن نگاشته است .
شيخ جعفر بن شيخ باقر آل محبوبه نجفى (م ١٣٧٧ق ) مولف ماضى النجف و حاضرها شاگرد نائينى و آقا ضياء عراقى .
شيخ جعفر بن باقر سودانى (م ١٣٤٥ق ) شاگرد سيديزدى و شيخ احمد كاشف الغطاءاين حاشيه الوجيزه نام دارد.
شيخ جواد بن عبدالحسين آل مبارك (م ١٣١١ق ) شاگرد ملا لطف الله مازندرانى . حاشيه بر بعض مباحث رسائل .
- ملا محمد جواد بن عباس صافى گلپايگانى (١٢٨٨ - ١٣٧٨ ق ) شاگرد جهانگيرخان قشقايى و آغانجفى اصفهانى و سيدمحمدباقر درچه اى . حاشيه بر قطع وطن .
حاج شيخ جواد بن ملا محرم على طارمى ابهرى زنجانى (م ١٣٢٥ ق ) شاگرد سيد كوه كمرى و فاضل ايروانى و مجدد شيرازى .
سيدمحمد جواد بن سيدمحمد موسوى آذربايجانى شاگرد شيخ انصارى حاشيه وى به نام توضيح الفرائد از حجيت قطع تا پايان حجيت ظن در ١٢٨٨ ق . تاليف شده است .
سيدمحمدجواد بن محمد زنجانى اصفهانى (م ١٣٤٠ ق ) شاگرد شيخ .
اين حاشيه توضيح الفرائد نام دارد.
شيخ جواد بن شيخ حسن آل مظهر (١٣٧٥١٣٠٨ق .) شاگرد شريعت اصفهانى و سيدابوتراب خوانسارى و پدرش . وى رسائل رااز حشر و زوايد پيراسته است .نام اين اثر: بيان غايه المقاصد فى تلخيص الفرائد.
شيخ حبيب الله اردبيلى شاگرد آخوند خراسانى .
حاج ميرزا محمدحسن آشتيابنى بن ميرزا جعفر (ح ١٣١٩١٢٤٨ق ) شاگرد سيد شفيع جايلقى و شيخ انصارى .
وى ناشر آراء شيخ درايران بوده است . حاشيه وى بحرالفوائد نام دارد و بارها به چاپ رسيده است .
علامه تهرانى مى نويسد:
[ اعززها الحواشى - ماده واكثرها نفعا حاشيه المترجم].
ميرزا محمدحسن بن حاج ملاعلى عليارى تبريزى (١٢٦٦ - ١٣٥٨ ق ) شاگرد ميرزا محمدانصارى دزفولى و فاضل شرابيانى و ميرزا محمدحسن ماه مقانى و ميرزاابوالقاسم يعقوبى .
شيخ محمدحسن آل يس كاظمى (١٢٢٠ - ١٣٠٨ ق ) شاگرد صاحب فصول و صاحب جواهر و شيخ على كاشف الغطاء.
شيخ حسن بن شيخ محمدحسين نجفى صاحب جواهر (١٣٦٦ - ١٣٤٥ق ) شاگرد محقق رشتى و شيخ محمدحسين كاظمى و آخوند خراسانى .
شهيد سيدحسن موسوى بن آيه الله سيدابوالحسن اصفهانى (١٣١٩ - ش ١٣٤٥ق ) شاگرد پدر خويش .
سيد حسن صدر بن سيدهادى كاظمى (١٢٧٢ - ١٣٥٤ق ) مولف تكمله ام الامل و تاسيس الشيعه شاگرد ميرزاى شيرازى اول .
حاشيه او به نام وسائل الرسائل شهرت يافته است .
سيدمحمد حسن رئيسى افغانى (ح ١٣١٩ - ١٣٩٩ ق ) شاگرد ميرزاى نائينى و سيدابوالحسن اصفهانى .
شيخ محمدحسن بن ملاصفر على بارفروشى مازندرانى شيخ كبير (م ١٣٤٥ ق ) شاگرد محمد تقى هروى .
اين حاشيه به سال ١٣٣٢ ق در دو جلد رحلى (١٣٣٥+٣١٧ص ) به گونه سنگى چاپ گرديده است .
شيخ محمد حسن بن محمدصالح آل كبه بغدادى (م ١٣٣٦ ق ) شاگرد ميرزاى شيرازى و آقا رضا همدانى و شيرازى دوم .
شيخ محمدحسن بن محمدصادق دزفولى .
شيخ محمدحسن انصارى بن شيخ منصور برادرزاده و داماد شيخ (١٣٣٢١٢٥٤ق ) شاگرد سيد كوه كمرى و مجدد شيرازى و شيخ .
شهيد سيدحسن مدرس به سيداسماعيل (ح ١٢٨٧ - ١٣٥٧ ق "١٣١٦ ش ) شاگرد آخوند خراسانى سيديزدى شريعت اصفهانى و جهانگيرخان قشقايى اين شرح بااستفاده از بيانات استادش سيدمحمدباقر درچه اى بوده و آماده چاپ است . شرح مباحث ظن استصحاب .
سيدحسين بن سيدعباس حسينى اشكورى (م ١٣٤٩ق ) شاگرد سيديزدى و آقا رضا همدانى و شيخ عبدالله مازندرانى .
سيدحسين بن على بختيارى اصفهانى (م ١٣٦٨ق ) شاگرد آخوند خراسانى و شيرازى دوم .
شيخ محمدحسين بن محمد جعفر تبريزى خيابانى (١٣٩١١٢٩٩ق ) شاگرد شريعت اصفهانى و آقا ضياء عراقى . حاشيه او به نام ارشادالافاضل الى مطالب الرسائل در ٢ جزء به سال ١٣٦٥ ق . تدوين گرديده است .
سيدمحمدحسين بن سيد حسن علوى عريضى سبزوارى (١٣٦٨ - ١٣٥٢ق ) شاگرد ملاهادى سبزوارى و ميرزا محمدحسن شيرازى . حاشيه بر حجيت ظن و اصاله البرائه .
آيه الله حاج آقا حسين بروجردى بن سيدعلى (١٢٩٢ - ١٣٨٠ ق ) شاگرد آخوند خراسانى
و سيدمحمد فشاركى .
سيدحسين قزوينى بن سيد مهدى حلى (م ١٣٢٥ق) .
شيخ محمدحسين بن محمد مهدى كوهرودى سلطان آبادى (م ١٣١٤ ق ) شاگرد ميرزاى شيرازى اول .
وى سه كتاب درباره رسائل نگاشته است :
١.اشرف الوسائل الى فهم الرسائل .
٢. توضيح الدلائل على ترجيح مسائل الرسائل .
٣. حل المعاقد عن وجوه الفرائد.
مولى محمدحسين بن محمد جعفر فشاركى (م ١٣٥٣ق ) شاگرد ميرزاى رشتى و ميرزاى شيرازى اول .
شيخ محمدحسين بن شيخ على كاشف الغطاء (١٣٧٣-١٢٩٤ق ) صاحب جنه الماوى والفردوس الاعلى شاگرد سيد يزدى حاج ميرزا حسين حاج ميرزا خليل .
شيخ محمدحسين بن محمدحسن معين التجاراصفهانى معروف به : كمپانى (١٣٦١-١٢٩٦ق ) مولف نهايه الدرايه شاگرد سيدمحمد فشاركى و حاج آقا رضا همدانى . حاشيه بر قطع رسائل .
سيدمحمدحسين بن سيدكاظم قزوينى موسوى كاظمى كيشوان (١٢٩٥ - ١٣٥٦ ق) .
ملا رحمه الله كرمانى (م)از مخالفين سرسخت مشروطيت شاگرد ميرزا محمدحسن آشتيانى واستاداجازه آيه الله نجفى .
حاج آقا رضا بن شيخ محمدهادى نجفى همدانى (م ١٣٢٢ ق ) مولف[ مصباح الفقاهه] شاگرد ميرزاى مجدد شيرازى .
حاشيه ايشان الفرائدالرضوايه على الفرائدالمرتضويه نام داشته كه در ١٤١ صفحه به سال ١٣١٨ ق چاپ سنگى گرديده است .
سيدرضا بن محمد موسوى لنكرانى (١٢٥٠ - ١٣٢٢.) وى تاليف پيرامون رسائل نگاشته است :
١. حاشيه بر رسائل .
٢. شرح مزجى بر قطع و ظن .
شيخ محمد رضا بن محمد جواد مغزى دزفولى (م ١٣٥٢ق ) شاگرد آخوند خراسانى .
شيخ محمد رضى بن شيخ على گيلانى (م ١٣١٨ق ) شاگرد شيخ عبدالله مازندرانى .
حاشيه بر حجت قطع .
شيد زين العابدين (سيد آغا( بن سيدابوالقاسم طباطبايى زوارى تهرانى (م ١٣٠٣ق) .
شاگرد ميرزا محمد حسن شيرازى .
سيد شعبان بن مهدى گيلانى (م ١٣٤٨ق) .
سيد محمد شريف بن محمد طاهر حسينى تويسركانى (م ١٣٢٢ق ) شاگرد شيخ زين العابدين مازندرانى و سيد حسين كوه كمرى .
سيد محمد صادق بحرالعلوم نجفى (١٣١٥ ١٣٩٠) شاگرد شيخ آقا بزرگ تهرانى و سيد محسن حكيم و ميرزاى نائينى و سيداصفهانى .
شيخ محمد صالح حائرى مازندرانى (م ١٣٤٦ق
( سيد صالح بن سيد مير عبدالرحيم موسوى اردبيلى (م ١٣١٩ق ) شاگرد سيد حسين كوه كمرى .
سيد محمد صالح حبن محمد سعيد موسوى خلخالى تهرانى (م ١٣٠٦ق ) شاگرد سيدابوالحسن جلوه . وى رسائل را به فارسى ترجمه كرده واين ترجمه در تهران به چاپ رسيده است .
شيخ محمد طه بن شيخ مهدى نجف (١٢٤١ ١٣٢٣ق ) مولف اتقان المقال شاگرد شيخ محسن خنفر. حاشيه رسائل وى الفوائدالسنيه والدرر النجيفه نام دارد كه با حاشيه وى بر معالم در ١٣١٥ ق به چاپ رسيده است .
شيخ عبدالحسين بن شيخ عيسى حائرى (١٢٩٢ ١٣٧٣ق ) شاگرد ميرزاى آشتيانى و آخوند خراسانى و شريعت اصفهانى .
سيد عبدالحسين نشرف الدين بن سيد يوسف موسوى عاملى (١٢٩٠ ١٣٨٧ق ) مولف المراجعات شاگرد آخوند خراسانى و سيد يزدى و شريعت . حاشيه وى در غارت كتابخانه مولف به وسيله مزدورانن انگليس در اسل ١٣٢٩ ق به يغما رفت .
سيد عبدالحسين بن عبدالله مجتهد لارى (١٢٦٤ ١٣٤٢ق ) پيشواى مبارزه عليه استعمار
انگليس در فارس شاگرد ميرزا محمغ حسن شيرازى . شهيد سيدعبدالحسين دستغيب شيرازى (١٣٢٢ - ش ١٤٠٢) شاگرد ميرزا آقااصطهباناتى و سيدابوالحسن اصفهانى .
شيخ عبدالحسين بن نعمه طريحى نجفى (١٢٣٥ - ٩٣ يا ١٢٩٥ق ) شاگرد شيخ انصارى .
- ١٣٢٣ ق ). وى بر ربع رسائل حاشيه اى مفصل نگاشته است . شيخ عبدالحسين بن على محلاتى (ح ١٢٧٤ ميرزا عبدالرحيم نهاوندى (م ١٣٠٤ ق ) شاگرد صاحب جواهر و شيخ انصارى .
ميرزا عبدالرحيم بن نصرالله انصارى جابرى (م ١٣٣٤ ق ) شاگرد آخوند خراسانى و محقق رشتى . حاشيه بر قطع واصاله البرائه .
سيد عبدالصمد بن سيداحمد موسوى جزايرى (١٢٤٣ - ١٣٣٧ق ) شاگرد شيخ و فاضل اردكانى و شيخ جعفر شوشترى .
ميرزا عبدالعلى بن عبدالصمد زنجانى (م ١٢٦٨ ١٣٤٩) شاگرد فاضل شرابيانى و شيخ محمدحسن مامقانى .
شاگرد شيخ بعدالكريم بن شيخ على جزايرى (١٢٨٩ - ١٣٨٢ق ) شاگرد آخوند خراسانى سيديزدى و شريعت اصفهانى . شرح بر قطع و ظن .
سيدعبدالكريم اعرجى كاظمى شاگرد شيخ هادى تهرانى و شيخ محمدحسين كاظمى .
شيخ عبدالله بن محمدعلى راينى كرمانى نجفى (١٢٥٤ - ١٣٢٧ ق ) شاگرد شيخ و ميرزا محمدحسن شيرازى .
عنوان حاشيه ايشان : تنقيح المقاصد فى شرح الفرائداست .
شيخ عبدالله مازندرانى بن محمد نصير (م ١٣٣٠ ق ) شاگرد ميرزا حبيب الله رشتى از پيشوايان بزرگ فكرى - مذهبى مشروطيت .
سيدعبدالله بن محمد طاهر موسوى شيرازى (١٣١٩ - ١٤٠٥ق ) از مراجع تقليد معاصر شاگرد آقا ضياء عراقى و سيدابوالحسن اصفهانى . حاشيه ايشان به نام عمده عمده الوسائل فى الحاشيه على الرسائل در ٤ جلد به سال ١٣٦٥ ق در نجف به قطع خشتى چاپ گرديده است .
شيخ عبدالله بن شيخ محمدحسن مامقانى (١٢٩٠ - ١٣٥١ ق ) مولف تنقيح المقال شاگرد
پدرش . حاشيه بر قطع و ظن .
شيخ عبدالمنعم بن شيخ حسن آل زايد دهام (م ١٣٥٧ق ) شاگرد آخوند خراسانى .
شيخ عبدالنبى نورى (م ١٣٤٤ ق ) شاگرد ميرزا محمدحسن شيرازى . شيخ على بن شيخ عبدالله مظفر (م بعداز ١٣٠٨ ق ) تاليف در سال ١٢٩٩ ق . حاشيه براستصحاب .
شيخ على بن محمد على منتفقى (١٢٣٨ - ١٣١٤ق ) شاگرد شيخ و سيدحسين كوه كمرى .
سيدعلى حصبانى بن سيدحسين شاگرد ميرزاى شيرازى و آخوند خراسانى . حاشيه وى تا آخر تعادل و تراجيح در دو جلد پايان نگارش جلد دوم آن ١٣٠٥ ق .
شيخ على شروقى بن محمدعلى مجيراوى نجفى (١٢٣٧ - ١٣١٤ ق ) ( از تلامذه شيخ و سيدحسين كوه كمرى .
ملاعلى خويى (م ١٣٠٩ ق ) - حاشيه براوائل رسائل ( ازاول قطع تا اواخراجماع ) ( از تلامذه شيخ) .
حاشيه وى با كتاب[ مشارق الاصول] در ١٣١٢ ق به چاپ رسيده است .
مولى على دوزدرى (م ح ١٢٩٠ ق ) شاگرد شيخ مرتضى انصارى و ميرزاى شيرازى . حاشيه بر قطع . نام اين حاشيه :الدرو والفوائد فى حاشيه الفرائد.
نسخه اى خطى از آن به شماره در كتابخانه آيه الله مرعشى و نسخه اى ديگر در كتابخانه مرحوم قاضى در تبريز موجوداست .
شيخ محمدعلى بن نصرالله فتحى دزفولى (١٣٥٨١٢٧١ق ) برخى از حاشيه رسائل وى همراه با برخى از حاشيه رسائل آخوند خراسانى در سال ١٣٧٤ ق . در تهران به چاپ رسيده است .
سيدمحمدعلى بن سيدعبدالله موسوى دزفولى (١٣٣٣١٢٧٥ ق ) شاگرد شيخ فضل الله نورى و سيداسماعيل صدر و سيدمحمدباقر حجت .
شهيد سيدمحمدعلى بن محمدباقر قاضى طباطبايى (١٣٩٩١٣٣١ق ) شاگرد سيدمحسن حكيم و شيخ محمدحسين كاشف الغطاء و شيخ عبدالحسين رشتى .
ملاعلى خوانسارى (م ١٣٠٧ق ) شاگرد شيخ .
شيخ على اكبر حكمى بر محمد مهدى يزدى قمى (م ١٣٢٢ق ) شاگرد ميرزا ابوالقاسم كلانترى و آغا محمد رضا قمشهى .
شيخ على بن مولى محمدجواد مرندى (١٢٨٧ - ١٣٧٠) شاگرد آخوند خراسانى و شريعت اصفهانى .
شيخ على زاهد همدانى (١٢٧٤ - ١٣٢٩ ق ) شاگرد آخوند خراسانى و سيد يزدى .
شيخ على بن نصرالله همدانى نجفى (م ١٣٣٩ ق ). شاگرد حاج آقارضا همدانى .
على بن حبيب الله ابيوردى شيرازى (م قبل از ١٣٦٨ ق ) شاگرد آخوند خراسانى حاشيه وى بنام الفرائدالعلويه در تهران به سال ١٣١٥ ق و ١٣٢٨ ق به چاپ رسيده است .
شيخ على اكبر بن رجب على ديزجى زنجانى (م ح ١٣١٠ق ) شاگرد سيدحسين كوه كمرى . به نام نهايه الوسائل فى شرح الرسائل در دو جلد.
بخشى از آن (حاشيه بر قطع و ظن ) به خط مولف كه در ١٢٧٩ ق . نگاشته شده به شماره ٤٣٤ در كتابخانه آيه الله مرعشى موجوداست .
شيخ محمدعلى انصارى دزفولى (١٣١١ - ١٣٥٣ق ) شاگرد شيخ محمدحسن انصارى داماد شيخ شرح بر رسائل .
سيدمحمدعلى بن سيدمهدى حسينى ابطحى سدهى (م ١٣٧١ ق) .
ملا محمدعلى بن ملا كاظم شاهرودى (م ١٣٩٣ ق ). حاشيه بر بعضى مباحث رسائل .
ميرزا على محمد رازانى (م ١٣٢٤ ق ) ازاساتيد آيه الله بروجردى .
مولى محمدعلى بن احمد قراجه داغى (م ١٣١٠ ق ). حاشيه براصول عمليه .
شيخ على بن شيخ محمدرضا بن شيخ هادى كاشف الغطا (تولد ١٣٣١ق .) حاشيه وى توضيح الرسائل نام دارد.
ميرزا محمدعلى بن محمدنصير مدرسى چهاردهى (م ١٣٣٤ ق ) شاگرد سيدحسين كوه كمرى حاشيه بر قطع و ظن .
مولى محمدعلى خوانسارى بن حاج محمدحسن (١٢٥٤ - ١٣٣٢ ق ) شاگرد مجدد شيرازى و ميرزاى رشتى و شيخ راضى نجفى .
مولى محمدعلى بن حاج خداداد نخجوانى نجى (١٢٦٨ - ١٣٣٢ ق ) شاگرد محقق رشتى و فاضلين ايروانى و شرابيانى .
حاج شيخ على اكبر بن محمدحسين نهاوندى (ح ١٢٧٩ - ١٣٦٩ق ) شاگرد حاج ميرزا حبيب الله رشتى و شريعت اصفهانى . حاشيه بر برائت .
ميرزا غلامحسين بن على اصغر دربندى نجفى (م ١٣٢٢ق ) ازاساتيد شيخ عبدالله مامقانى و شاگرد آخوند خراسانى و ميرزا حسين خليلى . حاشيه بر قطع .
مولى غلامرضا (حاج آخوند) بن حاج رجب على قمى (م بعداز ١٣١٢ ق ) شاگرد شيخ نام حاشيه قلائد در ٥٠٤ صفحه در تهران به سال ١٣١٢ ق . به چاپ رسيده است .
اين حاشيه بصورت قوله اقول مى باشد و در بيان مقاصد شيخ يكى از بهترين حواشى بوده و مطالب اصولى استاد را خوب فهميده و توضيح داده است .
سيدفتاح سرابى تبريزى (١٢٥٢ - ١٣١١ ق ) شاگرد شيخ و ميرزاى شيرازى و سيد كوه كمرى .
شيخ فتح على زنجانى نجفى (م ١٣٣٨ ق ) شاگرد محقق رشتى .
حاشيه ايشان تنقيح المسائل فى التعاليق على الرسائل نام دارد.
شهيد آقا شيخ فضل الله بن ملا عباس نورى مازندرانى (ش ١٣٢٧ق ) شاگرد ميرزاى شيرازى .
نسخه اى از آن (ظاهرا به خط مولف ) كه در تاريخ ٢٩ رجب ١٢٩٢ پايان يافته به شماره ٧٣٤ در كتابخانه مرحوم آيه الله مرعشى موجوداست .
شيخ قاسم بن حمود آل قسام (م ١٣٣١ ق ) شاگرد شريعت اصفهانى و سيديزدى و سيدابوتراب خوانسارى .
آقا شيخ قاسم اسلامى (؟ش ١٤٠٠ ق ) شاگرد ميرسيدعلى يثربى كاشانى و سيدمحمدتقى خوانسارى .
سيدمحمدكاظم بن سيد عبدالعظيم طباطبايى يزدى (١٢٤٧ - ١٣٣٧ق ) مولف عروه الوثقى شاگرد ميرزا محمدحسن شيرازى و صاحب روضات .
آخوند ملا محمدكاظم خراسانى بن مولى حسين (١٣٢٩١٢٥٥ق ) مولف كفايه الاصول شاگرد شيخ و ميرزاى شيرازى اول .
ايشان دو حاشيه و شرح بر رسائل نگاشته اند.
١. الحاشيه القديمه على فرائدالاصول .
٢. الحاشيه الجديده على الرسائل يا در رالفوائد فى شرح الفرائد تاريخ تاليف از ١٢٩١ تا ١٣٠٢ ق .
اين حاشيه بارها به چاپ رسيده و طبع تهران آن در ٣٧٢ صفحه وزيرى به سال ١٣١٨ ق مصحح و كم غلطترين آن است . در هامش آن يازده رساله از بزرگان به چاپ رسيده است .
شيخ لطف الله اسكى لاريجانى مازندرانى نجفى (م ١٣١١ق ) از شاگردان صاحب جواهر حاشيه بر رساله ظن .
حاشيه وى ذريعه الاعتماد على احقاق الحق و فهم المراد عن عبارات شيخناالمرتضى الاستاد نام دارد.
مولى محمد بن محمدباقر - فاضل ايروانى - (م ١٣٠٦ق ) شاگرد صاحب جواهر و شيخ و صاحب ضوابط. حاشيه براستصحاب .
سيدمحمد عصار (م ١٣٥٥ق ) وى رسائل را تحت عنوان : بركات الرضويه تلخيص نموده است .
سيدمحسن حجت بن آيه الله سيدمحمد حجت كوه كمرى .
سيدمحمدبن محمدتقى حسينى تنكابنى (١٢٧٧ - ١٣٥٩ق ) شاگرد ميرزا محمدحسن آشتيانى . حاشيه وى ايضاح الفرائد نام دارد و در ١٣٥٨ ق در سه جلد به چاپ رسيده است .
وى در توضيح مطالب اصولى شيخ نهايت كوشش را نموده و خلاصه اى از بيانات و تحقيقات استادش (آشتيانى ) را در خلال اثرش گنجانيده است .
ميرزا محمد بن سليمان تنكابنى (٣٤ يا ٣٥ - ١٣٠٢ق ) شاگرد صاحب جواهر و شيخ شيخ محسن خنفر.
شيخ محمد بن محمد حسين اشكورى نجفى (م ١٣٥٦ ق) .
شيخ محمد حرزالدين (م ١٢٧٣ - ١٣٦٥ق ) مولف معارف الرجال شاگرد شيخ محمد طه نجف و ميرزاى رشتى و ميرزا حسين خليلى .
مولى محمد بن فضلعلى - فاضل شرابيانى - (١٢٤٨ - ١٣٢٢ ق ) شاگرد شيخ و سيد كوه كمرى .
سيدمحمد بحرالعلوم طباطبائى بن سيدمحمد تقى .
شيخ محمد بن ملا محمد على امامى اراكى (م ١٣٩٩ق ) شاگرد ميرزاى نائينى حاشيه وى تشديدالقواعد فى حاشيه الفرائد نام دارد.
شيخ محمد لاكانى وى شرحى بر رساله هاى قطع و ظن واستصحاب و تعادل و تراجيح رسائل نگاشته است .
سيد محمد بن عبدالكريم موسوى تبريزى مولانا (م ١٣٦٢ق ) شاگرد فاضل شرايبانى و شريعت اصفهانى .
حاشيه وى [ مصباح الوسائل فى شرح الرسائل] نام دارد كه در ١٣٤٣ق . در ٤٤٢ صفحه به چاپ رسيده است .
سيد محمد بن هاشم هندى غروى (١٢٤٢ ١٣٢٣ق ) داماد صاحب جواهر مولف شوارع الاعلام و شاگرد شيخ و شيخ محسن خنفر.
سيد محمد بن احمد موسوى كمارى قراچه داغى (١٣٠٩ ١٣٥١ق ) شاگرد شريعت اصفهانى و سيد يزدى و حائرى يزدى .از آغاز تااستصحاب .
حاشيه وى سال ١٣٤٧ق در ٥٢٧ صفحه به قطع خشتى در تبريز چاپ گرديده است .
شيخ محمود بن محمد ظالمى (م ١٣٢٤ق ) شاگرد آخوند خراسانى و شيخ محمدحسين كاظمى . حاشيه تا آخر شبهه محصوره .
شيخ مرتضى بن عبدالله تالهى همدانى (م ١٣٤٨ق) .
سيد شمس الدين محمد بن سيد على مرعشى نجفى (١٢٦٠ ١٣٣٨ق ) شاگرد فاضل شرايبانى و شيخ الشريعه اصفهانى و شيخ عباس كاشف الغطاء.
اين كتاب حاوى تحقيقات عميق و مشتمل بر نقد وايراداتى بر كتاب رسائل است و بسيار مورد توجه اساطين اصول واساتيد فن قرار گرفته و به قول برخى بهترين حاشيه مى باشد.
حاج ميرزا موسى بن جفعفر تبريزى (م ١٣٠٧ق ) شاگرد شيخ و سيد كوه كمرى .
حاشيه وى اوثق الوسائل فى شرح الرسائل نام دارد.
شيخ مزوسى بن شيخ محمد لائذ (م ١٣٦٧ق ) شاگرد شيخ طه نجف و سيد يزدى حاشيه رساله قطع .
( ١٨٣ )
سيدموسى بن فضل الله حسينى همدانى .
وى چهار حاشيه جداگانه بر چهار رساله : قطع و ظن برائت استصحاب و تعادل و تراجيح نگاشته است .
سيدمهدى بن سيدصالح طباطبايى حكيم (م ١٣١٢ق ) شاگرد شيخ طه نجف و آخوند خراسانى .
شيخ موسى بن عبدالله هجرى احسائى ابوخمسسين (١٢٩٥ - ١٣٥٣ق ) شاگرد شيخ حسن مطر و سيدابوتراب خوانسارى .
شيخ مهدى كجورى (م ١٢٩٣ق ) شاگرد صاحب جواهر.
اين حاشيه به سال ١٣٠٥ ق . در ٥١٥ صفحه رحلى در تهران به چاپ رسيده و مورد پسند مرحوم شيخ نيز واقع گرديده است .
شيخ مهدى بن محمدحسين بن عزيز خالصى كاظمى (١٢٧٧ - ١٣٤٣ ق ) شاگرد ميرزا محمدحسن شيرازى و ميرزا حبيب الله رشتى .
وى فرائدالاصول را تلخيص كرده و تحت عنوان[ مختصرالرسائل] به سال ١٣٤٣ ق . در مشهد به چاپ رسانيده است .
ميرزامهدى بن ميرزا جعفر آشتيانى (١٣٠٦ - ١٣٧٢ ق ) شاگرد شيخ محمدحسن آل يس و ميرزاى شيرازى . حاشيه بر بعضى از مباحث رسائل .
ميرزا مهدى بن ميرزا جعفر آشتيانى (١٣٠٦ - ١٣٧٢ق ) شاگرد سيد يزدى و شيخ فضل الله نورى .
ميرزا نصرالله مدرس شيرازى (م ١٢٩١ ق ). وى از شيخ اجازه دارد.
ملا نظر على طالقانى (١٢٤٠ . ١٣٠٦ق ) شاگرد شيخ و صاحب جواهر.
شيخ نورالدين بن محمد تفريشى وزوائى قمى (م ١٣٤٢ق) .
سيدهادى خراسانى حائرى (م ١٣٦٨ ق) .
شيخ آقا هادى بن محمدامين تهرانى (م ١٣٢١ق ) شاگرد شيخ و ميرزاى شيرازى و فاضل ايروانى . حاشيه بر برائت واستصحاب .
حاشيه وى با عنوان : محجه العلماء صفحه وزيرى در تهران به سال ١٣٢٠ ق . به چاپ رسيده است .
شيخ هادى بن شيخ غدير طرفى نجفى (١٢٧٨ - ١٣٥٨ق ) شاگرد ميرزا حسين خليلى و شيخ محمد طه نجف و سيد يزدى .
ميرزا شهاب الدين محمد هاشم بن سيد جلاالدين موسوى خوانسارى (١٣١٩ - ١٣٥٦ق ) شاگرد ميرزاى نائينى و سيداصفهانى و آقاضياء عراقى .
حواشى كه مولفين آن شناخته نشده اند
حاشيه يكى از شاگردان شيخ كه در زمان حيات استاد آن راازابتدا ناانتها نگاشته است .اين حاشيه ر ملكيت سيدحسن رضوى حائرى (م ١٣٢٧ ق ) بوده است .
حاشيه برخى از شاگردان شيخ ازابتدا تاانتهاى رسائل .اين حاشيه در كتابخانه سيد محمدباقر حجت طباطبايى در كربلا موجود بوده است .
حاشيه يكى از شاگردان شيخ انصارى بر استصحاب . اين حاشيه نيز در كتابخانه سيد محمدباقر حجت طباطبايى موجود بوده است
حاشيه يكى ازاصحاب شيخ كه در كتابخانه حسينيه تستريه موجود است .
حاشيه يكى از شاگردان صاحب جواهر. نسخه اى از آن در كتابخانه سيدمهدى قزوينى (م ١٣٥٨ق ) موجود بوده است .
حاشيه اىبا عناوين :قوله - قوله در چهار جزء و استدلالى. نسخه اى خطى از قسمت سوم و چهارم به شماره (٣١٥٥) در كتابخانه مرعشى نجفى موجود و تاريخ پايان آن چهاردهم شوال ١٢٨١ ق . مى باشد.
حاشيه اى كه شايداز كمال بن محمد باشد كه در زمان حيات شيخ تاليف گرديده و گفتار درسى وى را نيز نقل مى نمايد.
نسخه خطى آن به شماره ( ٣١٨٨)دركتابخانه مرعشى نجفى موجود است. حاشيه اى از شخصى به نام : محمد حنفيه كه در آن بر تمام رسائل به جزاستصحاب تعليقه نگاشته است . براستصحاب نيز كتابى جداگانه به رشته تحرير در آورده است . نسخه خطى ناقصى از آن كه تنها مباحث شك (مقصد سوم ) و برائت را در بر دارد به شماره (٢٩٢٩) در كتابخانه مرعشى نجفى موجود مى باشد. نسخه خطى آن به شماره (٣١٨٨) در كتابخانه مرعشى نجفى موجود مىباشد .
تازه هاى تاليف درباره رسائل :
تمهيد الوسائل فى شرح الرسائل ، نوشته آقاى على مروجى قزوينى. جلد اول آن به چاپ رسيده است.
درر الفوائد فى شرح الفرائد، نوشته آقا سيد يوسف مدنى تبريزى ، شاگرد ميرزا فتاح شهيدى ، در ٧ جلد. از اين اثر تاكنون ٥ مجلد در قم به چاپ رسيده است.
شرح الرسائل ، نوشته آقاى حاج شيخ مصطفى اعتمادى، در سه جلد.
مؤلف در نگارش اين كتاب از ١٦ شرح و كتاب استفاده نموده و مطالبى را كه مناسب تشخيص داده، با اين كه شيخ متعرض نشده است ، متعرض شده است.
تشريح المقاصد، نوشته آقاى سيد محمد جواد ذهنى تهرانى اين كتاب فارسى است و تا كنون ٤ جلد از آن به چاپ رسيده است.
الرسائل الجديدة، نوشته آية الله على مشكينى اردبيلى، مؤلف حشو و زوائد فرائد الاصول را زدوده و به گونه اى خلاصه آن را به طالبان علم عرضه كرده است. اين كتاب ، تا كنون چندين بار به چاپ رسيده است.
٥- رساله در مشتق :
آقا بزرگ تهرانى مىنويسد:
(اين رساله در سال ١٣٠٥ ق . به چاپ رسيده است. رك : الذريعة ٢١.٤٢ ش ٣٨٧٠)
مجموعه فتاوى شيخ انصارى
ورودايشان به نجف اشرف (براى دومين بار) هنگام رياست علمى صاحب جواهر و شيخ على كاشف الغطاء بود )سال ١٢٤٩ق ) با رحلت كاشف الغطاء در سال ١٢٥٤ ق و صاحب جواهر در سال ١٢٦٦ق رياست مطلقه علمى حوزه علميه نجف و جامعه شيعه به وى محول شد. زمان آن رسيد كه فتاوى تدوين و در دسترس مقلدان قرار بگيرد.اما مشاغل فراوان به ايشان مجال نداد تا به جمع آورى نظرات و فتاوارى خود بپردازدازاين روى شاگردان آن بزرگ بر آن شدند تا آراء و نظرات فقهى استاد را گردآورى كرده و در دسترس مقلدين قرار دهند.اينك دراين بخش برخى از كتابهايى را كه در تبيين فتاوى شيخ تاليف
گرديده است معرفى مى كنيم :
١.اصول دين
رساله اى است فارسى در بيان اصول دين و برخى از فروع مطابق با فتاوى شيخ .اين رساله توسط ميرزاعلى آقا بن رستم پيش خدمت تبريزى جمع آورى و در سال ١٢٧٦ق . به چاپ رسيده است . ١٥
٢.اصول دين
رساله اى است فارسى در بيان اصول و فروع دين مطابق با فتاوى شيخ . اين رساله به همت مولى محمدتقى شريف يزدى فرزند محمدباقر گردآورى شده و در سال ١٢٧٧ ق . به چاپ رسيده است ١٦ .
٣. ذخيره المعاد
رساله اى است فارسى احكام عبادات از آغاز طهارت تا پايان مسائل اعتكاف منطبق بر نظريات شيخ .اين رساله به همت مولى على تسترى گردآورى شده است . نسخه خطى آن در كتابخانه مرحوم ميرزاى شيرازى در سامراء موجوداست . ١٧
٤. رساله ، رضاع واحكام آن
رساله اى است فارسى در مسائل و فروع رضاع .اين رساله از[ رساله الرضاع ] شيخ توسط مرحوم ملامحمد يوسف استرآبادى استخراج گرديده و به سال ١٢٧٧ ق به چاپ رسيده است .
نسخه خطى آن در كتابخانه آقاى سيد محمد جزايرى موجود است ١٨ .
٥. رساله عمليه شيخ انصارى
رساله اى است فارسى در احكام عبادات . اين رساله به همت و تلاش آقا شيخ محمد يوسف استرآبادى گردآورى شده و مكرر از جمله : در ١٣٦٩ ق . به چاپ رسيده است .
نسخه خطى آن به شماره ١٢٨٥٤ در كتابخانه آستان قدس رضوى موجود است .
از جمله حواشى آن :
حاشيه آقا شيخ محمد بن شيخ محمدحسن انصارى دزفولى (١٣٤٤١٢٧٢ ق ) است .
٦. سوال و جواب
رساله اى است فارسى درابواب طهارت پاكى از حدث و خبث و مسائل متفرقه صلوه .اين رساله توسط همو مطابق با فتاوى شيخ جمع آورى شده و مكرر در تهران از جمله در سال ١٢٦٨ ق . به چاپ رسيده است ١٩ .
مرحوم آغااحمد خوئينى قزوينى (م ١٣٠٧ق ) بر آن تعليقه اى نگاشته است .
٧. سرورالعباد
رساله اى است فارسى كه مرحوم حاج مولى محمدعلى يزدى از فتاوى شيخ استخراج نموده و مكرر از جمله در بمبئى به سال ١٣٠٢ق . همراه با حاشيه ميرزاى شيرازى اول به چاپ رسيده است ٢٠ .
٨. صراط النجاه
رساله عمليه مرحوم شيخ به زبان فارسى بوده كه توسط حاج مولى محمدعلى يزدى از فتاوى استاداستخراج گرديده و مكرر به چاپ رسيده است . ٢١
٩. صراط النجاه
رساله اى است معرب از كتاب فوق كه به وسيله حاج مولى محمدعلى يزدى پس از وفات شيخ تعريب گرديده است .اين رساله داراى مقدمه اى در باب تقليد و فصولى چند و خاتمه مى باشد.
برخى از حواشى آن عبارتنداز:
حاشيه مرحوم حاج ميرزا محمدحسن شيرازى (م ١٣١٢ ق) .
حاشيه مرحوم حاج ميرزا حبيب الله رشتى (م ١٣١٢ ق) .
حاشيه مرحوم شيخ محمد طه نجف (م ١٣٢٣ق) .
نسخه اى از آن در كتابخانه امام اميرالمومنين ( ع ) در نجف موجوداست ٢٢ .
١٠. صيغ العقود
رساله اى است فارسى كه توسط مرحوم استرآبادى از فتاوى شيخ استخراج گرديده و مكرر در تهران به چاپ رسيده است .اولين آن چاپ ١٢٧٠ ق و آخرين ١٣٣٣ ق مى باشد ٢٣ .
مرحوم شيخ ملاآغااحمد خوئينى قزوينى (١٣٠٧١٢٤٧ق ) از شاگردان شيخ بر آن حاشيه نگاشته است .
١١.الفرائدالغريه فى الاحكام الدينيه
رساله اى است فارسى درابواب طهارت و صلوه و صوم از فتاوى مرحوم شيخ به وسيله آقا شيخ على بن جهانگيرايروانى تدوين گرديده است . ٢٤
مجموعه الهدايه
اين رساله جامع فتاوى شيخ است كه توسط شيخ محمدتقى بن محمد با شريف يزدى (م بعداز ١٢٧٧ ق ) در سه بخش :
١.اصول دين ٢. فروع دين ٣. گناهان كبيره و صغيره گردآورى و در سال ١٢٧٧ ق در يزد به چاپ رسانيده است .
١٣. منتخب المسائل
رساله اى است كه حاج بشير بن نظر على از فتاوى مرحوم شيخ برخى مسائل راانتخاب نموده است .
نسخه خطى آن (تاريخ نگارش : ١٢٧٠ ق ) در سامراء موجوداست ٢٦ .
آقا شيخ محمدحسن فرزند شيخ منصورانصارى برادرزاده و داماد شيخ (١٢٥٤ - ١٣٣٢ ق ) بر آن حاشيه نگاشته است .
مقررين بحثهاى شيخ :
١. سيدابوالقاسم طباطبايى بن حسن نوه سيدمحمد مجاهد (١٢٤٢ - ١٣٠٩ ه.ق ). تقريرات فقه واصول شيخ را نگاشته است . ٢٧ .
٢. حاج ميرزاابوالقاسم كلانترى تهرانى (١٢٣٦ - ١٢٩٢ ه.ق) .
اكثر تاليفات وى در فقه واصول ازافادات شيخ مى باشد. تصنيفات او در فقه از صلوه مسافر و وقف و رهن و طهاره و لقطه و غصب و زكوه به چاپ نرسيده است .
تقريرات اصولى وى به غيراز حجيت قطع و ظن و تعادل و تراجيح و مشتق واستصحاب در كتابى به نام : مطارح الانظار ٢٨ شامل بحثهاى :
مجمل و مبين مطلق و مقيد مفاهيم مقدمه واجب صحيح واعم واقتضاء فساد نمودن نهى همراه با دو مسئله فقهى تقليد ميت و تقليداعلم به چاپ رسيده است ٢٩ .ايشان پدر حاج ميرزاابوالفضل تهرانى مولف : شفاءالصدور فى شرح زياره العاشور و جد ميرزا محمدثقفى مولف تفسير روان جاويد است .
وى از جمله كسانى بوده كه پس از پايان درس شيخ بحث ايشان را براى عده اى تقرير مى كرده است .
٣. ميرزااحمد فيضى كاشانى بن ميرزا محمدمحسن . (م ١٢٨٦ق ) وى از شيخ انصارى و صاحب جواهراجازه اجتهاد و روايت داشته واز جمله كسانى است كه بحث شيخ را پس از درس تقرير مى نموده و نيز تقريرات فقه شيخ را نگاشته است ٣٠ .
٤. مولى احمد فاضل مراغى بن على اكبر. (م ١٣١٠ق ) تقريرات فقه شيخ را به رشته تحرير در آورده است ٣١ .
٥. سيداسماعيل كاشانى بن سيد عبدالرزاق .
وى قسمت بسيارى از تقريرات فقه واصول شيخ را نگاشته است ٣٢ .
٦. ميرزا بابا سبزوارى (نام اصلى وى سيدجعفر حسينى است ) (بعد ١٢٩٣ق ) وى تقريرات اصول شيخ را نگاشته و نسخه خطى آن در كتابخانه آستان قدس رضوى موجوداست ٣٣ .
٧. سيدمحمدتقى سبزوارى بن سيد كاظم (م ١٣١٢ق ) وى تقريرات فقه را در سه جلد شامل : صلوه صوم اجاره رهن متاجر و كفارات و... بحث اصول را در يك
جلد شامل : مباحث الفاظ اجتهاد و تقليد حجيت ظن و استصحاب نگاشته است ٣٤ .
٨. حاج ميرزا حبيب الله رشتى فرزند ميرزا محمدعلى خان . (١٢٣٤ - ١٣١٢ق ) مولف بدايع الاصول .ايشان تقريرات فقه واصول شيخ را نگاشته است .
درباره شيخ مى گفته است :
استاد داراى سه چيز بود: زهد علم و سياست .
زهد را با خود به قبر برد. علم را به من و سياست را به حاج ميرزا محمدحسن شيرازى بخشيد . شيخ فرموده است :
من درس را براى سه نفر مى گويم : ميرزا محمدحسن شيرازى ميرزا حبيب الله رشتى و آغا حسن نجم آبادى تهرانى ٣٥ .
٩. حاج ميرزامحمدحسن آشتيانى فرزند ميرزا جعفر (ح ١٣١٩١٢٤٨يا١٣١٤ق ) مولف بحرالفرائد فى شرح الفرائد از مراجع بزرگ ايران از بزرگان شاگردان شيخ اولين ناشر آراء و مبانى اوصلى وى درايران مقرر بحث استاد پس از درس . آن بزرگوار مباحث فقه و اصول استاد خود را به رشته تحرير در آورده است ٣٦ .
١٠. آقا شيخ حسن شاه عبدالعظيمى بن محمد مهدى (م ح ١٢٩٢ق ). تقريرات اصولى شيخ را در مباحث : مقدمه واجب اجتماع امر و نهى تعادل و تراجيح اجتهاد و تقليد در يك جلد به نام : ذخائرالاصول نگاشته است ٣٧ .
١١. شيخ حسن هشترودى تبريزى به ملاعبدالله . (م ١٣٠٤ ق) .
وى ازاصول مبحث اجتهاد و تقليد واز فقه مباحث : صلوه و زكاه و صوم و بعضى از فروع نذر و وقف از تقريرات شيخ را نگاشته كه به پايان نرسيد و فرزندش شيخ حسين (م ح ١٣٣٠ق ) در آنها حاشيه نوشته است ٣٨ .
١٢. سيدحسين كاشانى بن محمدباقر (م ١٣١٣ ق) .
وى بسيارى از تقريرات شيخ را نگاشته است ٣٩ .
١٣. سيدحسين كوه كمرى بن سيدمحمد. (م ١٢٩١ق ) از بزرگترين مراجع شيعه .
وى بسيارى ازافادات شيخ را فقه واصول نگاشته واز جمله كسانى است كه درس را براى عده اى تقرير مى نموده است ٤٠ .
١٤. ملاحسينقلى همدانى بن رمضان شوندى در جزينى (١٣١١١٢٣٩ه.ق ) از مفاخر
تشيع در علم اخلاق . وى تقريرات فقه واصول شيخ را نگاشته است . ٤١ .
١٥. حاج سيدمحمد طاهر آقا ميرى بن سيداسماعيل موسوى دزفولى . (م ١٣١٨ق ) دومين داماد شيخ .
وى تمام دوره اصول واز فقه مباحث : خلل صلوه مواريث و... را نگاشته است ٤٢ .
١٦. حاج شيخ على خاقانى بن شيخ حسن (ح ١٢٥٥ - ١٣٣٤ق) .
وى تقريرات شيخ را در دوره اول نگاشته است . ٤٣
١٧.شيخ على محمد طالقانى (١٢٣٣ - ١٣١٢ق ). وى تقريرات شيخ را نگاشته است ٤٤ .
١٨. شيخ على بن محمدعلى منتفقى نجفى (١٢٣٧ - ١٣١٤ق) .
وى تقريرات شيخ را در فقه واصول نگاشته است .
١٩. مولى على خويى (م ١٣٠٩ق ) از بزرگان شاگردان شيخ ( از تقريرات اصولى او سه جزء يافت مى شود: ١ خبر واحد ٢اصل مثبت ٣ برخى مسائل اصولى ). ٤٥
رك :الذريعه ٤.٣٧٩ ش ١٦٥٩
٢٠. مولى على خوانسارى (م ١٣٠٧ق) .
وى تقريرات فقه شيخ را در ٢ جلد شامل : نماز مسافر غصب و غيره نگاشته است ٤٦ .
٢١. مولى لطف الله اسكى لاريجانى (م ١٣١١ ق ) استاد سيدابوتراب خوانسارى تقريرات فقه واصول شيخ را نگاشته امااصول از بين رفته است ٤٧ .
٢٢. ميرزا محمد همدانى بن عبدالوهاب (م ١٣٠٣ق ) امام الحرمين . ٤٨
٢٣. سيد محمدموسوى نقوى هندى بن سيدهاشم (١٢٤٢ - ١٣٢٣ ق ) داماد صاحب جواهر. وى در نظم اللئالى نوشته است :
هنگام عرضه تقريراتم به علامه انصارى هب خط خود تعليقاتى بر آن نگاشت ٤٩ .
٢٤. ميرزا محمود ميثمى عراقى بن جعفر(١٣١٠١٢٤١ق) .
وى تمام تقريرات فقه شيخ را در كتاب : لوامع الاحكام در ٤ جلد ( غير از مباحث مكاسب و طهارت ) و تقريرات اصول را در دو كتاب :
١. جوامع الشتات فى ما برزمن العلامه الانصارى من الافادات (به غيراز مباحث كتاب فرائدالاصول)
٢. قوامع الفصول عن وجوه حقائق علم الاصو نوشته است .
نسخه خطى جوامع به شماره ٧٣٧١ ٧٣٦٣ و نسخه خطى لوامع به شماره ٩٥٣٣
(كتاب ١٢٨٧ق ) ٦٦٥٥ (١٢٩٧ق ) ١١٦٣٦ (١٢٩٩ق ) ١١٥١٦ (١٣١٣ق ) ٦٦٥٤ (١٣١٥ق ) ٦٦٥٦ (بى تا) موجوداست ٥٠ .
٢٥. سيدمهدى حسنى خويى
وى تقريرات شيخ را فقه واصول نگاشته است .
٢٦. شيخ مهدى بن شيخ صالح زريجاوى نجفى (م ١٢٧٩ق ) وى تقريرات اصول و برخى ابواب فقه شيخ را نگاشته است .
٢٧. شيخ منصور بن محمدامين انصارى دزفولى (١٢٢٤ - ١٢٩٤ق ) - برادر كهتر شيخ - وى تقريرات فقه واصول استاد را نگاشته است ٥١ .
نسخه هاى خطى فراوانى از تقريرات شيخ در كتابخانه آستان قدس رضوى موجوداست . برخى از آنها عبارتنداز:
١. شماره ١٣٠٣٧ (شكسته نستعليق عبدالجواد سبزوارى ١٢٧٣ق) .
٢. شماره ١١٧٠٩ (مختلف الخط ١٢٩٨ ق) .
٣. شماره ١٣٠٣٤ (نسخ ١٣٠٧ق) .
٤. شماره ٦٥٠٧ (ناقص الاخر).
٥. شماره ١٣٠٣٣ ١٣٠٤٣ ٢٣ - ١٣٤٢٠ و ضميمه ١٣٥١٦ ٢٧ - ١٣٥٢٤ ١٣٥٤٣.
--------------------------------------------------------------------------------
١. الذريعه ج ٢٢.٢٧٣ شماره ٧٠٦٦ فهرست الفبايى .٥٥٢.
٢. الذريعه ج ٦.٢٢٧ ج ١٤٢.
٣. همان مدرك ج ٦.٢٨ شماره ١١٩.
٤. همان مدرك ج ١٥.٨٤ شماره ٥٥٣.
٥. همان مدرك ج ١٥.٣٥٤ شماره ٢٢٧٠.
٦. همان مدرك ج ٦.١٧٩ شماره ٩٧٨ زندگانى شيخ .١٣١ شماره١٠.
٧. همان مدرك ج ١٩.٥٩ شماره ٣٠٨.
٨. همان مدرك ج ١.٢٧٣٢٧٢ شماره ١٤٣٢.
٩. همان مدرك ج ٦.٢٧٥ شماره ١٤٩٣.
١٠. فرائدالاصول چاپ ملارحمه الله .٦٧ شماره ١٢.
١١. الذريعه ج ٢٣.٧٧٧٨ ج ٢٤.٢١٩.
١٢. همان مدرك ج ٢٤.٢١٩ شماره ١١٣٦.
١٣. همان مدرك ج ٨.١٠٩ شماره ٤٠٧.
١٤. همان مدرك ج ٨.٤٢ شماره ٣٨٧٠.
١٥. همان مدرك ج ٢.١٩١ شماره ٧٢٢.
١٦. همان مدرك ج ٢.١٨٥ شماره ٦٩٠.
١٧. همان مدرك ج ١٠.٢١ شماره ١٠٤.
١٨. همان مدرك ج ١١.١٩٤ شماره ١١٨٩.
١٩. همان مدرك ج ١٢.١٥٠ شماره ٤٧١٦.
٢٠. همان مدرك ج ١١.١٧٥ شماره ١١٦٧.
٢١. همان مدرك ج ١٥.٣٧ شماره ٢٣٠.
٢٢. همان مدرك ج ١٥.٣٨ شماره ٢٣١.
٢٣. همان مدرك ج ١٥.١١٠ شماره ٧٣٨.
٢٤. همان مدرك ج ١٦.١٣٩ شماره ٣٢٢.
٢٥. همان مدرك ج ٢٠.١٠٩ شماره ٢١٥٤.
٢٦. همان مدرك ج ٢٢.٤٣٤ شماره ٧٧٦.
٢٧. نقباءالبشر ج ١.٦٥.
٢٨. چند نسخه خطى ازاين رساله به شماره هاى ٦٤٨٨ و ١٥٢٤٨ و ١٤٦٧٩ در كتابخانه آستان قدس رضوى موجوداست . ر.ك : فهرست الفبايى .٥٢٦و٦٧٢٦٧٣.
٢٩. الذريعه ج ٤.٣٦٩ شماره ١٦٠٨ والكرام البرره ج ١.٦٠٥٩.
٣٠. الذريعه ج ٤.٣٧٠٣٦٩ شماره ١٦٠٩ والكرام البرره ج ١.١٠٤.
٣١. نقباءالبشر ج ١.١١٤.
٣٢. همان مدرك ج ١.١٦٠.
٣٣. مجله تراثنا شماره ٢٢.٩٠.
٣٤. الذريعه ج ٤.٣٧٣ شماره ١٦٣٣ نقباءالبشر ج ١.٢٦٥.
٣٥. الذريعه ج ٤.٣٧٥٣٧٤ شماره ١٦٣٧.
٣٦. همان مدرك ج ٤.٣٧٥ شماره ١٦٣٧.
٣٧. همان مدرك ج ٤.٣٧٦ شماره ١٦٤٢.
٣٨. همان مدرك ج ٤.٣٧٥ ٣٧٦ شماره ١٦٤١.
٣٩. نقباءالبشر ج ٢.٥٣٨.
٤٠. الكرام البرره ج ١.٤٢٢.
٤١. الذريعه ج ٤.٣٧٦ شماره ١٦٤٦.
٤٢. الذريعه ج ٤.٣٧٨٣٧٧ شماره ١٦٥٤ نقباءالبشر ج ٣.٩٦٩.
٤٣. معارف الرجال ج ١٢٦.٢ نقباءالبشر ج ٤.١٤٠٦١٤٠٥.
٤٤. نقباءالبشر ج ٤.١٦١٩.
٤٥. معارف الرجال ج ٢.١١٥.
٤٦. الذريعه ج ٤.٣٧٩ شماره ١٦٦٠.
٤٧. همان مدرك ج ٤.٣٨٣ شماره ١٦٨٢.
٤٨. همان مدرك ج ٤.٣٨٥ شماره ١٦٩٠.
٤٩. همان مدرك ج ٤.٣٨٦ شماره ١٦٩٥.
٥٠. فهرست الفبائى .١٧٥ ٤٨٦.
٥١. الذريعه ج ٤.٣٨٦ شماره ١٦٩٦.