نشریه حوزه - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ٨ - پژوهشكده و بانك اطلاعات باقر العلوم
سازماندهى علوم و معارف اسلامى نيازى است كه همه دست اندركاران مسائل پژوهشى آموزشى واهل تاليف و ترجمه و تبليغ با آن مواجه اند. كدام استاد معلم مدرس مبلغ طلبه و دانشجو نويسنده و مترجم است كه از درهم ريختگى و نابسامانى حاكم بر مجموعه مدون و نامدون علوم و معارف اسلامى احساس رنج و درد نكند؟ و كدام انديشه ور دلسوز و مسلمان متعهداست كه اتلاف عمر گرانبهاى استادان بزرگ حوزه هاى علميه و دانشگاههاى كشور و صدها دانشور و هزاران طلبه و دانشجو را براى بازيابى يك مطلب در منابع و ماخذ علوم اسلامى مشاهده نمايند و برنايابى آن گوهر شريف و صرف ساعتها و روزهااز وقت بهترين نيروهاى فرهنگى كشور بدون نتيجه يا با بازدهى اندك افسوس واندوه نخورد؟
اين احساس كه كتابخانه بزرگ فرهنگ اسلامى همچون انبارى نامنظم و درهم دريخته است و توان تغذيه كافى و به موقع تشنگان كوثر زلال وحى را ندارند زنگ خطرى است كه در گوش همه علاقمندان فكر و فرهنگ اسلامى به صدا در آمده است
و مسؤوليتى بزرگ بر دوش پاسداران مرزهاى فكرى و حقوقى واخلاقى اسلام مى نهند.
دريغ نيست كه هزاران گوهر تابناك وحى و دستور حيات بخش اجتماعى و چكيده تجربه وانديشه ى والاى بشرى در زندان و كتابخانه ها و لابلاى صفحات كتابها گم و گور شود و همزمان با نياز جامعه بر صفحه سمينارها كنفرانس ها و هزاران منبر و مدرش و كلاس و كنفرانس مطرح نگردد؟
دربغ نيست كه دست آورد سالها تلاش مخلصانه عالمان بزرگواراسلام به خاطر عدم تبويت و تنظيم و سازماندهى مواداطلاعاتى ناشناخته و متروك و مهجور بماند؟
دريع نيست كه با وجود خلاهاى تحقيقى تاليفى آموزشى واصولا نيازهاى فرهنگى فراوان دوباره كارى و چندباره كرارى رائج و لازم جلوه كند؟
احساس حقايق فوق ريشه حركتى بود كه به تاسيس پژوهشكده و بانك اطلاعات باقرالعلوم[ ع] انجاميد.
اهداف بانك اطلاعات باقرالعلوم[ ع]
اهداف پژوهشكده و بانك اطلاعات باقرالعلوم[ ع] درامور ذيل خلاصه مى شود:
١.ايجاد هماهنگى بين فعاليتهاى پژوهشى نگارشى در چهارچوب علوم و معارف اسلامى
٢. پيشگيرى از دوباره كارهاى غير لازم وايجاد توازن در قلمرو تحقيق و تاليف و جلوگيرى از تورمم كارى در موضوع واحد و سطح واحد و شكل قالب ثابت .
٣. سازماندهى دست آورد پژوهشهاى عالمان حل و گذشته واحياى كتابخانه هاى كشور وايجاد پيوند نزديك بين كتابخانه ها و كتابخوان ها به منظوراستفاده بيشتر و بموقع از زحمات مولفان و مترجمان علوم اسلامى در طول تاريخ درخشان اسلام .
٤. شناسايى كمبودهاى تحقيقى تاليفى مطبوعاتى و هدايت اصحاب فكر وارباب قلمك در جهت نگارش و تحقيق در موضوعات لازم در سطوح و قالب هاى نگارشى مورد نياز جامعه اسلامى .
٥. پاسخگويى سريع و دقيق به پرسشهاى ماخذ شناسى علوم و معارف اسلامى .
٦. شناسايى و معرفى كارشناسان و متخصصان علوم و معارف اسلامى و جستجوگران و علاقمندان بهره ورى از چهره هاى داراى تحقيق و تجربه در رابطه با علوم و معارف اسلامى و به عبارت ساده ترى تدوين[ علم الرجال] زنده علوم و معارف اسلامى .
٧. فراهم آوردن امكان عرضه سريع و دقيق علوم و معارف اسلامى متناسب با نيازهاى فكرى و علمى از طريق سازماندهى سطح يابى و ارزيابى و سبك شناسى مطبوعات كتب و ديگر منابع علوم و معارف اسلامى .
٨. صرفه جويى در عمر گرانبهاى كليه دست اندركاران پژوهش آموزش تقنين تبليغ و ديگر تلاشهاى فرهنگى .
٩. فراهم آوردن زمينه مناسب براى پرداختن به نيازهاى جديد جامعه واجتهاد در مسائل مستحدثه و برداشتن بار تتبع و رديابى موضوعات در كتب و منابع از دوش پژوهشگران علوم اسلامى .
١٠. فراهم آوردن شرايط مناسب براى مقايسه انديشه ها و
افكار و تصفيه فرهنگ اسلامى از ميراث شوم : جهل و جعل و تحريف و زمينه سازى براى وحدت برداشت و فهم و فتوااز طريق احاطه به كل منابع و ماخذ مربوط به هر موضوع اسلامى .
نكات ياد شده بخشى ازاهداف پژوهشكده است كه با تكميل بانك اطلاعات باقرالعلوم[ ع] آدرس دقيق هر موضوع در[ مدينه العلم] وحى مشخص مى شود و آثار تدوين شده در رابطه با علوم و معارف دين سازماندهى طبقه بندى سطح يابى وارزيابى مى گردد.
نياز به تاسيس بانك اطلاعات علوم اسلامى
درست است كه در حوزه هاى علوم اسلامى و ساير رشته هاى دانش بشرى هستند عالمان و پژوهشگرانى كه بسيارى موضوعات را با سرعت و دقت فراوان واتقان و جامعيت لازم بازيابى مى كنند. و به مسائل رشته اى تخصصى خوداحاطه دارنداما براستى تعداداينان چند نفراست ؟ و خود آنان تا چه حد شناخته شده اند؟ و آمار آنان نسبت به نيازهاى روزافزون جامعه بزرگ اسلامى چه درصدى را تشكيل مى دهد؟
بدون سازماندهى و طبقه بندى علوم و معارف اسلامى و تشكيل بانك اطلاعات زوايد تاريخى اوهام واشتباهات فراوان برخاسته از جهل و دس و تحريف در كنار گوهرهاى گرانبهاى[ وحى] [ عقل] [ فطرت] [ تجربه] و[ شهود] جاى مى گيرد و پراكندگى و بى نظمى همراه با غبار قرون و اعصار ازارزش معارف آسمانى مى كاهد و حداقل دستيابى را با تاخير مواجه مى سازد.
ديگر روزگار كتابهاى بى فهرست و بى عنوان و بدون صفحه شمار و... سپرى شده است . دنياى سرعت براى شنيدن پاسخ مسائل فكرى و فرهنگى منتظر نمى ماند و پاسخ هاى سريع شرقى و غربى را گاه تنها به دليل آمادگى و سهولت دستيابى مى پذيرد.
بيم آن است كه به خاطر عدم پاسخگويى دقيق و روشن و سريع به مسائل فراوانى مثل موسيقى شطرنج تحديد نسل زمين بانك ها و حدوداختيارات ولايت فقيه و غيره اسلام عظيم متهم گردد و جامعه به كج انديشى و بيراهه كشيده شود.
سازماندهى و دسته بندى منظم معارف اسلامى براساس موضوعات زمينه را براى شناخت سره از ناسره و تشخيص معيارهاى اسلام ناب محمدى از اسلام گرفتارالتقاط شرق و غرب و جهل و عادت فراهم مى سازد و يك راه چاره براى بلاى[ تاخير بيان از وقت حاجت] محسوب مى شود. بدون شك در نزول وحى آسمانى و صدوراحاديث معصومين[ ع] هيچ گونه تاخير و تعويق بيجا وجود نداشته است و هم اكنون كه رسالت تعليم و تبليغ واجرا بر عهده عالمان دين و حوزه هاى علوم اسلامى است هرگونه تاخير بيان از وقت نياز آفتى بزرگ براى حيات اجتماعى اسلام عزيزاست . وظيفه همه علاقمندان دين به ويژه پاسداران اسلام و حوزه هاى علميه است كه كليه امكانات را در جهت شناخت هر چه دقيق تر و خالصتر وارائه هر چه كاملتر و سريعتر پيام پيامبران به كار گيرند.
تشكيل بانك اطلاعات علوم اسلامى وانسانى و هدايت اجتهاد به سمت تلاش هاى پژوهشى گروهى به دوراز غبار غرور و هوس و جهل گامهايى ارزشمند به سوى آفاق بلند وحى آسمانى و پاسدارى از حركت معنوى جامعه بشرى است .
ابعاد و قلمرو و پژوهش پژوهشكده و بانك اطلاعات باقر العلوم(ع)
اين موسسه كه همان بخش پژوهش و نگارش معاونت فرهنگى سازمان تبليغات اسلامى است در پى اين هدف است كه در رابطه با علوم و معارف اسلامى و علوم انسانى وابسته به آن ماخذ و منابع هر موضوع را مشخص نمايد و به سوالات زير پاسخ دقيق و سريع ارائه دهد.
١. چه آياتى درباره هر موضوع اسلامى وجود دارد؟ (آيه شناسى موضوعات) .
٢. چه رواياتى و در چه منابعى در رابطه با هر موضوع وجود دارد؟ حديث شناسى موضوعات .
٣. چه نهادها و موسساتى در رابطه با هر موضوع فعاليت پژوهشى آموزشى دارند؟ (نهادشناسى موضوعات) .
٤. چهره متخصص و كارشناس هر موضوع كيانند و آدرس و شماره تلفن ايشان چيست ؟ (چهره شناسى موضوعات) .
٥. چه كتابهاى ويژه عمر موضوع و تدوين شده و در چه سطح و درجه ارزشى قرار دارد؟ (كتاب شناسى ويژه هر موضوع) .
٦. هر موضوع در چه كتابهايى مورد توجه بوده و چه فصولى را به خود اختصاص داده است ؟ (كتاب شناسى مشترك موضوعات) .
٧. چه مجلات نشريات مقالاتى درباره هر موضوع منتشر شده است ؟ (مقاله شناسى موضوعات) .
٨. چه نوارهايى درباره هر موضوع در مراكز فعاليتهاى صوتى و بانك هاى نوار وجود دارد؟ (نوارشناسى موضوعات) .
٩. چه فيلم هايى در رابطه هر موضوع علوم اسلامى و علوم انسانى وابسته به آن ساخته شده و داراى چه مشخصاتى است و در كجا نگهدارى مى شود؟ (فيلم شناسى موضوعات) .
دريك سخن قلمرو كاراين موسسه شناسايى سازماندهى معرفى ماخذ و منابع[ زنده] [مكتوب ، صوتى] و [ تصويرى] موضوعات علوم و معارف اسلامى و علوم انسانى وابسته است .
هم اينجا بايد يادآور شويم كه پژوهشكده و بانك اطلاعات باقرالعلوم[ ع] از آغاز امعيت هر چه بيشتر را مورد توجه قرار داده و سعى بر آن داشته است كه كليه منابع را در رابطه با هر موضوع مشخص نمايداما با توجه به گستردگى كار وامكانات محدود تغييراتى به شرح زير در قلمرو پژوهشى اوليه در نظر گرفته است .
١ موضوع شناسى در آيات قرآن يا آيه شناسى موضوعات با توجه به طرح عظيم وارزشمندى كه مركز فرهنگ و معارف قرآن (در شماره پيش گزارشى از اين مركزارائه شد) در دست اجرااست از دستور كار پژوهشى كنونى خارج گرديده است .
٢ موضوع شناسى دراحاديث و با حديث شناسى موضوعات به صورت يك طرح مستقل و گسترده توسط جناب آقاى مهندس عليرضا برازش مولف معجم اصول كافى و با همكارى موسسه انتشارات اميركبير پايه ريزى و آغاز به كار كرده است كه اميداست رسالت تدوين جامع احاديث شيعه و معجم المفهرس لفظى و موضوعى آن را هر چه سريعتر و دقيق تر به انجام رساند واين بنيادى ترين نياز فرهنگى امت اسلامى را بر طرف نمايد.
٣ موضوع شناسى در كتب فارسى به دليل سهولت و آشنايى بيشتر نيروها نداشتن متصدى
خاص و عمومى بودن منافع آن براى معلمان مبلغان طلاب و دانشجويان در مرحله اول مجلات و مقالات در مرحله دوم و كتب عربى سومين گام پژوهشى شناخته شده است . ساير موارد در كنار فعاليتهاى پژوهشكده ادامه دارد واميدواريم با تكميل اطلاعات ياد شده بانك اطلاعات باقرالعلوم[ ع] به عنوان بازوى پژوهشى حوزه علميه قم در خدمت ملت مسلمان و نظام اسلامى قرار گيرد.
رابطه بانك اطلاعات باقرالعلوم[ ع] و مراكز تدوين دائره المعارف اسلامى
تدوين دائره المعارف در رابطه با علوم و معارف اسلامى گامى بلند و ارزشمند و ضرورتى مبرم است ولى نگارش آن امت اسلامى رااز مركز زنده و فعال كه متناسب با پرسش ها و نيازهاى روز آمد و با توجه به سطوح تحصيلى و درجات ارزشى منابع: [ زنده] [ نوشتنى] [ صوتى] و [تصويرى] را معرفى مى نمايد بى نياز نمى سازد.از آنجا كه دائره المعارف ها معمولا براى يك سطح [ سطح تحقيق] و با يك حجم[ حجم زياد] تاليف مى گردد وامكان تهيه و حوصله خواندن آن براى بسيارى از مردم وجود ندارد ولى بانك اطلاعات مى تواند منابع و ماخذ متناسب با توان خريد و سطح فهم هر كس را معرفى نمايد. به علاوه بانك اطلاعات باقرالعلوم[ ع] مى تواند گامى در جهت تدوين سريعتر و جامعتر دائره المعارف ها باشد و جستجوگران علوم اسلامى را به اين منابع گرانبارانديشه و آگاهى هدايت كند واين دو گونه فعاليت متمم و مكمل يكديگراست هيچ گونه تزاحم و تضادى با هم ندارد.
سير پژوهش در بانك اطلاعات باقرالعلوم[ ع]
گردآورى تصفيه و ذخيره سازى گامهايى است كه در جهت وروداطلاعات به كاميپوتر برداشته مى شود اين كار توسط طلاب و فضلاى علاقمند به كارهاى پژوهشى صورت مى گيرد.
بازاريابى اطلاع رسانى و نگارش سه گام ديگر در جهت صدوراطلاعات از كامپيوتر به جستجوگران و علاقمندان اين علوم و معارف است . هم اينجا بايد متذكر شويم :
پژوهشكده و بانك اطلاعات باقرالعلوم[ ع] هنوز آمادگى لازم براى پاسخ گوئى به كليه نيازهاى فراوان و گسترده علاقمندان را ندارد و پرداختن به كاراطلاع رسانى نيروى محدود آن رااز پژوهش و تكميل اطلاعات باز مى دارد.امااميد مى رود با گسترش امكانات بتواند نيازهاى اطلاعاتى بسيارى از علاقمندان معارف اسلامى را تامين نمايد.
مراحل پايان يافته
١. هم اكنون با توفيق الهى و زحمات پژوهشگران همكار در بانك اطلاعات باقرالعلوام[ ع] گردآورى فهرست چند كتابخانه مهم حوزه علميه قم پايان يافته است .
٢.اطلاعات توصيفى موضوعى واطلاعات ويژه حدود هفت هزار كتاب در فرم هاى كتاب شناسى ويژه وارد شده و مراحل بررسى و كنترل نهايى را سپرى نموده است .
٣.اطلاعات آماده شده از حدود يازده هزار و پانصد كتاب علوم اسلامى وانسانى به كامپيوتر سپرده شده و در دست اديت واطلاع رسانى قرار دارد واطلاعات
داده شده از بيت طريق قابل بازيابى و گزارش گيرى است .
٤. تعداد در خور توجهى از مراكز پژوهشى در رابطه با علوم و معارف اسلامى در سراسر كشور با قلمرو و فعاليت شناسايى شده است .
٥. فهرست كتب فارسى و عربى كتابخانه حضرت آيه الله نجفى مرعشى جهت تهيه فرم كتاب شناسى و تعيين اولويت پژوهشى و كتابهاى كتابخانه عمومى دفتر تبليغات اسلامى و برخى ديگراز كتابخانه هاى قم تهيه شده است .
٦. جدول اطلاعات چهره هاى متخصص در علوم اسلامى تنظيم و مواردى از آن تكميل شده است .
٧. مقررات پر كردن فرم هاى پژوهشى نمايه سازى و شرح وظائف واحدها و قسمت هاى مختلف پژوهشكده تدوين و دراختيار پژوهشگران و مسؤولان واحدها قرار گرفته است .
فعاليت هاى جنبى :
پژوهشكده باقرالعلوم[ ع] در كنار كار قبلى سازماندهى علوم و معارف اسلامى و تشكيل بانك اطلاعات باقر العلوم(ع) فعاليت هاى ديگرى نيز دارد كه به اختصار يادآور مى شويم .
١. برگزارى جلسات منظم مجمع اهل قلم :
اين جلسات به منظور تقويت نيروى نويسندگى طلاب جوان پژوهشگران همكار در پژوهشكده برگزار مى شود و نقش آماده سازى نويسندگان لازم براى مرحله نهايى بانك اطلاعات باقرالعلوم[ ع] را بر عهده دارد.
تهيه طرح هاىپژوهشى و راهنماى تحقيق و تبليغ :
تعيين اولويتهاى پژوهشى و شناسايى محورهاى تحقيق همراه با ماخذ و منابع هر موضوع كار نويسندگان و مبلغان و دانشجويان را تسهيل و راه ارائه خدمات فرهنگى را هموار مى سازد. بدين منظور پژوهشكده طرحهاى پژوهشى و تبليغى مورد نياز را آماده نموده و در سطح محدود توسط معاونت فرهنگى سازمان پخش شده است از جمله :
طرح متن آموزشى ويژه جانبازان
طرح متن آموزشى ويژه كارگران .
طرح متن آموزشى ويژه بانوان .
طرح پژوهشى آفتاب طوس ويژه فعاليت هاى فرهنگى آستان قدس رضوى .
طرح پژوهشى رسالت سازمان تبليغات اسلامى .
طرح پژوهشى فقرزدائى .
طرح پژوهشى فعاليتهاى فوق برنامه فرهنگيان .
طرح پژوهشى هنر.
راهنماى سخنوران براى ماه مبارك رمضان .
راهنماى سخنوران براى سالگردامام خمينى[ قدس سره] .
طرح تشكيل گروههاى تخصصى در حوزه هاى علوم اسلامى .
برگزارى سمينارهاى علمى و پژوهشى :
پژوهشكده باقرالعلوم[ ع] در بهمن ماه ١٣٦٧ ش . سمينار آشنائى با مراكز تحقيقات اسلامى را در سطح شهر قم برگزار نمود و زمينه ى تبادل آرمانها و روشها و طرحهاى تحقيقى را فراهم آورد. و همچنين در تاريخ ٢٧ و ٢٨ دى ١٣٦٩ سمينار نويسندگان علوم و معارف اسلامى را با همكارى دفتر ويژه قم براى تبادل تجارب اهل قلم برگزار نمود.
٤. برنامه در محضراستاد:
به منظوراستفاده بيشتراز دانشوران و عالمان بزرگوار حوزه علميه قم واستادان دانشگاه و براى انتقال تجارب پژوهشى پژوهشكده هر پنجشنبه يكى از چهره هاى فكر و فرهنگ را دعوت مى كند تا در جمع پژوهشگران مسائل مورد نياز را مورد بررسى و تحقيق قرار دهنده واز شيوه ها و طرحها و فعاليت هاى تحقيقى مورد نياز گفتگو كنند.
٥. طرح دليل مجمع البيان
يكى ديگرازاقدامات اين مركز تشكيل گروهى از فضلا حوزه علميه قم براى تكميل راهنماى موضوعى تفسير گرانقدر مجمع البيان است .اين گروه اطلاعات موضوعى تفسير مجمع را بيش از ٨٠%استخراج نموده و برنامه كامپيوترى پردازش اطلاعات ياد شده نيز آماده شده است كه اميد مى رود به زودى شاهد بهره گيرى بهتر و بيشتر وسيعترازاين ميراث قرآنى باشيم
٦. بررسى كتب فارسى براى چاپ و نشر:
بخشى از نيروى پژوهشكده صرف بررسى كتب پيشنهاد شده جهت چاپ و نشر توسط معاونت فرهنگى سازمان مى شود واحيانا به تدوين مقالات مورد نيازاين معاونت مى پردازد.