نشریه حوزه - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ٨ - با پژوهشگران و محققان

التبيان فى تفسيرالقرآن
تحقيق : موسسه آل البيت لاحياءالتراث
كارنامه پژوهشى و تحقيقاتى شيخ الطائفه مرحوم محمد بن حسن معروف به شيخ طوسى بسيار پر برگ است و پر بار. محققان و انديشه وران آثار آن چهره منور سلسله فقيهان و مفسران و متفكران تشيع را به جامعيت ابتكار ژرفائى سلامت بيان عذوبت تعبير و وصانت محتوى واستوارى و پرداخت ستوده اند.از جمله آثار كم نظير و بسيار گرانقدر مرحوم شيخ الطائفه تفسير عظيم اوست با عنوان [ التبيان فى تفسيرالقرآن] . جريان تفسير نگارى در فرهنگ اسلامى با [تبيان] به مرحله نقد و تحليل پاى نهاد و شيخ طوسى اوللين كسى است كه تفسير قرآن رااز محدوده نقل روايت و عرضه آثار و گزارش اقوال سلف بيرون آورد و به دايره نقد و بررسى حلاجى و بازشناسى سره از ناسره كشاند. آثار تفسيرى پيشتراز[ تبيان] كمتراز حدود نقل روايات و تبيين معانى لغات فراترى رفتند.اجتهاد واستنباط كم سوى و نقد و تحليل كم رنگى از نگرش تحليل و عقلانى به تفسير را دراثر گرانقدر محمد بن حرير طبرى :[ جامع البيان] و برخى ديگراز تفاسير اعتزاليان و ... توان ديد ١

شيخ در مقدمه اى كه بر تفسيرش نگاشته به صراحت پيروى از دلايل عقلى را مسلم شمرده و در دليل نقلى تواتر و[ مجمع عليه] بودن آن را شرط كرده است . وى در تفسير قرآن تكيه بر خير واحد را نپذيرفته و اقوال متاخران از مفسران را غير قابل پيروى انگاشته است .او با تكيه و تاكيد براصولى استوار بسيارى از روايات واقوال مفسران طبقه نخستين را نپذيرفته و نقاط اشتباه و ضعف را در آنها روسن ساخته است . شيخ الطائفه به انگيزه فراهم آوردن تفسيرى جامع و شامل با تكيه براصول وانديشه هاى شيعى تفيرش را سامان داده و در آغاز درباره انگزيه نگارش تفسير چنين نوشته است :

آنچه مرا بنگارش تفسير برانگيخت اين بود كه هيچيك از دانشمندان شيعه را نيافتم كه كتابى جامع و شامل در تفسير تمام قرآن نگاشته باشد كه مشتمل بر فنون مختلف و معانى گونه گون آن باشد. گروهى از عالمان در گذشته به گردآورى از رواياتى كه بدان دست يافته اند همت گماشته اند بدون اين كه استقصاء كامل كنند و به تفسير آياتى كه نيازمند تبيين و توضيحند بپردازند. گروهى ديگر به تفسير آيات پرداخته انداما برخى ازاينان نيز (مانند طبرى و...) در معانى وائه ها سخن را به درازا كشانده و در عرضه فنون آن هر چه بدست آورده اند نقل كرده اند. برخى ديگر تنها به گزارش معانى واژه هاى مشكل بسنده كرده اند و راه اختصار جسته اند و آنان نيز كه راه اعتدال پيشه گرفته اند آنچه را بدان دست يافته اند آورده اند و آنچه را ندانسته اند واتهاده اند. نحويان تمام تلاش خود را به جنبه هاى ادبى قرآن معطوف داشته اند و متكلمان به مباحث كلامى پرداخته اند و تنى چند نيز به فنون ديگر گرايش پيدا كرده و گاه مطالب نامناسب با تفسى را عرضه كرده اند... شنيدم كه گروهى ازاصحاب ما ( علماى شيعه ) از دير زمان به تفسيرى ا.هار تمايل مى كردند كه در عين اعتدال مشتمل بر جميع فنون و علوم قرآن باشد... و من به توفيق خداوند بدين مقصود آغاز مى كنم و گزيده گوئى واختصار را پيشه مى سازم . ٣

مرحوم شيخ در تمامت تفسير پربار و برگ خود به اين وعده وفادار مانده و تفسى را در عين فشرده سازى و گزيده گوئى از مباحث مختلف : كلامى ادبى تاريخى و فقهى آكنده است .

اينك دراين مجال كه به يمن معرفى پژوهشى نو و بنيادين از[ التبيان] سطورى نگاشته مى شود سخن ازابعاد گسترده و ژرفاى محتواى آن به هيچ روى ممكن نيست . نقد و تحليل و معرفى مطالب و مباحث[ التبيان] و تاثيرى كه در جريان تفسير نگارى بر جاى نهاده و بهره هاى فراوانى محققان و مفسران واپسين ازاين اثر گرانمايه برده اند. در خور كتابى مستقل و قطور است ازاين روى از ميان داوريها و ستايشها عالمان گفتار مفسچ بزرگ قرآن مرحوم امين الاسلام طبرسى را مى آوريم و به مقصود مى پردازيم . وى در جائى درباره[ تبيان] از جمله نوشته اند:

[تبيان كتابى است كه نور حق از آن مى درخشد و عطر راستى از آن مى تراود و در برگيرنده معانى واسرار بى همتا و شامل ادبيات وسيعى است . مولف آن به نگارش مطالب بدون روشنگرى و تبيين و به آراستن مباحث بدون تحقيق و ژرف انديشى بسنده نمى كند .[تبيان] راهنمائى است روشنگر كه من از پرتوانوار آن بهره مى گيرم و به شيوه آن دراين كتاب مجمع البيان گام برمى دارم و قلم مى زنم] ٥ .

چاپهاى تبيان :

١.چاپ دو جلدى به قطع رحلى :
نسخه هاى تفسير[ تبيان] تا سال ١٣٦٤ هجرى قمرى در كتابخانه هاى مختلف پراكنده بود. دراين سال اجزاء پراكنده آن به پايمردى مرحوم آيت الله سيد محمد حجت كوه كمرى تبريزى در يكجا گرد مى آيد و با همت تنى چنداز عالمان تصحيح مى شود و در دو مجلد بزرگ (جلداول در ٨٧٩ و جلد دوم ٨٠٠ صفحه ) به سال ١٣٦٥ منتشر مى گردد. بدين سان آرزوى تفسير پژوهان و جستجوگران معارف قرآن كه انتظار دست يافتن به آن را در سر مى پروراند برآورده مى شود. مرحوم علامه شيخ آقا بزرگ تهرانى دراين زمينه نوشته اند :.

[راستى مرحوم حجت با نشراين اثر امت اسلامى رااز فايدتى عظيم بهره مند ساخت و خدمت بزرگى انجام داد زيرا همواره عالمان بزرگ آرزو مى كردند اجزا متفرق و پراكنده آن در كتابخانه هاى دنيا يكجا گرد آيد و مورد بهره ورى قرار گيرد. مرحوم حجت براى جامه عمل پوشانيدن به اين آرزو توفيق يافت واجزاء پراكنده آن را فراهم آورد و به طبع رساند] ٦ .

٢. چاپ ده جلدى به قطع وزيرى :
اين چاپ به تحقيق تصحيح و تعليق آقاى احمد حبيب قصيرالعاملى سامان افته است . در آغاز جلداول اين چاپ شرح حال محققانه و بسيارارزشمندى است از علامه پژوهشگر مرحوم شيخ آقا بزرگ تهرانى . محقق كتاب افزون بر تصحيح و تحقيق متن پانوشتهاى سودمندى در تعيين مواضع آيات اشعار ضبطاختلاف نسخه ها توضيح لغوى برخى از واژه ها بر آن افزوده است . در پايان هر جلد فهرستهاى فنى است از قبيل : فهرست احاديث نقدها و رديه هائى كه مرحوم شيخ نسبت به انديشه هاى متكلمان و مفسران وارد آورده است فهرست امثال مباحث لغوى و ...

چاپى كه اينك از آن ياد كرديم چاپى است شايسته و سودمند اما با اين همه[ تبيان] با توجه به جايگاه بلندش در آثار تفسيرى وابعاد گسترده محتواى آن و لزوم شناسائى معرفى منابع و مطالب آن و عرضه مراجع روايات اشعار امثال بخشهاى تاريخى آن و ... نيازمند تصحيحى بود بنيادين و گسترده و دقيق كه اينك سپاس خداى را موسسه آل البيت لاحياءالتراث با شيوه جمعى و يا گستردگى و دقت تمام در حال سامان دادن به آن است .

شيوه پژوهش و تحقيق :
كار مقابله و تصحيح و تحقيق بين گروههاى مختلف با تخصصهاى لازم تفسيم شده واينك بيش از ٧٠ درصداز كار سامان يافته است . ترتيب و تنظيم گروهها و شيوه انجام تلاشهاى پژوهشى بدينگونه است :

١. گروه مقابله نسخه ها:
تنى چنداز متخصصان قرائت خطوط كهن با كفايت علمى لازم دراين گروه نسخه هائى را كه از آنها ياد خواهيم كرد با نسخه هاى چاپى مقابله مى كنند و موارداختلاف را به دقت يادداشت مى نمايند.

٢. گروه استخراج منقولات :
اين گروه كه خود به گروههاى فرعى ديگرى تقسيم مى شوند مسووليت استخراج منابع

مصادر منقولات را بعهده دارند.اينان تمام آنچه را مرحوم شيخ در تفسير آورده استخراج كرده به منابع و مصادر آنها عرضه مى كنند.از قبيل :احاديث آثار اقوال آراء تحويل فرهنگ شناسان لغويان قرائتها اسباب نزول اشعار امثال و هر آنچه نيازمند تخريج است .

شايان توجه است كه محققان تلاش مى كنند تا مجموعه آنچه را كه ياد شد به منابع پيشتراز شيخ الطائفه ارجاع دهند و منابه كهن واصلى منقولات را بيابند.

٣. گروه مقابله و تخرجيات :
اين گروه نصوص استخراج شده را باارجاع منابع ياد شده براى دقت هر چه بيشتر مقابله مى كند وافزون بر آن در گسترده سازى منابع مى كوشد. بدين سان كه به جز منابع اصلى اقوال و ... براى تاكيد و توثيق بيشتر به منابع ديگر نيز ارجاع مى دهد. و پس از بازنگرى مجموعه آنچه را ياد شد در پانوشتها ثبت مى كند.

٤. گروه استوارسازى متن :
مسووليت اين گروه عرضه متنى است استوار و نزديك به آنچه مولف نگاشته و بدورازابهام و خالى ازاشتباهات املائى و نحوى و تصحيفها و تحريفها و ديگر چيزهائى كه خواننده را در دست يابى به محتواى كتاب يارى رساند.

٥. گروه بازنگرى نهائى :
اين گروه كه متشكل از تنى چندازاستادان حوزه علميه هستند به مراجعه نهائى آنچه ياد شده مى پردازند. و مجموعه آنچه را گروههاى پيشين انجام داده اند و در پانوشتها ثبت شده است ارزيابى و تقويم مى كنند تااز يكسوى نگاشته هاى گروهاى مختلف را هماهنگ سازند واز سوى ديگر كاستيها وافزونيهااحتمالى متن و حواشى را بپيرايند.

نسخه هاى معتمد:
١. نسخه اى از كتابخانه آيه الله مرعشى نجفى .اين نسخه

نسخه اى است نفيس نگاشته شده به سال ٤٥٥ كه از آيه ١٢٠ سوره عمران مى آغازد و با تفسير آيه ١٥٠از سوره مائده مى فرجامد.

٢. نسخه اى از كتابخانه ياد شده .اين نسخه ترتيبى منظم ندارد ولى نسخه اى است كهن و نگاشته شده به سال ٤٥٥.

٣. نسخه اى از تبريز كه تصويرى از آن در دانشگاه تهران به شماره ٦٢٣٤ محفوظ است .اين نسخه نسخه اى است نفيس نوشته شده به سال ٥٣٨ از آغاز سوره انفعال تا آيه ٧٨ سوره هود.

٤. نسخه كتابخانه ملك كه نسخه اى است ارزشمنداز آيه ٤٤ سوره هود تا آيه ٦١ سوره كهف .

٥. نسخه دانشگاه برنستون در آمريكا.اين نسخه اى است نفيس نگاشته شده به سال ٥٦٧از آيه ١٣٦ سوره بقره بقره تا آيه ١٢٠ سوره آل عمران .

٧. نسخه اى از كويت كه تصويرى است از نسخه اى از[ حضرت موت] .اين نسخه نسخه اى نفيس و نوشته به سال ٥٩٥از سوره صافات تا پايان قرآن .

٨. نسخه دانشگاه تهران نگاشته شده در قرن ٨ و يا ٩ كه از آيه ٩٢ سوره انبياء آغاز مى شود و تا سوره فاطرادامه مى يابد.

كار مقابله تحقيق و تصحيح قسمت عظيمى از تفسير پايان يافته و اميداست با تلاش پى گير و گسترده اى كه در تحقيق و پژوهش آن معمو مى دارند در آينده اى نه چندان دور شاهد نشر مجلدات آن باشيم .

مولف تبيان:
محمد بن حسن طوسى معروف به شيخ الطائفه و شيخ طوسى از ستارگان درخشان اسلام و يكى از بزرگترين متفكران و مفسران و فقيهان و نوابغ جهان اسلام است . مرحوم شيخ از معدود قله سانانى است كه آثار قلمى و ماثر فكريش ابعاد مختلف فرهنگ اسلامى را در نورديده است و زندگانى علمى و فكرى وى سرشاراز درسها و پندها براى طالب علمان و جستجوگران دانش تواند بود. جامعيت تسلط برانديشه هاى زمان نستوهى و شكن ناپذيرى در مقابل حوادث زمان آزادانديشى خلاقيت وابتكار استوارى واستحكام نگاشته ها و تحقيقات از جمله ويژگيهاى آن چهره منور سلسله انديشه وران فرهنگ گرانقدر و درياوار تشيع است . سخن گفتن از شخصيت علمى و فقهى آن بزرگمرد دراين مختصر نمى گنجد پيشتر نيز به مناسبتهائى به اجمال از وى سخن گفته ايم و برخى از منابع شرح حال وى را ياد كرده ايم .

--------------------------------------------------------------------------------

پاورقى ها
١.براى آشنايى با تفسير طبرى ر . ك : مجله حوزه شماره ٢٤.٣٨ و نيز منابعى كه در پانوشتها ياد كرده ايم و بويژه منابع ياد شده در شمار ه٦٨.

٢. براى آشنائى با برخى از آثار تفسيرى اعتزاليان و مهمترين انها [ الكشاف] . رك :شماره ٢٦.٦٧و٥٨. مجله حوزه

٣. التبيان ج /٠١/١

٤.براى آشنائى بيشتر باالتبيان فى تفسيرالقرآن ر.ك : مجله حوزه شماره ١٩.٦٧. و منابعى كه در پانوشت شماره ٤١ ياد كرده ايم .

٥.مجمع البيان ج /١٠/١

٦. التبيان ج ١.٢٥.

٧.مجله حوزه شماره ١٠.٢٧ شماره ١٩.٧٢.