نشریه حوزه - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ١٤

حسن بن يوسف بن مطهر مشهور به : علامه حلى

تحقيق : مركز تحقيقات و پژوهشهاى علمى واسلامى دفتر تبليغات حوزه علميه قم
حسن بن يوسف بن مطهر مشهور به علامه حلى از دريادلان و نستوهان عظيم سلسله منور فقيهان فيلسوفان و متكلمان شيعه است كه ابعاد آثار و نگاشته هايش زواياى فرهنگ اسلامى را در نور ديده و در موضوعات مختلف اسلامى كتابهاى بزرگ و گرانقدرى سامان داده است .

كارنامه فقهى علامه حلى لسيار پر برگ است و پربار آثار فقهى وى ازانصاف علمى رح تحقيق استوارى مبانى اشراف برانديشه ها و ديدگاههاى مذاهب مختلف لطافت تعبير و جزالت بيان در سطح بسيار بالائى برخورداراست . مرحوم آيه الله بحرالعلوم در چگونگى آثار فقهى وى از جمله نگاشته اند:

[در فقه كه استاد فن و شناگر درياى موج خيز آن است ١٢ كتاب نوشته است ...اولين اين آثار[ منتهى] است و آخرين آنها[ مختلف] و بهترين نيكوترين و محكمترين آنها براى اهل استدلال :[ مختلف] [منتهى] و[ تذكره] و جامع ترين و آسانترين آنها براى مطالعه[ تحرير] كه گفته مى شود داراى چهل هزار مساله است]. ١

گفتنى است كه علامه حلى

افزون بر آنچه آمد در زمينه فقه آثار ديگرى نيز دارد ٢ .

علامه حلى در دو كتاب گرانسنگ وارزشمند :[منتهى المطالب] و[ تذكره الفقهاء] به نقد و بررسى آراء فقيهان مذاهب اسلامى پرداخته و در بحث تطبيق بين مذاهب مختلف كوشيده است تااستوارى مبانى و عمق محتوا و گسترش ابعاد فقه شيعه و فرهنگ اهل بيت را نشان دهد.

[مختلف الشيعه] آهنگ ارائه ديدگاههاى گونه گون فقهاى شيعه را دارد با نقد و بررسى و گزينش آنچه را مولف استوار مى يافته است .[ مختلف الشيعه] عصاره انديشه و نتيجه سالهاى سال تحقيق و بررسى علامه حلى است .از آن روى كه آن بزرگوار اين اثر گرانمايه را از پس سالها كوشش فقهى نگاشته است بايدازاستحكام واتقان و دقت ويژه برخوردار باشد. خود علامه آن را تا روزگار خويش بى مانند انگاشته است واينك نيز در ميان آثار فقهى با ويژگيهائى كه دارد كم نظيراست . مرحوم علامه در مقدمه خود نگاشته اند:

چون بركتابهاى فقهى و مقالات واقوال پيشينيان ازاماميه رضوان الله عليهم الرجمعين نگريستم در مسائل بيشمارى در آراء و ديدگاههاى آنان اختلاف يافتم بدينسان به گردآورى مسائل مورداختلاف اصحاب (فقهاى اماميه ) در كتابى علاقه مند شدم بدينگونه كه مسائل متفق عليه را وابگذارم و تنها مسائل مورداختلاف را گردآورم . در تبيين مسائل به دلايل صاحبان ديدگاهها پرداختم و آنچه را به صراحت نيافتم باانديشيدن در چگونگى آراء و عقايد تبيين كردم و آنگاه در داورى ميان صاحبان اقوال انصاف را بدون هيچ ملاحظه اى بكار بستم . دراين تاليف هيچكدام از عالمان سلف بر من پيشى نگرفته واين كتاب اولين اثر دراين موضوع است كه آن[ مختلف الشيعه فى احكام الشريعه] ناميدم.

مختلف الشيعه مشتمل بر يك دوره كامل فقه است كه تاليف آن ده سال بطول انجاميده و براساس تقسيم بندى مولف در هفت جزء سامان يافته است . جزءاول : كتاب طهارت و صلوه و پايان تاليف : چهارم جمادى الثانى سال ٦٩٩ هجرى و جزء دوم : كتاب زكوه خمس صوم و قسمتى از حج پايان نگارش : ذيحجه سال ٧٠٠ جزء سوم : باقيمانده حج جهاد متاجر ديون تا آخراقرار و پايان تاليف . نيمه شوال است ٧٠٢ هجرى جزء چهارم : وديعه عطايا و توابع ن و قسمتى از نكاح و پايان نگارش : ١٥ شوال سال ٧٠٦ و جزء پنجم : بقيه نكاح طلاق عتق با توابع آن ايمان و توابع آن و پايان نگارش : ١٦ جمادى الثانى سال ٧٠٧ و جزء ششم : صيد و ذباحه و توابع آن قضاء و شهادت تا ميراث پايان تاليف : ٢٦ رمضان سال ٧٠٨ هجرى و جزء هفتم : حدود قصاص و ديات و تاريخ اتمام نگارش : ١٥ ذيحجه سال ٧٠٨ ه.

[مختلف الشيعه] در تهران و بهمت مرحوم حاج شيخ احمد كتاب فروش مرحوم حاج شيخ احمد كتاب فروش شيرازى در سال ١٣٢٣٢٤ به چاپ سنگى منتشر شده بود ٤ و همان چاپ بارها بگونه افست تكثير گرديده است . چند سال پيش برخى از فاضلان آهنگ تحقيق و تصحيح آن را كردند و كتاب القضاء را نيز با تحقيق و تعليق نشر دادند و گوياازادامه كار منصرف شدند.اهميت كتاب و سودمندى و كارآمدى آن در مباحث فقهى و لزوم مراجعه پژوهشگران و فقيهان به آن [ مركز تحقيقات و پژوهشهاى اسلامى دفتر تبليغات اسلامى حوزه علميه قم] را بر آن داشت كه تحقيق و تعليق گسترده دقيق و علمى آن را آغاز كند.

نسخه هاى معتمد:
اهميت كتاب و بهره رسانى فوق العاده باعث شده است كه عالمان و ناسخان و كاتبان بسيارى به استنساخ و نگارش آن دست يازنداز جمله كتابهاى پر نسخه است . ٥

[مركز تحقيقات]... ابتداء بسيارى از نسخه ها را شناسائى نمود و آنگان مجموعه آنچه را بدان دست يافته بود رده بندى كرده و با كمك كتابشناسان و نسخه شناسان براى گزينش معتبرترين و بهترين آنهااقدام نمود. نتيجه كوشش براى يافتن خط مولف در تمام اجزاء به ثمر نرسيده و تنها دو جزءاز هفت جزء به خط مولف پيدا شد كه ويژگيهاى آنها چنين است :

١. جزء دوم : شامل مباحث زكوه خمس و صوم نسخه دانشگاه تهران به شماره ٢٠٠٥.

٢. جزء سوم : شامل قسمتى از كتاب الحج و ... كه در كتابخانه ملى تبريز نگهدارى مى شود.

ويژگيهاى نسخه هاى مورداستفاده ديگر چنين است :

٣. نسخه آستان قدس رضوى نگاشته شده به سال ٧٠١ هجرى شامل جزء اول كتاب .

٤.ايضا نسخه آستان قدس رضوى به شماره ٣٠٥.اين نسخه كامل است و براساس آنچه برخى فهرست نگاران نوشته اند و آنچه در پايان كتاب آمده است تاريخ نگارش آن ٧٠٨ يعنى سال اتمام كتاب است امااين زمان براى نگارش آن هنوز ثابت نيست .

٥. جزء سوم كتاب نگاشته شده به سال :٧٠٢ سال تاليف آن به قلم محمد بن ابيطالب ازاكابر شاگردان مولف مى باشد.اين نسخه به شماره ١٣١٧ در كتابخانه مجلس شوراى اسلامى محفوظ است .

٦. نسخه اى ديگراز جزء سوم نگاشته شده به سال ٧٢٦ به قلم يكى از شاگردان علامه به نام وشاح بن محمد.اين نسخه در كتابخانه آستان قدس رضوى به شماره ٣٥٣ محفوظ است .

٧. نسخه ديگر به قلم نگارنده ياد شده در شماره پيشين و شامل جزء چهارم نگاشته شده : به سال ٧٢٧ هجرى .

٨. نسخه دانشگاه تهران شامل جزء سوم و چهارم به خط على بن محمد مزيد مقابله شده با نسخه مولف .

٩.ايضا نسخه دانشگاه شامل جزء پنجم و ششم بنگارش محمد بن سليمان حسينى مقاله شده با نسخه مولف .

مجموع آنچه ياد شد تهيه شده و مورداستفاده قرار گرفته است .

شيوه تحقيق و تحصحيح :
كار تحقيق و تصحيح به شيوه جمعى و با همكارى بيش از ٢٠ تن از فاضلان و محققان سامان مى يابد. مراحل تحقيق و پژوهش بقرار ذيل است :

١. بازخوانى متن :
گروهى از فاضلان آشنا به متون و مسلط به ادبيات با دقت متن كتاب را براساس نسخه چاپى آن بازخوانى كرده رسم الخظ آن رااصلاح مى كنند و با جداسازى متن روايات آيات اقوال نقطه گذارى اصلاحات ادبى جزئى و تنظيم عناوين فصلها و باب ها متن را براى تايپ آماده مى سازند.

٢. مقابله متن با نسخه ها:
پس از تايپ متن با نسخه هاى معتمد مقابله مى شود تا متنى سالم و هماهنگ با آنچه مولف نگاشته است فراهم آيد.اين گروه بدقت نسخه ها را مقابله مى كند و

تفاوت نسخه ها را يادداشت مى كند.

٣.استخراج روايات واقوال :
دراين گروه تمام روايات با تكيه بر منابع كهن از فريقين استخراج و با دقت ثبت مى شود. همچنين تمام اقوال موجود در متن با مراجعه به آثار مولفان بازشناسى شده و ضبط مى گردد. دراقوال تمام اقوال اعم ازاقوال تصريح واقوالى كه علامه بااشاره از آنها گذشته است منبع يابى مى شود.اين گروه افزون بر آنچه آمد لغات مشكل و قسمتهاى نامانوس متن را نيز توضيح مى دهد.

٤. بررسى رجالى و شرح حال نگارى :
دراين گروه اظهارات رجالى علامه بررسى مى شود و رواياتى كه در متن بدانهااشاره شده است بازشناسى مى گردند و فقيهان و عالمان ياد شده به اجمال معرفى شده منابعى از شرح حال آنها داده مى شود.

٥. مراجعه و آماده سازى :
اين گروه تلاشهاى ياد شده را بازنگرى و تنظيم مى كنند و با ترتيب پانوشتهاى كتاب را براى چاپ آماده مى سازد.

٦.استوارسازى متن :
دراين مرحله تلاشهاى گروههاى پيشين مورد توجه قرار مى گيرد و سعى بليغى به كار مى رود تا متنى سالم استوار و بدوراز پيچيدگى وابهام و خالى ازاشتباهات املائى و نحوى و ديگر چيزهائى كه خواننده رااز دست يابى به محتوى كتاب دور مى سازد عرضه شود.

بخش عظيمى از كار سامان يافته است و كارها پژوهشى و تحقيقى آن با پشتكارى و همت استوارادامه دارد واميد مى رود در آينده اى نه چند دور براى حروفچينى چاپ و نشر آماده گردد.

مولف مختلف الشيعه :
جمال الدين حسن بن يوسف بن مطهر حلى [ آيه الله على الاطلاق] مشهور به[ علامه حلى] به سال ٦٤٦ پا به گيتى نهاد و پس از سالها تحصيل تعليم و تعلم تحقيق و تاليف و مرزبانى از مرزهاى انديشه اسلامى به سال ٧٢٦ جهان را بدرود گفت . تمام آثار وى گرانباراست و افتخارآميز گرانقدراست و شكوهمند. علامه حلى از قله سانان نستوه فرهنگ اسلامى و چهره هاى بسيار منور سلسله فقيهان رجاليان فيلسوفان شيعه و بحق [ مرزبان بزرگ حماسه جاويد]است . ما پيشتر و به مناسبتهاى مختلف به اجمال درباره اين قله افراشته فقاهت درايت سخن گفته ايم و برخى از منابع شرح حال وى راارائه داديم . گواين كه [مى نگنجد بحراندر كوزه اى] و سخن گفتن از پرچمدار بزرگ رادى و پايمردى و آن چهره برجسته در صفحاتى كوتاه نمى گنجد و نقش والا و شگفت انگيز علامه را درابعاد مختلف فرهنگ اسلامى و حراست از مرزهاى انديشه قرآنى و آرمانهاى علوى حتى كتابى بزرگ نيز بر نمى تابد. بارى با توجه به اين همه وضيق مجال را به موارد ياد شده و ديگر منابع شرح حال آن بزرگوار اشاره مى كنيم و با عذر تقصير به پيشگاه آن ابر مرد به روح پرفتوحش درود مى فرستيم .

--------------------------------------------------------------------------------

پاورقى :
١.رجال السيد بحرالعلوم ج ٢.٢٧٣.

٢.مفاخراسلام ج ٤.٢٦١.

٣.مختلف الشيعه .١ چاپ سنگى .

٤.فهرست نسخه هاى خطى كتابخانه شهيد مطهرى ج ١.

٥.الذريعه ،ج ٢١٨.٢٠

٦.مجله حوزه شماره ٧.٢٦ شماره ٢٣.١٥٨ شماره ٢٩.١٦٩.