نشریه حوزه - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ١٥
[ رياض العلماء] بهترين و سودمندترين اثر قرن دوازدهم هجرى است كه در حالات و بيوگرافى دانشمندان و علما نگارش يافته .
مولف اين اثر گرانبها عالم محقق پر كار ميرزا عبدالله افندى اصفهانى تبريزى يكى از ذخائر علمى برجسته و مشهورى است كه در عصر خود داراى موقعيتى بس رفيع بوده و در طول عمر خود كه بيش از شصت سال زندگى نموده از تتبع و تحقيق باز نه ايستاده و همواره در حضر و سفراز كتاب جدا نشده و دائما به كاوشهاى پرارزش خودادامه داده است .
در تاليف و تنظيم كتاب معروف[ بحارالانوار] سهمى بسزا داشته و علامه بزرگوار ملا محمد باقر مجلسى را درانتخاب مصادر و ترتيب بهره بردارى از آنها كمك و راهنمائى مى نمود. علامه مجلسى در جلد اجازات بحار نامه وى را نقل كرده و درباره او[ بعض آبار فلامذتنا] مى نويسد كه اين خود دليل بزرگى براهميت و موقعيت برجسته مرحوم افندى است .
ميرزا عبدالله افندى بجز كتاب[ رياض العلماء] بيش از بيست و پنج اثر در علوم ادبى و فقه واصول و جزاينها دارد كه هر كدام بجاى خود داراى مقام والا مى باشند.
ارزش كتاب[ رياض العلماء] دراينست كه مولف آن پايه كار را روى تحقيق و تتبع گذشته و تنها به نقل گفته هاى بيوگراف نويسان اكتفا نمى كند.
ميرزا عبدلله سى سال در كشورهاى اسلامى سياحت كرده و در هر شهر و ديار علما و كتابداران
و محققان تماس مى گرفت و نتيجه آنچه مى ديد و مى شنيد و مى خواند يادداشت مى كرد و سخنان را با يكديگر با بينش ويژه اى مى سنجيد و صحت و سقم هر موضوع را يادآورى مى نموده است .
يادداشت هاى مولف گاهى بقدرى درهم است كه حتى خواندن آنها بسيار مشكل و همين موضوع نمايانگر شدت احتياط بلكه وسوسه وى مى باشد و پيداست كه روى هر كلمه حساب دقيق مى كرده و نمى توانست به تنها نقل مطالب خود را قانع سازد.
در حاشيه بسيارى ازنامها و نقلها نوشته است:[ بايد ملاحظه شود] و در بيشتر جاها لفظ[ اقول] را نوشته تا هنگام ترتيب كتاب دراين موارد دقت مجددى بعمل آورد و تجديد نظر نمايد.
متاسفانه كتاب بصورت پيش نويس باقى ماند و مولف نتوانست آن را پاك نويس كند و تا پس از ١١٣٠ كه مولف در گذشت تتبع و وسوسه در تحقيق فرصت تنظيم نهائى را بوى نداد.
كتاب[ رياض العلماء] دردو بخش تاليف شده : بخش اول در حالات علماى خاصه كه شيعه باشند. و بخش دوم در حالات علماى عامه كه اهل تسنن باشند و هر كدام در پنج مجلد و به ترتيب حروف از حرف الف تا ياء مى باشد.
متاسفانه پنج جلداز ده جلد كه بخط مولف بوده مفقود شده و فقط پنج جلد آن باقى است :سه جلداز خاصه و دو جلداز عامه و در نتيجه حرفهاى (الف ب ت ث ج و ميم ) در دسترس نيست و پس از كاوشهاى بسيار معلوم شد كه نسخه هاى غير دست نويس مولف نيز پس از گم شدن اين قسمتهااستنساخ شده و راهى براى يافتن باقى كتاب نداريم .
در آثار ميرزا عبدالله افندى مجموعه اى بدست آمد كه بيشتر آن بخط خودافندى است و دراين مجموعه كتاب[ امل الامل] محدث شهير شيخ محمد بن الحسن حر عاملى متوفى سال ١١٠٤استنساخ شده وافندى آن را با نسخه مولف در مشهد مقدس مقابله نموده و حواشى فراوان بر آن نوشته است . براى تكميل حروف كتاب[ رياض العلماء]ازاين نسخه تلفيق شد و اكنون كتاب از نقص در حروف بيرون آمد و دست كم نظرافندى راجع به نامهائى كه درامل الامل آمده معلوم و مشخص مى باشد.اصل نوشته حرعاملى در هر شرح حالى نقل شده و حاشيه هاى افندى پس از لفظ[ اقول] آمده و بيشتراين حاشيه ها مفصل وارزنده مى باشد.
بخش خاصه در شش جلد با چند فهرست فنى در قسم انتشارات كتابخانه عمومى حضرت آيت الله العظمى نجفى مرعشى قم چاپ و منتشر شد و پس از چاپ در مواد كتاب نظر شده و با تعليقات و توضيحات واضافات سودمند با خواست خداوند متعال در بش از ده جلد چاپ خواهد شد.