نشریه حوزه - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ١ - نهضت قانون گذارى

چنانكه مى دانيم فقه شيعه بااثر گرانقدرو عظيم[ المبسوط] به ميدان استدلال تفريع واستنباط پاى نهاد و با كتاب گرانسنگ [ الخلاف] فصلى ديگر در پژوهشها و تحقيقات فقه استدلالى فراروى محققان گشوده شد كه از آن به[ فقه تطبيقى] ويا[ فقه مقارن] نام برده مى شود. فقيهان دريا دل و گسترده دانش شيعى انديش شيوه[ شيخ الطائفه] را در تبيين احكام الهى و نگارش[ فقه تطبيقى] پى گرفتند و آثار گرانقدر و پرمايه اى دراين زمينه سامان بخشيدند كه كتاب ارزشمند و عظيم[ تذكره الفقهاء] ازاينگونه آثاراست.

[تذكره الفقهاء] در چهار[ قاعده] در چهار[ قاعده] كه هر كدام از آنها مشتمل بر كتابهائى است سامان يافته است و تا جزء پانزدهم كه تااواخر[ كتاب النكاح] است نگاشته شده است .

مرحوم علامه شيخ آقا بزرگ تهرانى از بيانات فرزند بزرگوار مولف فخرالمحققين استبناط كرده اند كه كتاب تااواخر[ كتاب الميزاث] نگاشته شده است امااينك از آن قسمتهااثرى نيست .

[ تذكره] از متون محكم مفصل و عظيم فقهى شيعه است كه در آن گستردگى مسائل بااستدلال متين انصاف علمى و پژوهش وسيع مقارنه و تطبيق نقد و بررسى و گزينش و تحقق در هم آميخته واثرى فرابنيادى ژرف استوار و جاودانه پديد آمده است .

[تذكره] پيشتر درايران در دو مجلد بزرگ به چاپ رسيده بود سپس به سال ١٣٧٥ در نجف اشرف چاپ حروفى آن به تحقيق سيدمرتضى خلخالى شيخ محمدرضا مظفر و مشاركت سيدمحمد كلانتر آغاز گشت . كه گويا پايان نپذيرفت دراين چاپ روايات استخراج شده نسخه بدلها آمده و توضيحات كوتاهى در تبيين عبارت متن افزوده شده است . مدتى پيش پژوهش و تحقيق شايسته و فصل آن را[ موسسه آل البيت] آغاز كرد كه اينك كار تحقيق و تصحيح و تعليق آن پايان يافته مراحل نهائى بازنگرى و آماده سازى براى چاپ را مى گذراند.

مولف آن :
جمال الدين حسن ابن يوسف ابن مطهر حلى مشهور به ( علامه حلى ) كه به سال ٦٤٦ هجرى پا به گيتى نهاد و به سال ٧٢٦ در سن ٧٨ سالگى پس از سالها پژوهش تحقق و تصنيف و تاليف و به جا نهادن آثار گرانبار و افتخارآميز جهان را بدرود گفت .

از قله هاى افراشته فرهنگ اسلامى واز چهره هاى بسيار منور سلسله فقيهان متكلمان رجاليان و فيلسوفان شيعه است .

او در ميان عالمان و محققان شيعه و در زبان و قلم شرح حال نگاران ( علامه ) على الاطلاق است . آثار بلند و گرانمايه وى تمامت شعبه هاى دانشهاى اسلامى را نورد ديده و زواياى تاريك و مبهم بسيارى از مباحث اسلامى را بروشنى كشيده است . آثار وى در گستردگى و پژوهش ژرفى و استوارى استناد واستنباط شمول و توسعه انصاف واحترام به آراء نقد و بررسى عالمانه در عين تعهد به مكتب كم نظيراست و راستى را دراين فرصت اندك سخن از آن چهره منور و آثار گرانمايه اش به هيچ روى ممكن نيست .

ازاين روى با نقل گفتار دو تن از عالمان و شرح نگاران بزرگوار سخن را دراين زمينه به پايان مى بريم مرحوم علامه بحرالعلوم در تبيين چهره علمى و عظمت آثار وى از جمله چنين نگاشته است :

[علامه عالم افتخار فرزندان آدم درياى موج خيز ناپيدا كرانه سرمد عالمان شيعه در تمامت فنون اسلامى آثارى بر جاى نهاده است و در فقه كه استاد فن و شناگر درياى مواج آن است ١٢ كتاب نوشته است].

آنگاه پس از توضيح چگونگى هاى آثار فقهى علامه حلى نوشته اند:

[ اولين اين آثار[ منتهى] است و آخرين آنها[ مختلف] . بهترين نيكوترين و محكمترين آنها قواعداست و سودمندترين آنها براى اهل استدلال : مختلف [ منتهى] و[ تذكره] و جامع ترين و آسان تين آنها براى مطالعه[ تحرير] كه گفته مى شود داراى چهل هزار مساله است] ٢

مرحوم ميرزا محمدعلى مدرس درباره علامه چنين نگاشته است :

[...از علماى ربانى اماميه رئيس علماءالشيعه و قائدالفرقه المحقه حاوى فروع واصول جامع ممعقول و منقول ... علامه على الاطلاق و در مراتب زهد و ورع و تقوى طاق بالجمله آن عالم ربانى فقيه اصولى محدث رجالى اديب رياض حكيم متكلم مفسر ماهر از هدواورع

مردم محاسن آداب او خارج از حداحصاء زبان در تقرير مراتب عاليه اش ناتوان و قلم در تحرير مناقب ساميه اش در در والم و مقالات همچنانى وافى بر عشراعشار مقامات وى نمى باشد] ٣

خداونداو را در بيكران رحمت خويش غرق فرمايد و به ما در رفتن به راه او و همگنانش توفيق عنايت فرمايد. ٦

شيوه تحقيق :
كتاب به شيوه جمعى و با هميارى گروهى از محققان سامان مى يابد. كارها و مسووليتهاى پژوهشى بين محققان براساس استعدادها و كفايتهاى آنان تقسيم شده و براى سامان بخشيدن به كار گروههاى ذيل مسووليتهاى گوناگون را بعهده گرفته اند:

١. گروه استخراج روايات كه به دو گروه فرعى تقسيم مى شوند:الف : گروه استخراج روايات شيعى با تكيه به مصادراوليه همانند كتب اربعه و ديگر كتب روائى .

ب : گروه استخراج روايات عامه با توجه به منابع اوليه و معتمد آنان از جمله[ صحاح سته] و...

٢. گروه مقابله :اين گروه نسخه هاى مختلف را با هم مقابله كرده اختلاف نسخه ها را ضبط مى كند. كتاب براساس چهار نسخه مقابله مى شود از جمله نسخه اى است قرائت شده بر مولف شامل[ كتاب الطهاره] [ كتاب الصلاه] و[ كتاب الزكاه] .

٣. گروه استخراج اقوال فقهى :اين گروه نيز تقسيم به دو گروه مى شوند: گروهى اقوال عالمان و فقيهان شيعه رااز آثارشان استخراج مى كنند و گروهى ديگر اقوال فقهاء عامه را با تكيه به[ الام] [ شافعى] المجموع[ نووى] [المغنى المحتاج] و[ المبسوط] سرخسى[ فتح الغدير] ابن هشام[ مغنى] ابن[ قدامه] [ المدونه الكبرى] [ المحلى] [ نيل الاوطار] و ...

٤. گروه استوارسازى متن : كه مسووليتش عرضه متنى است استوار سالم و بدورازابهام و خالى ازاشتباهات املائى و نحوى تصحيفها و ديگر چيزهاى كه خواننده را در دست يابى به محتوى كتاب يارى رساند.

٥. گروه مراجعه و آماده سازى :اين گروه تلاش گروههاى پيشين را بازنگردى كرده كتاب را با تنظيم دقيق پانوشتها براى چاپ آماده مى كند.

چنانكه ياد كرديم كار تحقيق پايان يافته است . ما ضمن آرزوى توفيق براى محققان و دست اندركاران اميدواريم چاپ و نشراين اثر گرانقدر بزودى آغاز شود انشاءالله ...

--------------------------------------------------------------------------------

پاورقى ها
١. الذريعه ج ٤.٤٣.

٢.رجال السيدبحرالعلوم ج ٢.٢٧٣ متن اين كتاب و پانوشتهاى آن از جمله شرح حالهاى مستند و بسيار سودمند علامه حلى است .

٣.ريحانه الادب ج ٢.١٦٧.

٤. براى آشنائى با شرح حال علامه حلى و چگونگى هاى آثارش از جمله رك : خلاصه الاقوال ٤٥.

[رياض العلماء] ج ١.٣٥٩ [ لولوءالبحرين] .٢١٠ [ روضات الجنات] ج ٢.٢٦٩ [ مجالس المومنين] ج ١.٤٧٠ [ رجال السيد بحرالعلوم] ج٢٧٣.٢ [ اعبان الشيعه] ج ٢.٢٧٧.

[ امل الامل] ج ٢.٨١ [ مفاخراسلام] ج ٤.٢٤٠ [ مجله حوزه] شماره ٧.٢٦ و نيز مقدمه اى آثار علامه و ...