نشریه حوزه - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ٤ - كتب درسى حوزه هاى قديم

مرحوم ميرزا طاهر تنكابنى

واما علم فقه و كتب متعلقه به آن
اولا بدان كه مدارك احكام شرعى چنانچه ذكر نموديم قرآن واخبار معصومين است و دراخبار كتب بسيار فرق اسلامى نوشتند ١ . كتب معتبره نزد شيعه در قديم دراخذاحكام چهار كتاب معروف بوده و حال هم در كمال وثاقت واعتماد برقرار و در نهايت اعتباراست .

اول - كتاب كافى ٢ :
كه جامع اصول و فروع بنحواتم واكمل ميباشد و مصنف و جامع آن حضرت محدث عالى مقدار و فقيه بزرگوار محيى سنت و دين و جامع اخبار سيدالمرسلين واهل بيت المطهرين سلام الله عليهم اجمعين و مجدد مذهبهم فى الماه الثالثه[ محمدبن يعقوب كلينى رازى ٣ ] اعلى الله مقامه ميباشد. جلالت قدر مصنف كتاب و كتاب مستطابش اجل واعظم از آن است كه حقير چيزى بنويسم واشتهارش
مغنى از بيان و تحريراست . بر قسمت اصول اين كتاب بزرگان علماء و محققين شروح زياد مرقوم داشتند چون حواشى ٤ مرحوم مبرور اميركبير و عليم خبير [ امير محمد باقر] ٥ معروف به[ ميرداماد] كه در سال يكهزار و چهل هجرى از دنيا درگذشت .

و چون شرح ٦ حكيم متاله [ صدرالدين محمدبن ابراهيم ٧ شيرازى] معروف به[ صدرالمتالهين] .

و شرح[ ٨ رفيع الدين محمد بن سيد حيدر حسينى طباطبائى نائينى] ٩ معروف به[ ميرزا رفيعا] كه در سال ١٠٨٢ دراصفهان وفات نموده .

و شرح ١٠ عالم فاضل [ مولى صالح ابن احمد ساروى مازندرانى] ١١ .

و شرح ١٢ فاضل كامل [ مولى خليل غازى قزوينى] كه بر تمام كافى ١٣ است اصولا و فروعا و دو شرح دارد فارسى و عربى .

و شرح اصول مرحوم[ ملا محمدباقر مجلسى] ١٤ كه موسوم به[ مرآت العقول] ١٥ است .

اصول كافى مكرر در طهران و تبريز به طبع رسيده و فروع كافى در طهران به طبع رسيده .

وازشروح شرح صدرالمتالهين و شرح مرحوم مجلسى در طهران و قدرى از شرح فارسى ملاخليل در هند به طبع رسيده .

دوم از كتب اخبار كه مستند علماءاخيار دراحكام شرع رسول مختار(ص ) ميباشد كتاب من لايحضره الفقيه ١٦ : تصنيف رئيس المحدثين والموثق الامين [ محمد بن على بن حسين ابن بابويه ١٧القمى] مشهور به[ شيخ صدوق] اعلى الله مقامه است . و براين كتاب قدوه العلماءالمتقين و اسوه العرفاءالمرتقين [ ملا محمد تقى بن مقصود على] مشهور به [مجلسى] ١٨ دو شرح دارد فارسى و عربى ١٩ . شرح فارسى آن در طهران به طبع رسيده . مصنف كتاب در سال ٣٨١ در رى به دارالبقاء رحلت نموده . شارح مزبور در سال هزار و هفتاد هجرى دراصفهان وفات كرده .

سوم و چهارم از كتب مستند و معتمد شيعه دراحكام شريعت كتاب تهذيب ٢٠ واستبصار ٢١ :از مصنفات شيخ الطائفه [ محمد بن الحسن الطوسى] ٢٢ رحمه الله عليه است . كه اسم ساميش پيش گذشته . كتاب تهذيب در طهران واستبصار در هند به طبع رسيده . بر تهذيب شروح كثيره نوشته شده و ليكن متداول و مشهور نيست و به طبع نرسيده .

بعدازاين كتب اربعه كه ماخذ و مدارك احكام شرعيه است متاخرين از علماءاخبار اين كتب و بعضى اخبار ديگر را كه در كتب اصحاب يافته اند جمع نموده اند. مشهوراز كتب متاخرين سه كتاب است .

اول - وسائل الشيعه الى احكام الشريعه ٢٣ :

تصنيف فقيه كامل و محدث كامل [ محمد بن حسن] معروف به[ شيخ حر عاملى] ٢٤ رفع مقامه ميباشد.اشتهار مصنف كتاب و كتابش مغنى از تفصيل واطناب است . و در سال ١٠٦٢ وفات كرده و در مشهد مقدس رضوى عليه السلام مدفون است . كتاب مزبور در طهران مكرر به طبع رسيده .

دوم - كتاب وافى ٢٥ :
تصنيف عالم مويد و كامل مسدد [ محسن بن مرتضى كاشانى] مشهور به[ فيض] ٢٦ ميباشداين كتاب جامع اخبار اصول واحكام و حاوى شرح و بيان اكثراخبار مشكله است .اين كتاب در اصفهان به طبع رسيده .

وفات اين عالم جليل و عارف نبيل در سال ١٠٩١ واقع شده و در موطنش كاشان مدفون است .

سوم - كتاب بحارالانوار ٢٧ :
تصنيف محدث فاضل [ محمد باقر بن محمد تقى مجلسى] رحمه الله عليه .اين كتاب جامع اخبار متعلقه باصول و احوال و سيره نبى خاتم واهل بيت طاهرين سلام الله عليهم اجمعين و قصص ماضين وامور متعلقه بسماء و عالم واحكام متعلقه بفروع وادعيه و غيرها ميباشد. كتاب مزبور در مجلدات كثيره در طهران به طبع رسيده . وفات اين عالم بزرگوار در سال هزار و يكصد و ده هجرى واقع شده .

مدارك احكام
و مدارك احكام شرعيه ازاصول و فروع در نزد طوائف اربعه ازعامه صحاح سته و مسانيد و جوامعى است كه در نزد آنان معروف و مشهوراست و ذكر تمام آنها على التفصيل تطويل بلاطائل است . ما فقط بذكر صحاح سته و بعضى مسانيد و غيرهااكتفا مى كنيم و مى گوئيم على سبيل الاجمال والاختصار.

اول - صحيح بخارى ٢٨ :
مصنف و جامع آن [ ابوعبدالله محمد بن اسمعيل بن ابراهيم بخارى] ٢٩ است كه در سال ٢٥٦ هجرى وفات كرده و اين كتاب اعظم واكمل كتب حديث در نزد عامه است . و براين كتاب شروح ٣٠ متعدد نوشته اند. مشهورترين شرح[ حافظ الاسلام ابى الفضل احمد بن على بن حجر عسقلانى] ٣١ است كه در سال ٨٥٢ وفات كرده و شرحش موسوم است به فتح البارى ٣٢ فى شرح صحيح البخارى .

صحيح بخارى در مصر مكرر به طبع رسيده و شرح ابن حجر نيز در مصر به طبع رسيده .

دوم - صحيح مسلم :٣٣
جامع آن[ ابوالحسين مسلم بن حجاج بن مسلم بن ورد قشيرى نيشابورى] ٣٤ كه در سال ٢٦٠ در

نيشابور وفات كرده و بر اين كتاب نيز شروح بسياراست ٢٥ . مشهور آن موسوم به[ منهاج فى شرح صحيح مسلم بن حجاج] ٣٦است كه از حافظ ابن زكريا يحيى بن شرف النووى شاعفى ٣٧ متوفاى در سال ٦٧٦ ميباشد.اين صحيح نيز در مصر به طبع رسيده .

سوم - صحيح ابى داود: ٣٨
سليمان بن اشعث دشتستانى ٣٩ ميباشد كه معروف به[ سنن ابى داود]است و مصنف آن در سال ٢٧٥ هجرى در بصره وفات كرده واين كتاب نيز شروح و تلخيص و حواشى ٤٠ زياد بر آن نوشته شده .

چهارم - صحيح ترمذى :٤١
است كه جامع آن [ ابوعيسى محمد بن عيسى ترمذى] ٤٢ است كه در سال ٢٧٩ وفات كرده.[ ترمذ] شهرى است كه در كنار رود معروف به[ جيحون] واقع شده و براين كتاب نيز شروح ٤٣ زياد نوشتند چون[ عارضه الاحوذى فى شرح جامع الترمذى] ٤٤ تصنيف[ ابى بكر محمد بن عبدالله اشبيلى] معروف به[ ابن عربى مالكى] ٤٥ كه در سال ٥٤٦ وفات كرده و شرح موسوم به[ قوت المغتذى فى شرح جامع الترمذى] ٤٦

پنجم - صحيح نسائى ٤٧ :
جامع آن[ ابوعبدالرحمن احمد بن شعيب نسائى ] ٤٨است . كه در مكه مكرمه در سال ٣٠٣ وفات كرده .

ششم - سنن ابن ماجه ٤٩ :
كه جامع آن[ ابو عبدالله محمد بن يزيد بن ماجه قزوينى] ٥٠ است كه در سال ٢٧٣ وفات كرده .

و جمعى ٥١از فقهاى عامه پس از صحيح بخارى و صحيح مسلم [موطا]ى ٥٢ مالك را شمرده اند و آن را بر ساير صحاح و سنن و جوامع ترجيح داده اند و برتر واكمل دانستند و جامع آن [ مالك بن انس حميرى اصبحى ٥٣ مدنى] است كه در سال يكصد و هفتاد و نه هجرى وفات كرده و براين شروح زياد نوشتند. خود كتاب و بعضى از شروح آن در مصر به طبع رسيده .

مختصر آنكه از عامه و خاصه در جمع اخبار نبوى وائمه معصومين سلام الله عليهم اجمعين تحمل مشاق و زحمات زياد ميكردند و براى سماع حديث واخذ آن به بلدان قاصيه مسافرت مينمودند وازاين جهت كتب از بزرگ و كوچك زياد تاليف و تصنيف كرده اند و دروس علماء و فقهاء و بحث و فحص آنها بيشتر دراخبار بوده . چه اينكه مدارك احكام دين ازاصول و فروع اخبار معصومين بوده . حتى اينكه فهم قرآن و دخول در تفسير و تبيين آن را بدون تمسك به اخبار جايز نمى شمردند و در تحريم تفسير قرآن به راى خود متفق بوده اند ٥٤ و پس از تعليم علوم ادبيه و عربيه كه در فهم ظاهر قرآن لازم است هم خود را مصروف در علم اخبار و

احاديث واحوال مى نمودند و ليكن متاخرين درس و بحث در اخبار و قرآن را متروك و بهمان درس كتب فقه واصول فقه اقتصار كرده و آن را براى فهم احكام شرعيه كافى دانسته اند. ٥٥ چه نيكو گفته شاعر:

زاستصحاب واجماع و برائت كتاب و سنت افتاداز قرائت
و چون مقصود ما شماره كتب درس و بحث عصر حاضراست لهذا در كتب احاديث فريقين بهمين قدراقتصار واكتفاء كرديم .

--------------------------------------------------------------------------------

پاورقى ها
١. نگارش حديث و حفظ و ثبت آن تاريخى كهن به قدمت صدور و نقل احاديث دارد. پيامبراسلام بارهاى بار به ضبط و نشر حديث فرمان داده وازامت خواسته بود تااحاديث وى را نگاشته از تحريفها دروغپردازيها و جعلها جلوگيرى كنند.

پس از پيامبر جريان به گونه اى ديگر شد. دستهائى بر آن شدند تا اصحاب رااز نگارش حديث باز دارند امااميرالمومنين على[ ع] و يارانش هرگز به اين منع توجه ننموده و به جمع آورى و تدوين احاديث پيامبر پرداختند.ابن ابى الحديد مى گويد:[ واضع تمام علوم اسلامى على [ ع] بود كه براى اولين بار حديث را تدوين كرد و همه حقايق رااز زبان پيامبر يادداشت نمود]. رك : تاسيس الشيعه .٢٨٧ سير حديث در اسلام ٣٤.[ سرگذشت حديث] سيرى در صحيحين .٣٣اضواء على السنه المحمديه.٤٦.

٢.لكافى كتاب عظيم و بى مانند مرحوم كلينى كه نه تنها گرانبهاترين يادگار كلينى است بلكه ارجمندترين اثر جامعه شيعه است .

مرحوم كلينى اين اثر گرانقدر را در پى درخواست يكى از برادران دينى و شكايت وى از نبود كتابى جامع اصول و فروع آغاز نمود. و براى گردآورى و تدوين آن بيست سال شهرها و آباديهاى سرزمينهاى اسلامى را در هم نورديد و هرجا سراغ عالمى از مشايخ حديث را گرفت بسوى وى شتافت تا حديثى از وى فرا گيرد. مجموعه احاديث[ كافى] را آقاى على اكبر غفارى با دقت شمرده اند و طرق مختلفى را كه مرحوم كلينى براى برخى ازاحاديث نقل كرده جداگانه به حساب آورده اند كه به ١٥١٧٦ حديث رسيده است . مقدمه ترجمه و شرح اصول كافى /٩.

در چگونگى اعتبار روايات كتاب كافى سخن بسياراست جامع ترين بحث دراين زمينه از آن خاتم المحدثين[ مرحوم حاج ميرزاحسين نورى] است كه در خاتمه مستدرك آورده است .

(رك : مستدرك الوسائل ج ٣.٥٣٢ رجال بحرالعلوم ج ٣.٣٣٠ لولوه البحرين .٣٩٤ بحوث فى علم الرجال .١٧٦ مقدمه ترجمه و شرح اصول كافى مفاخراسلام ج ١.٣٢ دراسات عن الحديث والمحدثين .١٦١ به بعد).

مجموعه[ كافى] پس از چاپ سنگى در ٨ مجلد با تصحيح تحقيق و تعليق فاضل متتبع و مصحح گرانقدر آقاى على اكبر غفارى به چاپ رسيده است .اصول كافى در ٢ جلد فروع كافى در ٥ جلد و روضه كافى در ١ جلد.

هم چنين قسمت اصول بطور جداگانه بااعراب گذارى تحقيق تصحيح و مقابله به ضميمه رساله[ اضبط المقال فى اسماءالرجال] در ضبط دقيق اسماء رجال انساب القاب و كنيه هااز محقق عاليقدر آقاى حسن زاده آملى با حواشى آقاى على اكبر غفارى به چاپ رسيده است .

[ اصول كافى] دو ترجمه معروف و متداول دارد: ١ ترجمه آقاى محمد باقر كمره اى . ٢ ترجمه آقاى دكتر جواد مصطفوى .

براى آشنائى با چگونگى ترجمه و مزاياى هر كدام از آنها نگاه كنيد به مقدمه هائى كه مترجمين نگاشته اند.

[روضه كافى] را آقاى هاشم رسولى محلاتى ترجمه كرده و در مقدمه كوتاهى كه نگاشته است چگونگى ترجمه خويش ترديد درانتساب روضه به كلينى و جواب آن را بيان داشته است .اين ترجمه همراه متن با توضيح و شرح در دو جلد و يك مجلد چاپ شده است .

[كافى] در گذر زمان هماره مورد توجه و مراجعه عالمان فقيهان محدثان و متفكران اسلامى بوده است .ازاينرو شرحها حاشيه ها و تعليقه هاى زيادى بر آن نگاشته شده و تحقيقات گسترده اى پيرامون آن انجام شده است .

محقق معاصر حسين على محفوظ در رساله ارزشمند و محققانه اى كه در جلداول اصول كافى چاپ آقاى غفارى درج شده است گزارش مفصلى ازاين كارها راارائه داده است .

٣. محمدابن يعقوب كلينى رازى عالم موثق دانشمند گرانقدر و محدث متتبع از چهره هاى درخشان تاريخ تشيع است . وى با نگارش كتاب[ كافى] خدمتى شايان به فرهنگ اسلامى نمود. كلينى در ميان عالمان سنى و شيعه بعنوان عالمى موثق و محدثى امين شناخته شده و به[ ثقه الاسلام] مشهور گشته است . شرح حال و چگونگيهاى زندگانى اين عالم جليل القدر در منابع و ماخذ بسيارى آمده است از جمله : رك : (رجال نجاشى .٢٦٦ رجال شيخ طوسى .٤٩٥ جامع الرواه ج ٢.٢١٨ خلاصه الاقوال .١٤٥الذريعه ج ١٧.٢٤٥ لسان الميزان ج ٦.٧٣ لولوه البحرين .٣٨٥ مجمع الرجال ج ٦.٧٣ تنقيح المقال ج ٣.١٧٩ مستدرك الوسائل ج ٣.٥٢٦ نوابع الرواه .٣١٤ روضات الجنات ج ٦.١٠٨ مفاخراسلام ج ٣.١٩ فوائد الرضويه .٦٥٧ مجالس المومنين ج ١.٤٥٢ و ...).

٤. تعليقات و حواشى ميرداماد اخيرا توسط آقاى سيدمهدى رجائى با تصحيح تحقيق و تعليق زير عنوان[ التعليقه على كتاب الكافى] منتشر شده است .

٥.محمد باقرابن شمس الدين معروف به ميرداماد از عالمان و حكمت شناسان بزرگ قرن يازدهم هجرى است . مرحوم مدرس تبريزى در توصيف وى فرموده است: ميرداماداز فحول متبحرين علماى قرن يازدهم اماميه واعاظم فلاسفه و حكماى اسلاميه جامع علوم عقليه و نقليه واصليه و فرعيه حكيم بصير و متكلم خبير و در حل بعضى از مشكلات فقهيه و حديثيه نيز بى نظير بوده است. (ريحانه الادب ج ٦.٥٨).

ميرداماد عالمى زاهد وانديشمندى متعبد بود. در انجام نوافل مواظبت كامل مى نمود و در تلاوت قرآن بسيار پايبند بود. برخى از موثقان گفته اند گاهى ميرداماد شبها تا پانزده جزءاز قرآن را قرائت مى كرد. رك : (سلافه العصر.٤٧٧امل الامل ج ٢.٣٤٩ رياض العلماء ج ٥.٤٠ روضات الجنات ج ٢.٦٢ مستدرك الوسائل ج ٣.٤١٨ لولوه البحرين .١٣٢ فوائدالرضويه ج ٢.٤١٨ ريحانه الادب ج ٦.٥٦

٦. شرح محققانه و سرشاراز تحقيقات و مطالب ارجمند فلسفى رجالى و ... ملا صدرا متاسفانه تمام نيست .اين كتاب بخوبى نشانگر مهارت و تبحر ملا صدرا در علوم نقلى فن حديث شناسى و درايه است . ملا صدرا در اين كتاب تا حديث .٤٩٩ازاصول كافى را شرح كرده است .اين كتاب يكبار همراه با[ مفاتيح الغيب] چاپ سنگى شده است . واينك آقاى محمد خواجوى تصحيح و تعليق آن را آغاز كرده است كه جلداول آن بزودى منتشر خواهد شد.

٧. منابع شرح حال حكيم متاله ملاصدراى شيرازى را پيشتر نگاشته ايم حوزه شماره ٧.٣٢.

٨. حاشيه ئى است تحقيقى و دقيق كه گويا تاكنون به چاپ نرسيده است . ( الذريعه ج ٦.١٨٤ بحارالانوار ج ١٠٢.٧٧).

[رفيع الدين محمدابن سيد حيدر حسينى] معروف به[ ميرا رفيعا]از حكمت شناسان گرانقدر واز محققان ژرف نگر قرن يازده هجرى است . صاحب جامع الرواه وى رااينگونه ستوده است :

[يكتاى زمان يگانه روزگار سرمشق محققان رئيس حكيمان و متعلمان عالمى كه جلالت قدر و عظمت منزلت والائى مرتبت و تبحر وى در علوم عقلى و نقلى و دقت نظر و سلامت راى و ثاقت و عدالتش مشهورتراز آن است كه ياد شود]... (جامع الرواه ج ١.٣٢١) براى آشنائى از چگونگى زندگانى و آثاراين عالم بزرگ رك : (سلافه العصر.٤٩١المستدرك ج ٣.٤٠٩ هديه الاحباب .١٤٢ هديه العارفين ج ٢.٢٨٤ ريحانه الادب ج ٦.١٢٨ سفينه البحار ج ١.٥٣١ جامع الرواه ج ١.٣٢١ تذكره القبور.٣٤٢الذريعه ج ٦.١٩٥اعيان الشيعه ج ٩.٢٧١ بحارالانوار ج ١٠٢.٧٧ روضات الجنات ج ٧.٨٤ لغتنامه دهخدا ج ١١٢ و ...). ٧ ٩.

١٠.اين شرح يكى از بهترين شرحهاى كافى است . مرحوم شيخ آقا بزرگ مى گويد: ازاين شرح بجز[ اصول و روضه كافى] كتاب زكاه صوم و خمس از قسمت فروغ نيز نوشته شده است.

مرحوم ملا صالح شرحش را با تفصيل و تحقيق و سرشاراز مباحث علمى و فلسفى و ... تا كتاب الحجه نگاشته است ولى متاسفانه از كتاب الحجه به بعد راه اختصار مى جويد و در توجيه آن چنين مى گويد: پس از آنكه شرحى بر قسمتهاى گذشته كافى نگاشتم كه عالمان بدان روى آوردند و عارفان به آن اعتماد كردند شرحى كه به فضل خداوند مثلش نگاشته نشده بود برخى از برادران تقاضا كردند درابواب باقى مانده حاشيه اى بنويسم بيان كننده مشكلات كتاب و تفصيل گذشته را پى نگيرم چرا كه شرح بدانسان موجب اطناب است . من نيزاجابت كردم و كتاب الحجه را بدانگونه كه مى خواستند شروع كردم. (شرح اصول كافى ج ٥.٩٤)ازاين شرح مجموعه شرح اصول و روضه كافى در دوازده جلد به تحقيق و تصحيح آقاى على اكبر غفارى و حواشى محققانه و سودمند مرحوم علامه شعرانى منتشر شده است .

١١. منابع شرح حال اين عالم بزرگوار را پيشتر نگاشته ايم حوزه شماره ٣٠/١٠.

١٢. مرحوم[ مولى خليل غازى قزوينى] بر[ كافى] دو شرح دارد:

الف شرح فارسى بنام[ الصافى فى شرح الكافى] اين شرح چاپ شده است . ( الذريعه ج ١٤.٢٧ ج ١٣.٦).

ب شرح عربى بنام[ الشافى فى شرح الكافى] كه گويا چاپ نشده است و درالذريعه ج ١٣.٦ گزارشى از نسخه هاى موجود آن ارائه شده است .

١٣.ملاخليل غازى از عالمان بزرگ و فقهاء قرن يازدهم هجرى است . مرحوم مدرس تبريزى وى رااينگونه ستوده است: فقيه محدث حكيم مدقق متكلم محقق دراخلاق فاضله طاق جامع كمالات و فضائل ...است].

وى مسلك اخبارى داشت و آراءمنحصر بفردى ابراز مى كرد. براى آگاهى از شرح حال و آثار وى رك : (رياض العلماء ج ٢.٢٦١ روضات الجنات ج ٣.٢٦٩امل الامل ج ٢.١١٢ تنقيح المقال ج ١.٤٠٣ جامع الرواه ج ١.٢٩٨ سلافه العصر.٤٩١ ريحانه الادب ج ٤.٤٥٠).

١٤. علامه مجلسى[ محمدباقر بن محمدتقى] مروج دين ناشر آثاراهل بيت معروف تر و مشهورتراز آن است كه دراين مجال بتوان از آن سخن گفت . بگفته مرحوم مدرس تبريزى او: فقيهى است كامل سبحانى محقق مدقق متكلم جامع معقول و منقول در فقه و تفسير و حديث و درايه و رجال واصول فقه و كلام و ديگر علوم دينيه مسلم خاص و عام بوده است. علامه مجلسى با كاوشهاى ژرف و گسترده و تدوين آثار گرانقدر خدمت بزرگى به جامعه اسلامى نموده است . بااينهمه متاسفانه از جلالت علامه مجلسى و عظمت مرتبت وى تعبير سوء شده و هرگونه اظهار نظر و طرح اصلاحى پيرامون آثار وى با برخوردهاى عاميانه و كج انديشانه طرد و رد شده است . دراينجا شايسته است سخن علامه سيدمحسن امين عالم بيدار و زمان شناس و تعهد فهم را بياوريم و بگذريم: فضل المجلسى لاينكر و تصانيفه الكثيره التى انتفع بهاالناس لاتقدر. لكن لايخفى ان مولفاته تحتاج الى زياده تهذيب و ترتيب . و قد حوت الغث و السمين و بياناته و توضيحانه و تفسيره و للاحاديث و غيرها كثيرمنه كان على وجه الاستعجال الموجب قله الفائده والوقوع فى الاشتباه . و كلمات القوم فى حق المجلسى مشوبه بنوع من العصيبه مع ماللرجال من فضل لاينكر... اعيان الشيعه ج ١٨٣.٩

براى آگاهى از شرح حال تاليفات و آثار علامه مجلسى رك : فيض القدسى فى ترجمه العلامه المجلسى چاپ شده در جلد ١٠٢ بحارالانوار چاپ بيروت بحارالانوار ج ١ مقدمه تحقيقى وارجمند مرحوم آيه الله ربانى شيرازى اعيان الشيعه ج ٩.١٨٢ روضات الجنات ج ٢.٧٨ لولوه البحرين .٥٥ ريحانه الادب ج ٥.١٩١امل الامل ج ٢.٢٤٨ رياض العلماء ج ٥.٣٩ مصفى المقال .٩٤ معجم المولفين ج ٩.٩١ فوائدالرضويه ج ٢.٤١٠ و ...

١٥.مرآت العقول فى شرح اخبار آل الرسول] بهترين و مفصل ترين شرح كافى است . علامه مجلسى بااحاطه وسيع و تسلط كامل براخبار و روايات شرحى عطيم وارجمند را بوجود آورده واسناد آن را بدقت به نقد كشيد واحاديث ضعيف صحيح و ... رااز هم جدا ساخته است . علامه دراظهار نظر پيرامون سند روايت دليل خود بر ضعف يا توثيق را ذكر نمى كند ولى بااينهمه اظهار نظراز سوى عالمى چون او زمينه تحقيق واظهار نظر را براى محققان و پژوهشگران بوجود مى آورد.

شرح علامه با توجه به تاخرش از شرح ملاصدرا ملا محسن فيض و ديگر شروح حاوى مضامين عالى و نكات ارزنده آنها نيز هست . واين ويژگى بر والائى وارزش شرح وى افزوده است .

[ مرآت العقول] در چهار جلد بزرگ چاپ سنگى شده است واينك به همت[ دارالكتب الاسلاميه] بتدريج با تحقيق و تصحيح چاپ و منتشر مى شود كه تاكنون ١٥ جلد آن از آغازاصول كافى تا آخر[ كتاب الصلاه] منتشر شده است .

١٦.من لايحضره الفقيه معروفترين و بزرگترين كتاب شيخ صدوق است .اين كتاب بارها به چاپ رسيده است از جمله : با تصحيح و تحقيق سيدحسن موسوى خرسان در چهار جلد همچنين با تحقيق و تعليق دقيق آقاى على اكبر غفارى در چهار جلد كه اين چاپ براساس چهارده نسخه خطى ارزشمند تصحيح شده است . آقاى غفارى بجز تصحيح دقيق متن شرحها و تعليق هائى بر گرفته از شرحهاى[ من لايحضر] بدان افزوده است .

علامه بحرالعلوم مى گويد: برخى از بزرگان از فقهاء احاديث[ من لايحضر] را با توجه به زيادى قدرت حفظ صدوق و نيكوئى ضبط وى در روايت و تاخر[ من لايحضر] بر[ كافى] واز آن روى كه صدوق صحت احاديث كتاب را ضمانت كرده است و طبق احاديث آن فتوى داده و آنها را بين خود و خدا حجت قرار داده ترجيح داده اند اين است كه مراسيل [صدوق] را در[ من لايحضر] در حجيت واعتبار همانند مراسيل[ ابن ابى عمير] دانسته اند]. (رجال بحرالعلوم ج ٣.٣٠٠).

[من لايحضر] براساس شمارش صاحب حدائق ٥٦٦ باب و ٥٩٦٣ حديث دارد. ازاين احاديث ٣٩١٣ حديث آن مسند و ٢٠٥٠ حديث مرسل مى باشد. (لولوه البحرين .٣٩٥).

عالمان و محدثان زيادى بر[ من لايحضر] شرح نگاشته و حاشيه زده اند كه برخى از آنها درالذريعه ج ١٤.٩٣ و ج ٦.٢٢٣ به بعد معرفى شده است .

١٧.محمدابن على ابن بابويه معروف به[ ابن بابويه] و[ شيخ صدوق] فقبه بزرگ محدث عاليقدر واز ستارگان پرفروغ آسمان فقه شيعى واز مروجان مكتب در نيمه دوم سده چهارم هجرى است .

على ابن بابويه كه از نداشتن فرزند رنج مى برد نامه اى به امام زمان ( ع ) مى نگارد و بوسيله[ حسن ابن روح] نايب سوم امام[ ع] به حضور آن حضرت فرستاده تقاضاى دعا براى فرزند مى نمايد.امام ( ع ) ضمن پاسخ نامه نويد فرزندى فقيه و پاك سرشت را به وى مى دهد كه پس از مدتى كوتاه [ شيخ صدوق] بدنيا مى آيد (رك : كمال الدين تمام النعمه .٢٧٦ غيبت شيخ طوسى .١٩٤) براى آگاهى از شرح حال مسافرتهاى علمى و آثار و تاليفات وى رك : (مقدمه محققانه و عالمانه آيه الله ربانى شيرازى بر معانى الاخبار رجال شيخ طوسى .١٥٦ رجال نجاشى .٣٠٢ تنقيح المقال ج ٣.١٥٤ مستدرك الوسائل ج ٣.٥٢٤ مجالس المومنين ج ١.٤٥٤ مجمع الرجال ج ٥.٢٦٩ رجال بحرالعلوم ج ٣.٢٩٢ روضات الجنات ج ٦.١٣٢ خلاصه الاقوال .١٤٧ جامع الرواه ج ٢.١٥٤ فوائد الرضويه .٥٦٠ مفاخراسلام ج ٣.١٦٧ ريحانه الادب ج ٣.٤٣٤ فهرست شيخ طوسى .١٨٤ معجم المولفين ج ١١.٣اعيان الشيعه ج ١٠.٢٤ و...)

١٨....ملامحمدتقى مجلسى از فقهاء محدثان و عارفان گرانقدر اسلامى است .او درابعاد گوناگون علوم اسلامى تبحرى ويژه داشت . شرحها و حاشيه هاى علمى و تحقيقى وى بهترين گواه ژرف نگرى و گستردگى اطلاعات اين عالم بزرگواراست .

[ملامحمد تقى مجلسى] عارفى صاحبدل بود و دراين راه به مقامات والايى رسيده بود. (روضه المتقين ج ٥.٤٥١) براى آگاهى از شرح حال چگونگى آثار و مقامات علمى و عرفانى وى رك : (روضات الجنات ج ٢.١١٨ لولوه البحرين .٦٠ ريحانه الادب ج ٥.١٩٩ مستدرك الوسائل ج ٣.٤١٦امل الامل ج ٢.٢٥٢ رياض العلماء ج ٥.٤٧اعيان الشيعه ج ٩.١٩٢ چاپ بيروت معجم المولفين ج ٩.١٣٧ رياض العلماء.٤٣٩

١٩. همانگونه كه در متن مقاله آمده است مرحوم مجلسى دو شرح بر [من لايحضر] دارد يكى فارسى كه معروف به[ اللوامع القدسيه] است و ديگر عربى كه آن را[ روضه المتقين] ناميده است .

[ روضه المتقين] به كوشش موسسه كوشانپور با تحقيق تعليق و تصحيح آقايان : شيخ على پناه اشتهاردى و سيدحسين موسوى كرمانى در ١٤ جلد منتشر شده است . [ استبصار] در چهار جلد با تعليق و تصحيح سيد حسن موسوى خرسان منتشر شده است .

٢٠.تهذيب الاحكام يكى از چهار كتاب معتبر شيعه كه شرحى است بر مقنعه شيخ مفيد.[ تهذيب] ٣٩٣ باب و ١٣٥٩٠ حديث دارد.اين كتاب از آغاز نگارش تاكنون مورد توجه بوده و هماره محور بحثها و تحقيقات عاليه فقهى در مسيراستنباط قرار گرفته است . مرحوم سيدهاشم بحرانى [ تهذيب] را ترتيب نيكوئى داده و هر حديث را در باب مناسب خود قرار داده و برخى ازاشتباهات دراسناد را نيز يادآور شده است . ( الذريعه ج ٤.٦٤) تهذيب الاحكام بجز چاپ سنگى در دو جلد با تحقيق و تصحيح آقاى سيد حسن موسوى خرسان در ١٠ مجلد به چاپ رسيده است . و اينك نيز با هميارى تنى چنداز محققان در حال تحقيق و تصحيح است كه اميداست در آينده نزديك انتشار يابد.

تهذيب همواره مورد توجه عالمان فقيهان و محدثان بوده و بر آن شرحها و حاشيه هاى زيادى نگاشته اند كه برخى از آنها در الذريعه ج ٤.٥٠٥ ج ١٣.١٥٥ ج ٦.٥١ مقدمه[ استبصار] ر - خ آمده است .

٢١ .الاستبصار فيمااختلف من الاخبار اين كتاب نيزاز آثار گران ارج شيخ طوسى و يكى از چهار كتاب معروف و معتبر شيعه است . شيخ دراين كتاب ابتدا فتواى خود را آورده و سپس اخبار موافق را ذكر مى كند و آنگاه اخبار مخالف و معارض همان مورد را مى آورد و به نقد و تحليل كشيده شرح مى دهد و به چگونگى جمع آنها مى پردازد.

استبصار براساس شمارش خود شيخ .٥٥١١ حديث دارد. اين كتاب گرانبها داراى شرحها و حاشيه هاى زيادى است .از ميان اين شروح [ استقصاءالاعتبار فى شرح الاستبصار] تاليف محمدابن الحسن زين الدين العاملى از شروح ارجمند و حاوى تحقيقات و فوايدارزشمند رجالى است .اين كتاب به كوشش[ موسسه آل البيت] مراحل تحقيق و تعليق را مى گذراند كه اميداست در آينده نزديك انتشار يابد. براى آگاهى از شروح تعليقات و حاشيه هاى استبصار رك : ( الذريعه ج ٢.١٥ ج ٦.١٧ ج ١٣.٨٣ مقدمه استبصار بقلم علامه محقق - شيخ محمدعلى غروى اوردبارى .ض - ق ).

٢٢. منابع شرح حال شيخ الطائفه را پيشتر نگاشته ايم حوزه شماره ١٠.٢٧.

٢٣.تفصيل وسائل الشيعه الى تحصيل مسائل الشريعه] معروف به [وسائل الشيعه] محور بحثها و تحقيقات و مداراستنباط احكام فقهى است .

مرحوم حر عاملى اين كتاب را براساس كتب اربعه و .١٨٠ كتاب ديگر با ترتيبى نيكو و تبويبى ارجمند تدوين و تاليف كرده است . (مقدمه وسائل ج ١.ص يز) مولف اين اثر گرانقدر در سامان بخشيدن به آن .٢٠ سال تلاش كرده است .

[وسائل الشيعه] به سه بخش تقسيم شده است :

الف - مقدمه العبادات شمال ٣١ باب .

ب بخش اصلى ٥١ كتاب مطابق كتب فقهى از طهارات تا ديات .

ج خاتمه كه شامل ١٢ فائده است از جمله معرفى ماخذ و منابع وسائل طرقى كه مولف توسط آنان از مولفين آن منابع نقل حديث كرده حديث واحوال رواه حديث بترتيب حروف تهجى و.

مجله حوزه شماره ٧.١٥٣ تراثنا شماره اول ). ٢٤. شيخ حر عاملى پس ازاتمام[ وسائل] به خواهش جمعى فهرستى جامع بر آن نوشته است و به درخواست جمعى ديگر خلاصه اى از وسائل را در مجموعه اى بنام[ هدايه الامه] نگاشته كه براى آشنائى اجمالى به مدارك فقهى بسيار مفيداست . شيخ سپس به شرح وسائل زير عنوان[ تحرير وسائل الشيعه] شروع كرد كه نا تمام ماند. ( الذريعه ج ٤.٣٥٢ روضات الجنات ج ٧.٩٧ علم الحديث .٨٦) وسائل .٣٥٨٥٠ حديث دارد كه طبق تنظيم مولف در شش جلد تاليف يافته و مجموعه آن در سه جلد بزرگ بارها درايران چاپ سنگى شده است آنچه كه اينك متداول است چاپ .٢٠ جلدى آن است . دراين چاپ منابع اصلى احاديث با تعيين صفحه ماخذ بيان گرديده جايگاه اخبارى كه تقطيع شده يا مولف به قبل و بعدارجاع داده تعيين شده است . تعليق و تحقيق و تصحيح اين ٢٠ جلد به پايمردى و سخت كوشى شادروان مرحوم آيه الله ربانى شيرازى سامان يافته است . واينك[ موسسه آل البيت] مشغول تحقيق و تصحيح مجدد و نشر آن است . براى آگاهى از كيفيت اين كار رك : (مجله حوزه شماره ٧.١٥٣ مجله تراثنا شماره اول)[ .٥٥. وسائل الشيعه] را تنى چنداز عالمان و فقيهان شرح كرده يا بر آن حاشيه زده اند و برخى ديگر نيز در تبيين مواضع ارجاعات شيخ تحقيق نموده اند. براى آگاهى ازاين كارها رك : ( الذريعه ج ٤.٣٥٣ ج ١٣.١٥٠ وسائل الشيعه مقدمه ص يح يط).

و در همين زمينه لازم است يادى شوداز كار گران ارج و عظيم مرحوم آيه الله بروجردى . وى با آگاهى عظيم و گسترده از روايات رجال منابع حديث هيچ كدام از منابع موجود را كافى براى مقصود نمى دانست . مرحوم آيه الله بروجردى بااهميت وارجى كه براى[ وسائل الشيعه] قائل بود آن رااز جهات گوناگونى نارسا مى دانست .ازاين رو در انديشه بوجود آوردن يك[ مجموعه روائى فقهى] عظيمى برآمد. و براى سامان بخشيدن به آن گروهى از محققان و عالمان از شاگردان خويش را گرد آورد. تلاش آن گروه بااشراف و نظارت مرحوم آيه الله بروجردى مرحله اول كار يعنى جمع آورى روايات را - محدودتراز طرحى كه در انديشه ايشان بود - به پايان برد.اين مجموعه گرانقدر كه[ جامع احاديث الشيعه] نام گرفت تا پايان كتاب الطهاره در حيات مرحوم آيه الله بروجردى تا كنون ١٢ جلداز آن منتشر شده است .اين كتاب داراى مزايا و ويژگيهاى ارجمند و قابل توجهى است .

براى آگاهى از چگونگى تاليف و چگونگيهاى آن رك : (جامع احاديث الشيعه ج ١ مقدمه ص ى ذ مجله حوزه شماره ٩.٦٤ مصاحبه استاد ستوده .)

براى آگاهى از شرح حال و چگونگى آثار مرحوم شيخ حر عاملى رك : (سلافه العصر.٣٦٧امل الامل ج ١.١٤١ جامع الرواه ج ٢.٩٠ سفينه البحار ج ١.٢٤٢

الفوائدالرضويه .٤٧٣ لولوه البحرين .٧٦ مستدرك الوسائل ج ٤.٣٩٠ مصفى المقال .٤٠١ روضات الجنات ج ٧.٩٦ اعيان الشيعه ج ٩.١٦٧ ريحانه الادب ج ٢.٣٠ رياض العلماء ج ٥.٦٣ معجم المولفين ج ٩.٢٠٥الاعلام ج ٦.٣٢١ و ...)

٢٥. الوافى كتابى است عظيم جامع احاديث[ كتب اربعه] . مولف بزرگوار احاديث مكرر كتب اربعه را حذف كرده و بياناتى در توضيح اخبار و جمع مختلفات آن آورده است . مرحوم فيض بااين كاراز يكسو از حجم كتاب كاسته واز سوى ديگر با توضيحات و بيانات دقيق كار را براى مراجعان آسان نموده است .

توضيحات مرحوم فيض با توجه به ذوق سرشار ممارست وى در فهم احاديث واطلاعات وسيع اواز قرآن سنت و حكمت اسلامى در خور توجه است .

مرحوم سيد محسن امين نوشته اند كه : علامه بحرالعلوم طباطبائى به وافى توجه ويژه اى داشت وافى را درس مى داد و صاحب مفتاح الكرامه را دستور داده بود تا تقريرات وى را پيرامون وافى جمع آورى كند. ( اعيان الشيعه ج ٩.١٦٨).

[ وافى] براساس تبويب مولف شامل سه مقدمه چهارده كتاب و يك خاتمه است مجموعه [وافى] براساس شمارش مرحوم علامه سيدصادق بحرالعلوم داراى ٢٧٣ باب و ٠٠٠.٥٠ حديث است (لولوه البحرين ١٢٢) مقدمه نخستين در راههاى شناساسى علوم دينى و مقدمه دوم در شناساندن اسناد حديثها و بالاخره مقدمه سوم در تبيين اصطلاحاتى است كه دراين كتاب به كار گرفته شده است . خاتمه آن نيز دراسناد حديث هاى تهذيب استبصار و من لايحضره الفقيه است كه مولفين آنها بخاطر رعايت اختصاراز آغاز احاديث حذف و در پايان كتابها يادآور شده اند.

وافى هميشه مورد توجه محققان از محدثان و فقيهان بوده و عالمانى چند بر آن شرح نوشته يا حاشيه زده اند: ( الذريعه ج ٦.٢٢٩ ج ١٤.١٦٥) وافى با برخى از حواشى آن بارهاى بار در سه جلد بزرگ چاپ و منتشر شده است . واينك به كوشش[ مكتبه اميرالمومنين العامه] با حروف چينى جديد و تصحيح و تعليق در دست چاپ است .

٢٦. شرح حال اين عالم بزرگ و فيلسوف عاليقدر را پيشتر نگاشته ايم حوزه شماره ٧.٢٠.

و نيز نگاه كنيد به : (لولوه البحرين .١٢١ رياض العلماء ج ٥.١٨٠ سلافه العصر.٤٩٩ معجم المولفين ج ١٢.١٢ فوائدالرضويه .٦٣٣ و ...).

٢٧ . بحارالانوار الجامعه لدرراخبارالائمه الاطهار كتابى است عظيم و مجموعه اى است بسيار گرانقدر و سرشاراز حقايق و تعاليم زندگى سازاسلامى .

بحارالانوار بحق درياى موج خيز و نا پيدا كرانه اى است از تعاليم قرآن و معارف آفتابسان ائمه اطهار[ ع] . بااينهمه [بحارالانوار] نياز به تهذيب و تعليق و بازنگرى دارد. واين كار هرگز به معناى كم ارجى كار علامه نخواهد بود. علامه عاليقدر و مفسر بزرگ قرآن مرحوم طباطبائى سالها پيش و به هنگام چاپ نوين اين كتاب اين كار را آغاز كردند. كه متاسفانه برخى از سطحى نگران تنگ نظرانه ازاين عمل ارزشمند علامه طباطبائى بر آشفتند و آن را نوعى توهين به علامه مجلسى دانستند و مالا تعليقات و توضيحات علامه طباطبائى از جلد ٦ به بعد متوقف ماند. (مهرتابان .٣٥٣٩) براى آگاهى از چگونگى كار تاليف[ بحارالانوار] وابعاد وسيع اين تلاش شگرف نگاه كنيد به : (مقدمه محقق ارجمند آقاى بهبودى در جلد [ صفر].٢٤ - ٨ ج ١٠٣.١١ - ٥ چاپ بيروت شيخ آقا بزرگ ١٢٤ - ١٢٠ مهدى موعود ترجمه جلد سيزدهم بحار مقدمه .

پس از تاليف و نشر بحارالانوار تحقيقاتى چند پيرامون آن انجام شده برخى از عالمان جلدهائى از آنرا ترجمه كرده يا تلخيص نموده اند و برخى ديگر بر بحارالانوار يا برخى از جلدهاى آن مستدرك نوشته اند. براى آگاهى ازاين كارها رك : جلد[ صفر] ٥٠ - ٤٨ چاپ بيروت مهدى موعود مقدمه .٩١ - ٩٤.

٢٨. الجامع الصحيح معروف به[ صحيح بخارى] اولين كتاب از[ صحاح ششگانه] اهل سنت است . عالمان اهل سنت از ميان تمام كتب حديث و مسانيدشان شش كتاب انتخاب نموده اند و آنها را در درجه اول از وثاقت دانسته اند.از ميان اين شش كتاب صحيح مسلم و بخارى را صحيح ترين آنها دانسته و برخى در تعظيم و تجليل ازاين دو كتاب راه افراط را پيموده تا آنجا كه نووى در شرح صحيح مسلم مى گويد: علما دراين مطلب متفق و هم عقيده هستند كه صحيح ترين كتابها پس از قرآن مجيد صحيحين است (شرح صحيح مسلم ج ١.١٥)اين حجر مكى مى گويد: صحيح بخارى و صحيح مسلم به اتفاق و اجماع علماء پس از قرآن مجيد صحيترين كتابها هستند. الصواعق المحرقه .٥ و نيز بنگريد به : و فيات الاعيان ج ٤.٢٠٨ كشف الظنون ج ١.٥٤١ارشادالسارى ج ١.٢٨ و ...

ازاين نگرش افراطى كه بگذريم در ميان انديشمندان اهل سنت عالمان واقع بين و آزادانديشى نيز هستند كه آگاهانه به[ صحاح] نگريسته و آنها را نقد كرده اند. رك : ( اضواء على السنه المحمديه از عالم آزادانديش محمودابوريه] براى آشنايى بيشتر با صحيحين رك : (دراسارت عن الحديث والحمدثين هاشم معروف حسنى سيرى در صحيحين محمدصادق نجمى .

بهرحال بخارى پس ازاظهار علاقه استادش اسحاق بن راهويه به جمع آورى احاديث صحيح سنت رسول الله[ ص] نگارش اين كتاب را مى آغازد و براى جمع آورى آن تلاشى عظيم را بكار مى بندد. وى مى گويد:[ من اين صحيح رااز ميان .٦٠٠ هزار حديث گزينش كرده ام] (فتح البارى مقدمه .٤ اضواء على السنه المحمديه .٣٠٠).

فريد وجدى مى گويد:[ خارى در بدست آوردن حديثهاى صحيح همت عالى و ذوق سرشار داشت او براى بدست آوردن احاديث به خراسان عراق شام و مصر مسافرت نمود و با حفظ حديث ملاقات كرد و در مجالس محدثان شركت جست واز آنها حديث فرا گرفت] .

(دائره معارف القرن العشرين ج ٢.٥٦). براساس نوشته ابن حجر عسقلانى صحيح بخارى .٧٣٩٧ حديث دارد كه با حذف مكررات ٢٦٠٢ حديث خواهد بود در تعداداحاديث صحيح بخارى اختلاف نظرهائى وجود

دارد (رك : علم الحديث .٤٧). صحيح بخارى چاپهاى متعددى دارد از جمله بهترين آنها مى توان[ صحيح بخارى] چاپ مصر را نام برد كه با دستيارى يك هيئت علمى شانزده نفره تصحيح و چاپ شده است . چاپ ديگر چاپ بسيار دقيق احمد محمد شاكراست با حواشى و شرح برخى مشكلات براساس نسخه قونيه (كه صحيحترين نسخه است ) در ٩ جلد .

٢٩.[ محمدابن اسماعيل بخارى] از دانشمندان مشهور و مورد اعتماداهل سنت است .او علاقه فراوانى به حديث و جمع آورى آن داشت . وى براى جمع آورى[ صحيح بخارى] ١٦ سال تلاش كرد.

براى آگاهى از شرح حال بخارى و[ صحيح] وى رك : تاريخ بغداد ج ٢.٤ تذكره الحفاظ ٢.١٣٢ شذرات الذهب ٢.١٣٤ طبقات الحنابله ١.٢٧١العبر ج ٢.١٢الكنى والالقاب ٢.٧١الوافى بالوفيات ٢.٢٠٦ وفيات الاعيان ٣.٣٢٩ ريحانه الادب ١.٢٣٧ روضات الجنات ج ٧.٢٧٨ علوم الحديث و مصطلحه .٣٩٦اضواء على السنه المحمديه .٢٢٩ سيرى در صحيحين .٥١ سير حديث دراسلام .٣٨١ معجم المولفين ٩.٥٢ و ...

٣٠. حاجى خليفه ٨٢ شرح[ صحيح بخارى] را يادآورى كرده است . عالمان و محدثان اهل سنت كارهاى مختلفى درارتباط با[ صحيح بخارى] انجام داده اند كه اين كارها به همراه شرحها و ... در كشف الظنون ج ١.٥٤٥ - ٥٥٥ معرفى شده است .

٣١.احمدابن على معروف به[ ابن حجر عسقلانى] دانشمندى است آگاه اديب مورخ و حديث شناس . مرحوم مدرس تبريزى مى گويد:[ فقيهى محدث رجالى اديب كامل جامع ازاكابر فقهاء و محدثين شافعيه قرن نهم هجرت مى باشد[ فتح البارى] وى بتنهائى دراثبات تبحر وى كافى است] . ريحانه الادب ج ٧.٤٧٠. براى آشنايى بيشتر رك : (روضات الجناب ج ١.٣٤٥ ريحانه الادب ج ٧.٤٧٠ معجم المولفين ج ٢.٢٠ شذرات الذهب ج ٧.٢٧٠ حسن المحاضره ج ١.٢٠٦البدرالطالع ج ١.٨٧ و ...)

٣٢ . فتح البارى فى شرح البخارى مفصل ترين و بهترين شرح صحيح بخارى است . جلداول آن مقدمه اى است مفصل شامل بحثهاى جالبى پيرامون : چگونگى ثبت روايتها توضيح الفاظ غريب و مشكل اخبار توضيح و تشريح اسماء كنيه ها القاب انساب تشريح و تبيين اسماء مهمله و ...

اين شرح با تحقيق و مقابله عبدالعزيزابن عبدالله و به اشراف محب الدين الخطيب در ١٣ جلد بزرگ منتشر شده است . كتابها حديثها و بابها را[ محمد فواد عبدالباقى] شماره گذراى كرده است . بدينسان يافتن روايت دراين شرح براساس المعجم المفهرس لالفاظ احاديث النبويه، آسان گشته است .

٣٣. (٦٠١ - ٦٠٠.٥ صحيح مسلم دومين كتاب از مجموعه [صحاح سته] .اين كتاب داراى ٧٢٧٥ حديث است كه با حذف مكررات بالغ بر ٤٠٠٠ حديث مى گردد. (تقريب النواوى .٥١).

فواد عبدالباقى مى گويد : مسلم كتابش را در ١٥ سال تاليف كرد و در آن ١٢ هزار حديث گردآورد واز آنجا كه مسلم گاه يك حديث رااز طرق مختلف روايت مى كند من احاديث اصلى آن را بدون توجه به طرف آنها بدقت شماره كردم كه مجموعه آنها به ٣٠٣٣ حديث رسيد] (صحيح مسلم ج[

براى آشنائى بيشتر با چگونگى تاليف و خصوصيات[ صحيح مسلم] رك : ( اضواء على السنه المحمديه .٣٠٨ سيرى در صحيحين صحيح مسلم جلد ٥.٥٩٣).

صحيح مسلم چاپهاى متعددى دارد از جمله : نسخه زيبائى كه پس از تطبيق با نسخه هاى خطى و چاپى بسيار و با پاورقيهاى محمد شاكر در ٨ جزء و در دو مجلد ضخيم چاپ شده است .

٢ چاپ احمد محمد شاكر باحواشى و شرح مشكلات در ٩ جلد.

٣. چاپ تحقيقى و بسيار جالب فواد عبدالباقى در ٥ جلد كه ٤ جلد آن متن[ صحيح] است با گزينشى از شرح نووى و جلد پنجم شامل فهرستهاى فنى گوناگون از جمله فهرست تمام احاديث براساس حروف الفباء.اين فهرست در مراجعه به كتاب بسيار مفيداست .

٣٤. ابوالحسين مسلم بن حجاج قشيرى نيشابورى از محدثان و عالمان مشهور و معتبراهل سنت است . وى علاقه فراوانى به دانش اندوزى فراگيرى حديث و نشر آن داشت . براى جمع آورى واخذ حديث به حجاز عراق شام مصر و چندين بار به بغداد مسافرت كرد. براى آگاهى بيشتراز شرح و تاليفات وى رك : (تاريخ بغداد ج ١٣.١٠٠ و فيات الاعيان ج ٢.١١٩ مختصر دول الاسلام ج ١.١٢٤ شذرات الذهب ج ٢.١٤٤ تذكره الحفاظ ج ٢.١٥٠ابن اثير ج ٧.٩٥ ريحانه الادب ج ٤.٤٦١ معجم المولفين ج ١٢.٢٣٣ و ...).

٣٥. شرحها حاشيه ها ! مستدركات و كارهاى انجام شده پيرامون[ صحيح مسلم] را در كشف الظنون ج ١.٥٥٧ - ٥٥٨ ببينيد.

(... المنهاج فى شرح صحيح مسلم ابن حجاج همراه با متن[ صحيح مسلم] در ١٨ جلد و ٩ مجلد منتشر شده است . فواد عبدالباقى نيز خلاصه اى از آن شرح را در پانوشتهاى چاپ خود آورده است .

٣٧.از عالمان و محققان قرن هفتم هجرى است . مرحوم مدرس تبريزى مى گويد: [از مشاهير و مدققين علما و محدثين عامه مى باشد كه حافظ حديث و به تمامى انواع آن بصير و بسيار مدقق بود.اوقاتش تنها در وظائف علميه مصروف بود. در مذاكرات علميه دينيه با تمام وقار و سكينه بود]. (ريحانه الادب ج ٦.٢٦٥). براى آگاهى از شرح حال و تاليفات وى رك : (تذكره الحفاظ ج ٤.٢٥٠ شذرات الذهب ج ٥.٣٥٤الكنى والالقاب ج ٣.٢٧٢النجوم الزاهره ج ٧.٢٧٨ روضات الجنات ج ٨.٢١٥ ريحانه الادب ج ٦.٢٦٥ و .٣٦ .

٣٨. سنن ابى داود مولف اين كتاب رااز مسموعات خويش از ثقات جمع كرده و به نظراحمدابن حنبل رسانيده كه احمداز آن به شايستگى تجليل و تمجيد كرده است .ابوسليمان خطابى گفته است كه: [در احكام دينى كتابى مانند آن نوشته نشده] ابو داود مى گويد: پانصد هزار حديث نوشتم واز آنها كتاب[ سنن] راانتخاب كردم و در آن چهار هزار و هشتصد حديث صحيح و مشابه آن گرد آوردم بدانسانكه هيچ يك از سنن نبوى در آن فروگزار نشده است . ( التاج الجامع للاصول ج ١.١٥ اضواء على السنه المحمديه .٣١٧ علم الحديث .٤١ مقدمه سنن ابى داود چاپ محمد محيى الدين عبدالحميد.)

براى آگاهى از[ سنن ابى داود] و چگونگى آن رك : (سنن ابى داود ج ١.٩١٦اضواء على السنه المحمديه .٣١٧ علم الحديث .٥٢ سنن ابى داود ج /٠٩/١

سنن ابى دواد چاپهاى متعددى دارد از جمله : چاپ ٤ جلدى با تحقيق و تعليق محمد محيى الدين عبدالحميد و ديگر چاپ ٥ جلدى با فهرستهاى فنى شمارش ابواب تخريج احاديث همراه شرح آن به نام[ معالم السنن] با تحقيق و تعليق عزت عبيدالدعابس عادل السيد اين چاپ فهرستى دارد شامل تمام احاديث كتاب براساس حروف الفبا كه براى محققان و پژوهشگران بسيار مفيداست . (ج ٥.٧٩١ - ٤٦١).

٣٩.سليمان بن اشعث دشتستانى معروف به ابى داود از محدثان و حافظان اهل سنت است . وى براى تاليف و تدوين[ سنن] بارها به بغداد رفته و سياحتها نموده واز مشايخ بزرگ خراسان عراق شام مصر مكه و مدينه حديث دريافت داشته است . وى از شاگردان احمدابن حنبل است وتنى چنداز محدثان و بزرگان از وى حديث دريافت داشته انداز جمله[ ترمذى و نسائى] .

براى آگاهى بيشتر رك : ( البدايه والنهايه ج ١١.٥٤ تاريخ بغداد ج ٩.٥ و فيات الاعيان ج ١.٢٦٨الذريعه ج ١.٤١٦ شذرات الذهب ج ٢.١٦٩ هديه الاحباب .١٥ معجم المولفين ج ٤.٢٥٥ ريحانه الادب ج ٧.٩٤ روضات الجنات ج ٤.٣٣٨).

٤٠ . شرحها حاشيه ها و تلخيصهاى[ سنن ابى داود] را در كشف الظنون ج ٢.٤١٠٠٦ ١٠٠بنگريد.

٤١. الجامع الصحيح يا [سنن ترمذى] يكى از [صحاح سته] واز كتب معتبر نزداهل سنت است . مولف آن مى گويد: [اين كتاب را پس از نگارش به عالمان حجاز خراسان و عراق عرضه كردم همگان آن را پسنديدند. هر كس اين كتاب را در خانه اش داشته باشد. مثل اين است كه پيامبر در خانه اش سخن مى گويد]( تذكره الحفاظ ج ٢.١٨٨ ترمذى ج ١.٣)امتياز ارجمند كتاب ترمذى اين است كه به چگونگى حديث مى پردازد و گاه وجوه استدلال را بيان مى كند. صحيح ترمذى بيش از پنجهزار حديث دارد( التاج ج ١.١٥) براى آشنايى بيشتر بااين كتاب رك : ( الجامع الصحيح و هو سنن الترمذى ج ١.٦٦ - ٧٣ ٨٤ - ٩٠ مقدمه احمد محمد شاكر اضواء على السنه المحمديه[ .(٣١٨. صحيح ترمذى] چاپهاى متعددى دارد از آن جمله است : چاپ بولاق در دو جلد و ديگر چاپ ٥ جلدى است كه با تحقيق و تعليق و شرح احمد محمد شاكر شروع شده و پس از وى جلد سوم آن را محمد فواد عبدالباقى با تحقيق و تعليق و تخريج احاديث ادامه داده و جلد ٤ و ٥ آن نيز با تعليق و تحقيق ابراهيم عطوه عوض بچاپ رسيده است .استاداحمد محمد شاكر در مقدمه اى مفصل و ارجمند از تصحيح و شيوه هاى آن از فهرست نگارى و كاركرد مستشرقين دراين زمينه به تفصيل بحث كرده و پندار پيشگامى غريبها در فهرست نگارى را رد كرده و دردمندانه نكات ارجمندى را يادآورى كرده است . چاپ ديگر در ٥ جلد با تحقيق و تصحيحى عبدالوهاب عبداللطف و عبدالرحمن محمد عثمان در مصر چاپ شده است .

٤٢. ابو عيسىمحمد بن عيسى ترمذى فقيه مورخ و محدث حافظ عالمى است آگاه به حديث شناسى وى در ميان عالمان اهل سنت اولين كسى است كه حديث را به صحيح حسن و ضعيف تقسيم كرد.

مرحوم مدرس تبريزى وى رااينگونه ستوده است: [از مشاهير واعلام حفاظ و محدثين عامه و در شمارائمه و پيشوايان ايشان و در قوه حافظه بى بديل وازاكابر شاگردان امام بخارى بود]. (ريحانه الادب ج ١.٣٣٢) وى شاگرد بخارى بوده و براى جمع آورى آن به حجاز عراق و خراسان سفر كرده واز مشايخ آنجا حديث شنيده است .

براى آشنائى بيشتر با زندگانى و چگونگى آثار وى رك : ( الفهرست .٢٨٩ به تصحيح رضا تجدد تذكره الحفاظ ج ٢.١٨٧البدايه والنهايه ج ١١.٦٦ شذرات الذهب ج ٢.١٧٤اضواء على السنه المحمديه .٣١٨ كامل ابن اثير ج ٧.١٥٢ هديه العارفين ج ٢.١٩ ريحانه الادب ج ١.٣٣٢ مقدمه صحيح ترمذى .٧٧).

٤٣. شرحها و كارهاى انجام شده پيرامون [صحيح ترمذى] در كشف الظنون ج ١.٥٥٩ معرفى شده است .

٤٤.اين شرح همراه با متن در سالهاى ١٣٥٠ و ١٣٥٢ در مصر در ١٢ جلد بچاپ رسيده است .

٤٥.محمدابن عبدالله معروف به [ابن عربى] از محققان و دانشمندان توانمند قرن ششم هجرى است .او در حديث فقه اصول تفسير و علوم ادبى آگاهيهاى ارزشمندى داشت . گويند كتاب [انوارالفجر فى تفسيرالقرآن] وى هشتاد مجلد بوده است . براى آگاهى بيشتر رك : (ريحانه الادب ج ٨.١١١ و فيات الاعيان ج ١.٦١٩ طبقات المفسرين .٣٤ شذرات الذهب ج ٤.١٤١ تذكره الحفاظ ج ٤.٨٦البدايه والنهايه ج ١٢.٢٢٨ معجم المولفين ج ١٠.٢٤٢ و ...)

٤٦. قوت المغتذى على جامع الترمذى) تاليف جلال الدين سيوطى (كشف الظنون ج ١.٥٥٩).

٤٧.سنن النسائى اين كتاب نيزاز جمله[ صحاح سته] است . معروف است كه پس از نگارش سنن نسائى كسى از امراء از وى پرسيد: آيا تمامى احاديث سنن صحيح است ؟ پاسخ داد نه . وى گفت : تنهااحاديث صحيح را براى ما جمع كن .ازاين روى نسائى از سنن كبير خود كتابى ديگر گزينش كرد و نام آن را[ المجتبى] نهاد. واين كتاب در شمار[ صحاح سته] است . سنن نسائى جامع مزاياى كتب ششگانه است و در ميان آنها به كثرت تكرار معروف مى باشد.اين كتاب با شرح سيوطى و حاشيه سندى با حروف[ معرب] و تصحيح شيخ حسن محمدالمحمودى در ٨ جلد در قاهره و اخيرا در بيروت چاپ شده است . در كراچى نيز با همين خصوصيات و بدون تصحيح در يك جلد بزرگ چاپ سنگى شده است .

سنن نسائى شرحها و حاشيه هائى دارد از جمله شرح سيوطى به نام [زهرالربى] و حاشيه سندى و ...اين دو چنانكه گذشت با متن نسائى چاپ شده اند (رك كشف الظنون ج ٢.١٠٠٦.)

ابوعبدالرحمن احمد بن شعيب از محدثان فقيهان و مولفان بزرگ اسلامى است . مرحوم مدرس تبريزى مى گويد: [از مشاهير حفاظ و محدثين اهل سنت و جماعت و يكى ازاصحاب سته ايشان است . در عصر خود افقه مشايخ مصر واز هد و اعبدايشان بود] (ريحانه الادب ج ٦.١٦٧) نسائى به نيشابور عراق شام مصر حجاز والجزيره مسافرت كرد و بسيارى از وى اخذ حديث كردند. وى علاقه شديدى به تشيع داشت و برخى وى را شيعه دانسته اند. مرحوم سيد محسن امين شرح حالش را در[ اعيان الشيعه] آورده و فصلى پيرامون تشيع وى نگاشته است . ( اعيان الشيعه ج ٢.٦٠٢) وى سفرى به شام رفت و پس از برخورد با كج رويهاى آنان درباره على ( ع ) كتاب[ الخصائص فى فضل على ابن ابيطالب] را نگاشت .

براى آگاهى بيشتر رك : ( اعيان الشيعه ج ٢.٦٠٢ ريحانه الادب ج ٦.١٦٧ روضات الجنات ج ١.٢٠٩ و فيات الاعيان ج ١.٢٥ شذرات الذهب ج ٢.٢٣٩ حسن المحاضره ج ١.١٩٧النجوم الزاهره ج ٣.١٨٨ طبقات الشافعيه ج ٢.٨٣ تذكره الحفاظ ج ٢.٢٤١ معجم المولفين ج .٤٨ .(٢٤٥.١

٤٩ ١سنن ابن ماجه داراى ترتيبى نيكو و تنظيمى ارجمنداست و همين ويژگى آن را در ميان كتب ششگانه ممتاز ساخته است . براساس شمارش دقيق فواد عبدالباقى سنن[ ابن ماجه] ٤٣٤١ حديث دارد. سنن [ ابن ماجه] را تنى چنداز عالمان شرح كرده انداز جمله سيوطى شرحى بر آن نگاشته با نام[ مصباح الزجاجه على سنن ابن ماجه] برخى از شرحها و حاشيه هاى ديگر آن در كشف الظنون ج ٢.١٠٠٤ معرفى شده است . [سنن ابن ماجه] با تحقيق و تعليق و تصحيح محمد فواد عبدالباقى به شكلى زيبا شايسته در دو جلد بزرگ چاپ شده است

فواد عبدالباقى كه مردى محقق و پركار و سختكوش بوده است با [ المعجم المفهرس] قرآن كريم و ديگر كتابهايش خدمات بزرگ وارجمندى به فرهنگ اسلامى نموده است . كتابهائى كه با تحقيق وى چاپ شده است عاليترين نمونه هاى كارهاى تحقيقى است .او در چاپهاى تحقيقى خود با تدوين فهرستهاى فنى گوناگون مراجعه به آنها را براى پژوهشگران آسان نموده است (رك : فهرستهاى صحيح مسلم الموطا سنن ابن ماجه و ...) .بهرحال وى اين كتاب را نيز با فهرست الفبائى تمام احاديث كتاب مزين نموده است .

٥٠ ابوعبدالله محمد بن يزيدابن ماجه قزوينى عالمى محقق و آگاه به فنون حديث بوده است . مرحوم مدرس تبريزى وى رااينگونه ستوده است. [از مشاهير واكابر حفاظ و محدثين عامه مى باشد كه ازائمه علم حديث محسوب و در تمامى شعب آن بالا طراف دانا و متفرد بود] (ريحانه الادب ج ٨.١٨٣) وى براى جمع آورى احاديث و ديدار مشايخ حديث به رى مصر عراق شام مكه بغداد بصره و كوفه مسافرت كرده است . ابن ماجه در تفسير و تاريخ نيز دانشمندى زبردست بود و دراين دو موضوع نيز كتاب نگاشته است . براى آگاهى بيشتر رك : (ريحانه الادب ج ٨.١٨٣ تذكره الحفاظ ج ٢.١٨٩البدايه والنهايه ج ١١.٥٢النجوم الزاهره ج ٣.٧٠ شذرات الذهب ج ٢.١٦٤ كامل ابن اثير ج ٧.١٤٢ معجم المولفين ج ١٢.١١٥)

٥١. پس از[ اصول خمسه] عالمان اهل سنت در ششمين كتاب از [صحاح سته] اختلاف كرده اند. برخى همانندابن اثير [ سنن ابن ماجه] گروهى مانند عسقلانى [ سنن دارمى] و عده اى نيز[ الموطا مالك ابن انس] رااز[ صحاح] شمرده اند. ( اضواء على السنه المحمديه .٣١٦ علوم الحديث و مصطلحه ١٢٢ - ١١٨).

٥٢ الموطا از كتابهاى معتبر نزداهل سنت است . محمدابن ادريس شافعى گفته است: [در پهنه زمين پس از قرآن [ الموطا] صحيح ترين كتابهاست . [الموطا] بمعناى كتاب منقح و ممهد است .ابن مالك ابتداء چهل هزار حديث فراهم آورد و در طول حيات خود به حك واصلاح آنها پرداخت تا بالاخره طبق نقل برخى به .١٠٠٠ روايت رسيد. ٩

... الموطا چاپهاى متعددى دارد. چاپى به تعليق و تحقيق عبدالوهاب عبداللطيف استاد علم الحديث جامع از هر و ديگر چاپ منقح و و زيباى محمد فواد عبدالباقى با تحقيق و تعليق و تخريج احاديث در دو مجلد بزرگ . محدثان و محققان زيادى [ الموطا] را شرح كرده يا بر آن حاشيه زده اند براى آگاهى از آنها رك : (مقدمه الموطا بقلم فواد عبدالباقى علم الحديث .٤٦ كشف الظنون ج ٢.١٩٠٧.) .

در ميان اهل سنت مجموعه هاى حديثى ديگر نيز با كيفيت و كميت هاى گوناگون وجود دارد.از جمله: [سنن دارمى] است كه در برخى منابع جزء كتاب هاى ششگانه معرفى شده است . مولف آن [ ابو محمد عبدالله بن عبدالرحمن] (متوفاى .٢٥٥)از مشايخ ابو داود ترمذى و مسلم ابن حجاج است . وى دانشمندى بنام و محدثى سختكوش بود. [سنن] خود را در سمرقند منتشر كرد و براى انتشار آن مسافرتهاى زيادى نمود. براى آگاهى بيشتر رك :( ريحانه الادب ج ٢.٢٠٦ تهذيب التهذيب ج ٥.٢٩٤ كامل ابن اثير ج ٧.٧١ تذكره الحفاظ ج ٢.١٠٥ شذرات الذهب ج ٢.١٣٠ النجوم الزاهره ج ٣.٢٢ و.

مجموعه حديثى ديگر كتاب عظيم احمدبن حنبل است معروف به[ مسند احمدابن حنبل] .احمد اين كتاب رااز ميان .٧٥٠ هزار حديث گزينش كرده است كه ٣١هزار حديث دارد.( مقدمه ابن خلدون ج ٢.٩٠٨ علوم الحديث و مصطلحه .٣٩٤و ١٢٣).

مسنداحمد در ٦ جلد بزرگ در قاهره به سال ١٣١٣ بچاپ رسيده و پس از آن افست شده است .

استاد احمد محمد شاكر چاپ منقح و تحقيقى آن را آغاز كرد و تا.١٥ جلد نيز به چاپ رسانيد كه با مرگ وى اين چاپ متوقف ماند ( علوم الحديث .١٢٣).

احمد ابن حنبل از[ ائمه اربعه] اهل سنت واز شاگردان محمدابن ادريس واز خواص وى بشمار مى آيد.احمد براى تكميل مراتب علمى به مكه مدينه شام يمن بصره كوفه جزيره و برخى بلاد ديگر مسافرتها كرد واز مشاهير محدثين زمان حديث دريافت داشت رك : (روضات الجنات ج ١.١٨٤ ريحانه الادب ج ٧.٤٨٣الفهرست .٢٨٥

تاريخ بغداد ج ٤.٤١٢ طبقات الحنابله ج ٣.١١ تذكره الحفاظ ج ٢.١٧ شذرات الذهب ج ٢.٩٦ معجم المولفين ج ٢.٩٧. نيز نگاه كنيد به كتاب مستقل [ابوزهره] ابن حنبل حياته و عصره.

[درارتباط با [ صحيحين] و [صحاح سته] نيز كارهائى سامان يافته كه از آن جمله مى توان از [مستدرك] حاكم نيشابورى ياد كرد كه آن را ذهبى تلخيص كرده كه هر دو با هم در ٤ جلد بزرگ چاپ شده است . و[ التاج الجامع للاصول فى احاديث الرسول] تاليف شيخ منصور على ناصف . وى روايات[ اصول خمسه] را دراين كتاب بروش كتب فقهى تنظيم كرده است .احاديث مكرر و سلسله اسناد را حذف كرده و فقط نام آخرين راوى را درابتداى هر حديث آورده است . وى پس از پايان كتاب شرحى بر آن نگاشته به نام[ غايه المامول - شرح التاج الجامع للاصول] كه متن و شرح در ٥ جلد با چاپى منفح زيبا معرب با نظارت مولف چاپ شده است . (رك مقدمه كتاب .١٣٢٣) براى آگاهى از مجموعه هاى ديگر رك : ( علم الحديث .٣٨٦٦ علوم الحديث و مصطلحه فصل دوم .١١٥ - ١٢٥).

[مالك ابن انس حميرى] ازائمه اربعه واز محدثان اهل سنت در قرن دوم هجرى است . وى از شاگردان امام صادق ( ع ) بوده و درباره شخصيت امام ( ع ) گفته است (مارات عين و لاسعت اذل و لاخطر على قلب بشر افضل من جعفر الصادق فضلا و علما و عباده و ورعا [برتراز جعفر بن محمد در فضيلت و آگاهى و عبادت و پارسائى نه چشمى ديده و نه گوشى شنيده و نه بر قلب بشرى خطور كرده است] (روضات الجنات ج ٧.٢٢٥) محمدابن ادريس مى گويد : مالك ابن انس بعداز تابعين حجت خداست بر خلقش

براى آگاهى بيشتراز شرح حال و چگونگى تاليف وى رك : ( علوم الحديث و مصطلحه .٣٨٦اضواء على السنه المحمديه .٢٩٥ روضات الجنات ج ٧.٢٢٣البدايه والنهايه ج ١٠.١٧٤ تاريخ گزيده تهذيب التهذيب ج ١٠.٥ سفينه البحار ج ٢.٥٥٠ و فيات الاعيان ج ١.٥٥٥ تذكره الحفاظ ج ١.١٩٣النجوم الزاهره ج ٢.٩٦ معجم المولفين ج ٨.١٦٩). پ ٥٣.

٥٤. دراين باره در شماره آينده توضيحاتى خواهيم آورد.

٥٥.اين اظهار نظر مرحوم تنكابنى چندان درست نيست . كسى كه با متون فقهى متاخرين آشنا باشد و در آنها به ژرفى بنگرد مى داند كه آثار فقهى متاخرين آكنده از روايات و آثاراهل البيت است . گستردگى مباحث اصولى رشد بى رويه آن مشغول گشتن گروهى به آن مباحث و نا آگاهى و بى توجهى آنها نسبت به معارف قرآن و آثاراهل البيت حقيقتى است غيرقابل انكار.اما نبايد هيچكدام ازاين دو به بهاى دست برداشتن از ديگرى مورد توجه قرار گيرد.اقبال مبارك و ميمونى در نسل هوشمند و جوان حوزه ها به كليت انديشه اسلامى بعنوان يك نظام عقيده و عمل و نگرش ژرف به مبانى فقهى و پاسدارى از فقه سنتى به معناى اصيل آن و نه جمودانديشى و تنگ نظرى ديده مى شود كه اميداست استوار و پايدار و نستوه پيش تازد و در آينده نزديك در حوزه ها شاهد ظهور فقهائى زمان شناس و تعهد فهم باشيم . بمنه و كرمه .