آیینه پژوهش - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ١٣

كتابشناسى احوال و آثار ميرفندرسكى
زاد هوش محمدرضا


سيّد ابوالقاسم بن ميرزا بيك بن مير صدرالدين حسينى موسوى در حدود سال ٩٧٠ هجرى قمرى در فندرسك١ از توابع استرآباد پا به جهان نهاد.
وى از خاندان سادات درست نسب آن ناحيه بود كه در فندرسك برآمد و پس از خردسالى در ايران و عراق به تحصيلات معمول زمان پرداخت. سپس به هندوستان رفت تا دانش هاى آن جا را نيز فراگيرد و با دانشمردان آن خطه آشناتر گردد. عارفان و حكمرانان هند از او استقبال كم نظيرى كردند و وى پس از مدتى با كوله بارى از علم به ايران بازگشت و در اصفهان پايتخت صفويان رحل اقامت افكند.
رفت وآمدش در دربار و با درباريان باعث نيامد تا روابطش با مردمان كوچه و بازار بريده شود و در اين باره و درباره بى پيرايگى هايش شكايت هاى فراوانى از او نزد شاه عباس دوم و شاه صفى و شيخ بهايى و ميرداماد بردند.
سلوك وى همان است كه دست به اموال حكومتى نبرد و بيست سال عمل مباحى از او صادر نشد و چهل سال رختخواب نيفكند. مكتب شخصيتى اين چنين, جز پروراندن محقق سبزوارى, ميرزا رفيعاى نايينى, ملا محمّدصادق اردستانى, و آقا حسين خوانسارى, نمى توانست و برنمى تابيد.
رانجام آن دانشمند جامع اصول و فروع در سال ١٠٥٠ قمرى به جهان باقى شتافت و هنوز آن ناحيه از تخت پولاد اصفهان كه به دستور شاه صفى٢ براى آرامگاه ابديش مهيّا آمده بود, با نام تكيه (مير) مشهور و مطاف اهل نظر است.
داستان هاى حكمى و عرفانى از زندگانى اش هنوز در افواه يافت مى شود. لطايف وى زبانزد خاص و عام است و جامعيت او در معقول و منقول و علوم طبيعى و رياضى در كتب مسطور.
از ميان آثار گران بهايش تنها قصيده يائيه بسيار مشهور و كوتاه او كه به استقبال ناصرخسرو سروده است, چون مثلى سائر شده و افزون بر پنج شرح ممتّع دارد.
از نكته هاى قابل پژوهش درباره فندرسكى شناسايى نسخه هاى خطى آثار ميرفندرسكى و فراهم آوردن فهرستى مشروح و توصيفى و نسخه پژوهانه و كتاب گزارانه از مؤلفات و مصنفات او است.
كنكاش در قصيده يائيه فندرسكى و شرح هايش و ارائه تصحيحى انتقادى از آن, و يا چاپ كامل و پسنديده اى از مشهورترين نگاشته اش ـ يعنى رساله صناعيه٣ كه تاكنون يا به صورت خلاصه و يا ناخوانا عرضه گشته است ـ اهميتى جداگانه دارد.
گردآورى فهرستواره و معرفى آثار ملى و كتاب هاى موجود در كتابخانه وى كه پس از مرگ به كتابخانه سلطنتى شاه صفى منتقل و اهدا شد٤, قابليت بررسى دارد٥ و حتماً پديد آوردن تك نگارى جامعى درباره شرح حال و آثار و انديشه ها و مكتب حكمى و حكمت مكتبى چُنويى لازم و هم خواندنى خواهد بود.
آنچه در پى مى آيد كوششى است براى ارائه گزيده اى از كتاب شناسى اصلى ترين منابع اصيل موجود درباره شرح حال فندرسكى, و در پايان فهرست اجمالى نگارش هاى خطى و چاپى همو.

*

احوال
در اين بخش, منابعى آمده اند كه به زعم فراهم آورنده اين كتابشناسى, گزارش و يا تحليلى از زندگانى ميرفندرسكى ارائه كرده اند كه تنها ذكر مكررات و يا فقط نقل مطالب از نگاشته هاى پيشينيان ـ با ذكر مأخذ و يا بدون آن ـ نبوده است.
در ذكر مآخذ, سعى بر آن بوده تا از بهترين و برترين چاپ موجود از آن مأخذ استفاده گردد٦ و در ضمن بر فهارس و معاجم و يا حتى نمايه ها و نام ياب هاى احتمالى مصادر تكيه نشود.
همچنين اين بخش از كتابشناسى حاضر, هرچند (احوال) نام گرفته, ولى شامل منابع گزارش كننده از انديشه ها, بازكاوى آثار و بررسى هاى هنرى و تاريخى درباره مزار و خاكجاى ميرفندرسكى نيز شده است.
١. آتشكده, لطف على آذر, با مقدمه سيد جعفر شهيدى, نشر كتاب, چاپ اوّل, ١٣٣٧ش, ص٤ و١٤٣.
٢. آثار ملى اصفهان, ابوالقاسم رفيعى مهرآبادى, انجمن آثار ملى, تهران, چاپ اوّل, ١٣٥٢ش, ص٨٥٨ و ٨٦١.
٣. (آثار و مقامات علمى ميرفندرسكى), تقى تفضلى, مقالات و بررسى ها, ١٣٥٦ش, ش٢٨ و٢٩, ص٨٥ ـ ٩٨.
٤. احوال و اشعار فارسى شيخ بهايى, سعيد نفيسى, فروغى, تهران, ١٣١٦ش, ص٦٢ ـ٦٦.
٥. استرآبادنامه, به كوشش مسيح ذبيحى, ابن سينا, تهران, چاپ اوّل ١٣٤٨ش, ص١٣٢ـ١٣٩.
٦. اسرارالصنايع, قاضى محمد سعيد قمى, نسخه خطى كتابخانه ملامحمدعلى خوانسارى٧ در نجف, بدون شماره (الذريعه, ج٢, ص٥١).
٧. اصفهان, لطف الله هنرفر, شركت سهامى كتاب هاى جيبى, تهران, چاپ اوّل١٣٤٦ش, ص٢١٧ و٢١٨.
٨. اصفهان زادگاه جمال و كمال, نعمت الله ميرعظيمى, گل ها, اصفهان, چاپ اول ١٣٧٩ش, ص٢٥٥, ٣٩٤, ٣٩٥, ٤٣٠.
٩. اصول الفصول, رضاقلى نورى مازندرانى (به نقل از طرايق الحقايق, چاپ سنگى, ج٣, ص٧٠).٨
١٠. اصول فلسفه و روش رئاليسم (در مجموعه آثار), [سيد محمدحسين طباطبايى, با حواشى] مرتضى مطهرى, صدرا, تهران, ١٣٧٣ش, ج٦, ص٧٨.
١١. اعيان الشيعه, سيد محسن امين, دارالتعارف للمطبوعات, بيروت, ج٢, ص٣٦٥, ٤٦٦, ٤٠٣, ٤١٧.
١٢. انوار النعمانيه, سيّد نعمت الله جزائرى, تبريز, چاپ اوّل, ج٢, ص٣٠٩.
١٣. الايرانيون والادب العربى, قيس آل قيس, مؤسسه مطالعات و تحقيقات فرهنگى, تهران, چاپ اوّل, رجال فقه شيعه, ج٣, ص٤٦٥.
١٤. بناهاى آرامگاهى, ويراسته محمدمهدى عقابى, حوزه هنرى سازمان تبليغات اسلامى, تهران, چاپ اوّل ١٣٧٦ش, ص١٠٩.
١٥. (پيرامون احوال و آثار ميرفندرسكى), كريم زمانى, كرمان, پاييز ١٣٧٠ش, ش٢, ص٦٠ ـ٦١.
١٦. تاريخ ادبيات ايران, ادوارد براون, لندن, ١٩٦٩م, ج٤, ص٤٣٥.٩
١٧. تاريخ ادبيات ايران, سيّد محمّدرضا دايى جواد, شركت مطبوعات اصفهان, [چاپ اول ١٣٣٩ش], ج١, ص٣٥٢, ٣٥٣, ٣٦٠, ٣٧٢ـ٣٧٩.
١٨. تاريخ ادبيات در ايران, ذبيح الله صفا, فردوس, تهران, ١٣٦٦ش, ج٥, بخش اول, ص٢٨٧, ٣١٠ـ٣١٤; ج٥, بخش دوم, ص١٤٨٢.
١٩. تاريخ اصفهان, حسن جابرى انصارى, تصحيح جمشيد مظاهرى, مشعل وبهى, اصفهان, چاپ اول ١٣٧٨ش, ص١٧٦ و١٧٧.١٠
٢٠. تاريخ تذكره هاى فارسى, احمد گلچين معانى, دانشگاه تهران, تهران, چاپ اول ١٣٤٨ـ١٣٥٠ش, ج٢, ص٨٤٦.
٢١. تاريخ حكما و عرفاء متأخّر بر صدرالمتألهين, منوچهر صدوقى سها, انجمن اسلامى حكمت و فلسفه ايران, تهران, چاپ اول ١٣٥٩ش, ص١٩, ٢٨ و٢٩.
٢٢. تاريخ صفويه, احمد تاجبخش, نويد, شيراز, چاپ اول ١٣٧٨ش, ج٢, ص٣٤٤.
٢٣. تاريخ عرفان و عرفاى ايرانى, عبدالرفيع حقيقت, كومش, تهران, چاپ اوّل ١٣٧٠ش, ص١٩٨.
٢٤. تاريخ فلاسفه ايرانى, على اصغر حلبى, كتابفروشى زوّار, تهران, ص٧٠٢ و ٧٠٥.
٢٥. تاريخ فلسفه اسلامى, هانرى كوربن, ترجمه سيّد جواد طباطبايى, كوير, تهران, چاپ اول١٣٧٣ش١١, ص٤٨٠ـ ٤٨١.
٢٦. تاريخ فلسفه در اسلام, م.م. شريف, تهران, چاپ اوّل ١٣٦٢ش, ج٢, ص٤٥٩ و٤٦٠.
٢٧. تاريخ كامل ايران, عبدالله رازى, تصحيح كاظم كاظم زاده ايرانشهر, اقبال, تهران, ١٣٤٧ش, ص٤٦٨.
٢٨. تاريخ مختصر اصفهان, ص١٧٢, چاپ شده در فرهنگ ايران زمين, ج١٢.
٢٩. تاريخ نظم و نثر در ايران و در زبان فارسى, سعيد نفيسى, فروغى, تهران, ١٣٦٣ش, ص٦٢ ـ٦٦.
٣٠. تحفة المراد, عباس شريفى دارابى, مقدمه از سيّد جلال الدين آشتيانى, به كوشش محمّدحسين اكبرى ساوى, الزهراء, چاپ اوّل ١٣٧٢ش١٢, مقدمه آشتيانى, ص١ـ٢٠.
٣١. تذكره پيمانه١٣, احمد گلچين معانى, دانشگاه مشهد, مشهد, ١٣٥٩ش, ص٣٥.
٣٢. تذكره دلگشا, على اكبر نواب شيرازى, تصحيح منصور رستگار فسايى, نويد, شيراز, چاپ اوّل, ص٨٦.
٣٣. تذكره روز روشن, محمد مظفر حسين صبا, تصحيح محمدحسين ركن زاده آدميّت, كتابخانه رازى, تهران, چاپ اوّل١٣٤٣ش, ص٢٥ و٢٦.
٣٤. تذكره شام غريبان, اورنگ آبادى, ص١٩ (تاريخ تذكره هاى فارسى, ج٢, ص٨٤٦).
٣٥. تذكره شعرا, محمدطاهر نصرآبادى اصفهانى, به كوشش حسن وحيد دستگردى, كتابفروشى فروغى, تهران, چاپ اوّل١٣١٧ش, ص١٥٢ـ١٥٤.
٣٦. تذكرةالقبور يا رجال اصفهان, عبدالكريم گزى, با حواشى و ملحقات سيد مصلح الدين مهدوى, ثقفى, اصفهان, ١٣٢٨ش, ص١٠٨ـ١١٣.١٤
٣٧. تراجم الرجال, سيّد احمد حسينى, كتابخانه مرعشى, قم, چاپ اوّل١٤١٤ق, ج٢, ص٧٦٦ و٧٦٧.
٣٨. (ترجمه شذور الذهب), ميرفندرسكى, به كوشش زهرا گواهى, مجموعه رسائل خطى فارسى, بنياد پژوهش هاى اسلامى, مشهد, دفتر اوّل, چاپ اوّل ١٣٦٨ش, ص١٢٠ـ ١٢٢.
٣٩. التسهيل, كافى قائنى, صفحات آخر (فهرست كتابخانه مركزى دانشگاه تهران, ج٨, ص٣٢٦).
٤٠. جزوات تخت فولاد, جزوه تكيه مير, غلام رضا نصراللهى, نسخه دستنويس مجموعه فرهنگى ـ مذهبى تخت فولاد اصفهان.
٤١. جشن نامه هنرى كربن, سيّد حسين نصر, مؤسسه مطالعات اسلامى, تهران, چاپ اوّل ١٣٩٧ق, ص٣٢ـ٤٤.
٤٢. (چهره شيخ بهايى و ميرفندرسكى), مظفر نوربختيار, معارف اسلامى, فروردين ١٣٥٠ش, ش١٢, ص٧٣ ٧٥.
٤٣. حركت و زمان در فلسفه اسلامى, مرتضى مطهرى, حكمت, تهران, چاپ اوّل, ج١, ص٥٥.
٤٤. حكيم استرآباد, على مدرس بهبهانى, اطلاعات, تهران, چاپ اوّل ١٣٧٠ش, ص٣٠٣.
٤٥. (حكيم امير ابوالقاسم فندرسكى), حسين سعيدى سبزوارى, كيهان انديشه, بهمن و اسفند ١٣٧٥ش, ش٧, ص١٦٢ـ١٧٢.
٤٦. خاتمة مستدرك الوسائل, حسين نورى, آل البيت, قم, چاپ اوّل ١٤١٥ق, ج٢, ص١٧٢.
٤٧. خاندان شيخ الاسلام اصفهان, سيّد مصلح الدين مهدوى, گل بهار, اصفهان, چاپ اوّل ١٣٧١ش, ص٦٤ و٦٥.
٤٨. خدمات متقابل اسلام و ايران, مرتضى مطهرى, قيام, قم, چاپ اوّل ١٣٧٨ش, ص٥٨٣, ٥٨٥, ٥٩٠, ٦١٠.
٤٩. خزائن, احمد نراقى, تصحيح حسن حسن زاده آملى, قيام, قم, چاپ اوّل ١٣٧٨ش, ص٤٨, ٤٩, ١٧٨, ١٧٩.١٥
٥٠. دانشمندان خوانسار, محمدعلى يزدى, رسول علوى و على اكبر زمانى نژاد, دفتر كنگره محقق خوانسارى, قم, چاپ اوّل ١٣٧٨ش, ص٨٩ ـ٩١.
٥١. دانشمندان و بزرگان اصفهان, سيد مصلح الدين مهدوى, ثقفى, اصفهان, ١٣٤٨ش, ص٩٥ و٩٦.
٥٢. دايرةالمعارف بزرگ اسلامى, ذيل (ابوالقاسم), فتح الله مجتبايى, ج٦, ص١٦٩ـ١٧٣.
٥٣. دبستان المذاهب١٦, كيخسرو اسفنديار, به كوشش رحيم رضازاده ملك, تهران, ١٣٦٢ش, ج١, ص٤٧, ١٤٠, ٣٣٧, ٣٣٨.
٥٤. (در محضر حكيم فندرسك), منصور طباطبايى بهبهانى, مجله دانشكده ادبيات و علوم انسانى دانشگاه تهران, زمستان ١٣٧٧ و بهار ١٣٧٨ش, ش١٤٨ و١٤٩, ص٢١٣ـ ٢٢٩.
٥٥. دنباله جستجو, در تصوف ايران, عبدالحسين زرين كوب, مؤسسه انتشارات اميركبير, تهران, ١٣٧٦ش, ص٢٥٨.١٧
٥٦. دين و دولت در عصر صفوى, مريم ميراحمدى, مؤسسه انتشارات اميركبير, تهران, چاپ اوّل ١٣٦٣ش, ص٧٢.
٥٧. الذريعه الى تصانيف الشيعه, آقابزرگ تهرانى, دارالاضواء, بيروت, ج٩, ص٨٤٨.
٥٨. رجال اصفهان, سيّد محمّدباقر كتابى, گل ها, اصفهان, چاپ اوّل ١٣٧٥ش, ج١, ص٢٨٩ـ٢٩٢.
٥٩. روضات الجنات فى احوال العلماء و السادات, سيّد محمدباقر خوانسارى, مؤسسه اسماعيليان, تهران, [١٣٩٠ـ ١٣٩٢ق], ج١, ص٢٤٢ـ٢٤٦;١٨ ج٢, ص٦٨, ٣٥٤, ٣٥٥; ج٣, ص١٨٤ و ١٨٥; ج٥, ص٣٨٠.
٦٠. روضة الصفا, رضاقلى هدايت, تهران, چاپ اوّل ١٣٣٩ش, ج٨, ص٥٨٦.
٦١. روضة النضرة, آقابزرگ تهرانى, مؤسسه فقه الشيعه, بيروت, چاپ اوّل ١٤١١ق, ص٢٤٢, ٤٥٠, ٤٥١.
٦٢. رياض الجنة, محمدحسن زنوزى, به كوشش على رفيعى, قم, ١٣٧٠ش, ج١, ص٥١٥ ـ٥٢١.
٦٣. رياض الشعرا, واله داغستانى, نسخه عكسى مركز دايرةالمعارف بزرگ اسلامى, ص٣٥ب.
٦٤. رياض العارفين, رضاقلى هدايت, به كوشش مهرعلى گرگانى, كتابفروشى محمودى, تهران, ١٣٤٤ش, ص٢٦٧ـ ٢٦٩.
٦٥. رياض العلما و حياض الفضلا, عبدالله افندى اصفهانى, به كوشش سيد احمد حسينى, كتابخانه مرعشى, قم, چاپ اوّل ١٤٠١ق, ج٥, ص٤٩٩ـ٥٠٢.
٦٦. ريحانةالادب, محمدعلى مدرس, چاپخانه شفق, تبريز, ج٣, ص٤١٨; ج٤, ص٣٥٧ـ٣٦٠; ج٥, ص٢٤٢.
٦٧. ريشه هاى تشيع و حوزه علميه اصفهان, سيد حجّت موحّد ابطحى, دفتر تبليغات المهدى, اصفهان, چاپ اوّل ١٤١٨ق, ج٢, ص٤٧١ و٤٧٢.
٦٨. زندگى نامه علامه مجلسى, سيد مصلح الدين مهدوى, وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى, تهران, چاپ اوّل ١٣٧٨ش, ج١, ص١٢٥, ١٧٤, ١٩٧, ٣٧٤; ج٢, ص٣٦٢, ٣٦٣, ٣٧٠.
٦٩. سبك شناسى, محمدتقى بهار, مجيد, [تهران], چاپ اوّل ١٣٧٦ش, ج٣, ص١١٦٨ و١٢٢١.
٧٠. سفينه خوشگو, بندر بن داس خوشگو, به كوشش محمد عطاء الرحمان, عطاكاكوى, چاپ سنگى, اداره تحقيقات عربى و فارسى, چاپ اوّل ١٩٥٩م.
٧١. سيرى در تخت فولاد اصفهان, سيد مصلح الدين مهدوى, انجمن كتابخانه هاى عمومى, اصفهان, چاپ اوّل ١٣٧٠ش, ص٤٤, ٢٠٨ـ٢١٣.
٧٢. سيرى در زندگانى ميرفندرسكى, غلام رضا نصراللهى, نسخه دستنويس, ٢٢ص.
٧٣. شرح حال ميرداماد و ميرفندرسكى (به انضمام ديوان ميرداماد و قصيده ميرفندرسكى), اكبر هادى حسين آبادى, كتابفروشى ميثم تمار, اصفهان, [چاپ اوّل] ١٣٦٣ش, [١٩٠]ص.
٧٤. شرح حال ميرفندرسكى (و مختصرى از اوضاع ايران و هند در زمان او), فريده صفوى, استاد راهنماد: سيد بدرالدين كتابى, پايان نامه كارشناشى از دانشكده ادبيات و علوم انسانى دانشگاه اصفهان, ١٣٣٩ـ١٣٤٠ش, [٩٨]ص, ش١٤٠ پ١٢٣٤٧٢ در كتابخانه مركزى دانشگاه اصفهان.
٧٥. شواهد الربوبيّه, صدرالدين شيرازى, با حواشى ملاهادى سبزوارى, دانشگاه مشهد, مشهد, چاپ اوّل ١٣٤٦ش, مقدمه سيد جلال الدين آشتيانى, ص٨٦ ـ ٨٨, ٩١, ٩٦.
٧٦. شوخى علما, رحيم زاده صفوى, مؤسسه على اكبر علمى, تهران, [چاپ اوّل] ١٣٣٥ش, ص٥٧, ٥٨, ٦٦ ـ٧١.
٧٧. شيخ بهايى در آيينه عشق, اسدالله بقايى, گل ها, اصفهان, چاپ اوّل ١٣٧١ش, ص١١, ١٧٧, ٢٥٣, ٢٥٤.
٧٨. صدرالدين شيرازى (معروف به ملاصدرا), هانرى كوربن, ترجمه و اقتباس ذبيح الله منصورى, جاويدان, تهران, چاپ جديد ١٣٦١ش, ص٥٧ ـ٦٢.١٩
٧٩. طاقديس, احمد نراقى, به كوشش حسن نراقى, تهران, ١٣٦٢ش, ص١٢٢, ١٩٥ـ٢٠٢.
٨٠. طرايق الحقايق, محمد معصوم معصوم عليشاه شيرازى, به كوشش محمدجعفر محجوب, كتابخانه سنايى, تهران, چاپ اوّل ١٣١٨ش, ج٣, ص١٥٨.٢٠
٨١. عدل الهى (در مجموعه آثار), مرتضى مطهرى, صدرا, تهران, ١٣٧٤ش, ج١, ص١٦٥.
٨٢. عرفات العاشقين, محمد اوحدى بليانى, نسخه عكسى كتابخانه دايرةالمعارف بزرگ اسلامى, ص١٢, ١٥٠, ١٥١, ١٦٨, ٢٨٢.
٨٣. علامه مجلسى, على دوانى, اميركبير, تهران, چاپ اوّل ١٣٧٠ش, ص٨١, ٢٤٥ و٢٥٣.
٨٤. علماى بزرگ شيعه از كلينى تا خمينى, م. جرفادقانى, معارف اسلامى, قم, چاپ اوّل ١٣٦٤ش, ص١٣٢ و١٣٣.
٨٥. فرهنگ بزرگان اسلام و ايران, آذر تفضلى و مهين فضائلى جوان, آستان قدس رضوى, مشهد, چاپ اوّل ١٣٧٢ش, ص٤٣١.
٨٦. فرهنگ سخنوران, عبدالرسول خيامپور, شركت چاپ كتاب آذربايجان, تبريز, ١٣٤٠ش, ج١, ص١٣ و٤٥٦.
٨٧. فرهنگ شاعران زبان پارسى از آغاز تا امروز, عبدالرفيع حقيقت, شركت مؤلفان و مترجمان ايران, تهران, چاپ اوّل ١٣٦٨ش, ص٥٤٢.
٨٨. فرهنگ فارسى, محمد معين, ج٦ (اعلام), ص١٣٧٩ و١٣٨٠, ذيل (فندرسكى).
٨٩. فلاسفة الشيعة, حياتهم وآرائهم, عبدالله نعمه, بيروت, چاپ اوّل, ص١١٢ و١١٣.
٩٠. فلاسفه شيعه, عبدالله نعمه, ترجمه سيد جعفر غضبان, به ويرايش پرويز اتابكى, سازمان انتشارات و آموزش انقلاب اسلامى, تهران, چاپ اوّل ١٣٦٧ش, ص١٣, ٢٧٢, ٥٠٦, ٥٠٧.
٩١. فهرست بناهاى تاريخى و اماكن باستانى ايران, نصرت الله مشكوتى, سازمان ملى حفاظت آثار باستانى ايران, تهران, ١٣٤٩ش, ص٣٣٧.
٩٢. فهرست نسخه هاى خطى فارسى در كتابخانه موزه بريتانيا, ريو, آكسفورد, چاپ اوّل ١٨٨١م, ج٢, ص٨١٥.٢١
٩٣. قصص العلما, محمد تنكابنى, تهران, ١٣٦٢ش, ص٢٣٦ و٢٣٧.
٩٤. (قصيده يائيه ميرفندرسكى و شرح هاى آن), محسن كديور, آينه پژوهش, سال٥, ش٤ (پياپى٢٨), آذر و دى ١٣٧٣ش, ص١٧ـ٢٠.
٩٥. قواعد كلى فلسفه در فلسفه اسلامى, غلام حسين ابراهيمى دينانى, مؤسسه مطالعات و تحقيقات فرهنگى, تهران, چاپ اوّل ١٣٦٦ش, ج٢, ص٥٢٨ ـ٥٣٠.
٩٦. كاروان هند, احمد گلچين معانى, آستان قدس رضوى, چاپ اوّل ١٣٦٩ش, ج١, ص١٥ـ ١٨.
٩٧. كليات فلسفه (در مجموعه آثار), مرتضى مطهرى, صدرا, تهران, ١٣٧٤ش, ج٥, ص١٤٥.
٩٨. الكنى والالقاب, عباس قمى, كتابخانه صدر, تهران, ج١, ص١٤٢; ج٣, ص٢٨, ٢٩, ٣٥, ٣٦.٢٢
٩٩. گزارش كوير (تحفةالفقرا), سفرنامه على صفاءالسلطنه نايينى, به كوشش محمد گلبن, اطلاعات, تهران, ١٣٦٦ش, ص٩١.
١٠٠. گنجينه آثار تاريخى اصفهان, لطف الله هنرفر, ثقفى, اصفهان, ١٣٤٤ش, ص٥٤٣ ـ٥٤٦.
١٠١. لغت نامه, على اكبر دهخدا, تهران, ١٣٢٥ش, ج٣, ص٧٦٤, ذيل (ابوالقاسم فندرسكى).
١٠٢. مؤلفين كتب چاپى فارسى و عربى, خان بابا مشار, [تهران], ١٣٤٠ـ١٣٤٤ش, ج١, ص٢٩٠ و٢٩١.
١٠٣. مجمع الفصحا, رضاقلى هدايت, مؤسسه انتشارات اميركبير, تهران, چاپ اوّل١٣٤٠ـ١٣٤٦ش, ج٢, ص٦.
١٠٤. مجموعه كتب كنگره مقدس اردبيلى, دفتر كنگره مقدس اردبيلى, قم, چاپ اوّل ١٣٧٥ش, ج١٢, ص٣٠٧ـ٣١٤.
١٠٥. المحاسن, احمد بن خالد برقى, تحقيق سيد جلال الدين حسينى, دارالكتب الاسلامية, تهران, چاپ اوّل, ج١, ص١٩١.
١٠٦. محقق خوانسارى, محمدحسن فاضلى, مؤسسه فاضل خوانسارى, قم, چاپ اوّل ١٣٧٨ش, ص١٧٩ـ٢٠٤.
١٠٧. (مزار ميرفندرسكى و غلام رضا سردار بختيار), ليلا بختيار, ارمغان, ١٣٥٢ش, ش٤٢, ص٢٧٢ـ ٢٧٥.
١٠٨. مستدرك سفينةالبحار, على نمازى, تحقيق حسن نمازى, اسلامى, قم, چاپ اوّل ١٤١٩ق, ج٥, ص٢٥٨.
١٠٩. مشاهير و بزرگان شرق و غرب جهان, مريم ميرهادى, تهران, ١٣٣٤ش, ص٢٧ و٢٨.
١١٠. مطرح الانظار فى طبقات اطباء الاعصار و فلاسفة الامصار, عبدالحسين زنوزى, تبريز, چاپ اوّل ١٣٣٤ش, ج١, ص١٥٥.
١١١. معاريف اصفهان٢٣, سيد مصلح الدين مهدوى, نسخه تايپى كتابخانه دكتر لطف الله هنرفر, بدون شماره, ص١٠٦.
١١٢. معجم الفلاسفة, جورج طرابيشى, دارالطليعة, بيروت, چاپ اوّل ١٩٨٧م, ص٤٣٠.
١١٣. معجم مؤلفى الشيعة, على فاضل قائنى, وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى, تهران, چاپ اوّل ١٣٦٣ش, ص٣٠١.
١١٤. مقالات تاريخى, رسول جعفريان, دفتر نشر الهادى, قم, چاپ اوّل ١٣٧٨ش, دفتر٥, ص٣٢٤.
١١٥. منتخباتى از آثار حكماى الهى ايران, سيد جلال الدين آشتيانى, ويرايش دوم, دفتر تبليغات اسلامى, قم, ١٣٧٨ش, ج١, ص٨٥ ـ ٨٨, ٢٣٧ و٣٧١.٢٤
١١٦. منطق و فلسفه, مرتضى مطهرى, صدرا, تهران, ص١٤٧ـ١٤٩.
١١٧. مواقف الشيعه, على احمدى ميانجى, اسلامى, قم, چاپ اوّل ١٤١٦ق, ج٣, ص٢٤٧ و٢٤٨.
١١٨. موسوعة مؤلفى الامامية, زيرنظر محمدباقر محمودى, مجمع الفكر الاسلامى, قم, چاپ اوّل, ج٢, ص٦٢٢ ـ٦٢٤.
١١٩. (مير ابوالقاسم ميرفندرسكى), زهرا گواهى, مشكوة, ش٢٩, زمستان ١٣٦٩ش, ص٥٨ ـ٧٧.
١٢٠. (ميرفندرسكى), محمد فشاركى, جشن نامه محمد پروين گنابادى, زيرنظر محسن ابوالقاسمى, توس, تهران, ١٣٥٤ش, ص٣٤٣ـ٣٦٠.
١٢١. (ميرفندرسكى), محمدتقى دانش پژوه, دانشكده ادبيات و علوم انسانى دانشگاه تبريز, سال٣١, ش١ (پياپى١٢٧), بهار١٣٦٢ش, ص٥٨ ـ٧١.
١٢٢. ميرفندرسكى, محسن شوشتريان, فيلم نامه اى دست نويس براساس زندگانى ميرفندرسكى.
١٢٣. (ميرفندرسكى در هند), فتح الله مجتبايى, مقالات و بررسى ها, ش٣٨ـ٣٩, ص٦٢ ـ ٦٨.
١٢٤. (ميرفندرسكى و مجموعه اى خطى و رسايل موسيقى), كتابدارى و اطلاع رسانى, ش٨, ١٣٦٠ش, ص٥ ـ ١٥.
١٢٥. نصف جهان فى تعريف الاصفهان, محمدمهدى بن محمدرضا اصفهانى, تصحيح منوچهر ستوده, كتابخانه تأييد, اصفهان, ١٣٤٠ش, ص١٧٧.٢٥
١٢٦. نقباء البشر فى القرن الرابع عشر, آقابزرگ تهرانى, با تعليقات سيد عبدالعزيز طباطبايى, دارالمرتضى, مشهد, ص١٢٦٥.
١٢٧. نيايش فيلسوف, غلام حسين ابراهيمى دينانى, دانشگاه علوم اسلامى رضوى, مشهد, چاپ اوّل ١٣٧٧ش, ص٣٤٣ـ ٣٤٥.
١٢٨. وفيات العلما يا دانشمندان اسلامى, حسين جلالى شاهرودى, تهران, ص٩٢.
١٢٩. وقايع السنين و الاعوام, سيد عبدالحسين خاتون آبادى, به كوشش محمدباقر بهبودى, كتابفروشى اسلاميه, تهران, چاپ اوّل ١٣٥٢ش, ص٥١٤ـ٥١٦.
١٣٠. هديّة الاحباب, عباس قمى, مؤسسه انتشارات اميركبير, تهران, ١٣٦٣ش, ص٢٥٣.

*

آثار
درباره ثبت اسامى تأليفات و حتى تعداد واقعى نگارش هاى ميرفندرسكى, فاصله آرا و عقايد و گزارش ها بسيار است. در اين ميان چه بسا كتاب هايى را به او نسبت مى دهند كه خلاف ضبط تمامى ترجمه نگاران است; نمونه را بنگريد در ثبت آثارى همچون: رساله در جبر و اختيار, شرح شفا, شرح اشارات, شرح رساله هيأت قوشچى, شرح تقريرات شهيد اول٢٦ و… در فهرست آثار او.
در مقابل, گروهى آثار وى را محدود به دو ـ سه رساله مى دانند كه باز تعدادى از آن ها فقط به فندرسكى منسوب است و دليلى بر اين انتساب موجود نيست و حتى در فهرست مخطوطات, نامى از آن ها به ميان نيامده است.٢٧
امتزاج تأليفات نوه ميرفندرسكى, يعنى سيد ابوطالب بن ميرزا بيك بن ميرابوالقاسم فندرسكى٢٨ همانند المنتهى, سامى نامه٢٩, غزوات حيدرى, شرح تجريد العقايد٣٠ و يا ترجمه فارسى شرح لمعه, حاشيه بر تفسير بيضاوى [(= انوار التنزيل)]٣١ با نگارش هاى خود ميرفندرسكى, و يا اختلاط ميرابوالقاسم قارى و قصيده نظم اللئالى اش٣٢ در تجويد با ميرفندرسكى و آثارش را مى توان بر فهرست پر نشيب و فراز نگارش هاى فندرسكى افزود.
آنچه اين جا مى آيد نه در پى ادغام تمامى آثار و خلاصه نمودن آن ها در چند عنوان محدود بوده است و نه به دنبال آن است كه بر تعداد تأليفات ميرفندرسكى چيزى بيفزايد.
١. اجازة الى ملاّ حسنعلى بن عبدالله تسترى اصفهانى:
بحارالانوار, ج١١٠, ص٢١.
* اركان اربعه صناعت=زيبق.
* باب الاصغر والاقصر=زيبق.
*اكسير و كيميا=زيبق.
٢. برهان الابصار:
كتابخانه مركزى آستان قدس رضوى, ش٣/٥٦٠٢ (فهرست, ج٨, ص٣٨١).
كتابخانه ملى تهران, شماره ٦/١٢٠٣٠ف (فهرست, ج٣, ص٢٣٩).
*بندى در صف حل=زيبق.
* بيان الحقائق الصنائع= رساله صناعيّه.
* پرسش و پاسخ= جواب سؤالات ملا مظفر كاشانى.
٣. تاريخ الصفوية.٣٣

٤. تحقيق المزلّة:
كتابخانه ملاعلى محمد نجف آبادى, بدون شماره (الذريعه, ج٣, ص٤٨٥).
* تحقيق المنزلة=تحقيق المزلة.
* تحقيق حديث منزلت= تحقيق المزلة.
* جواب مير از سؤالات آقا مظفر= جواب سؤالات ملا مظفر حسين كاشانى.

٥. تخميريه:
كتابخانه آيةاللّه مرعشى, شماره ٦٠٨ و (فهرست, ج٢, ص٢٠٣).
كتابخانه آقاى على اصغر مهدوى, شماره ٢٨٠ (نشريه نسخه هاى خطى, دفتر٢, ص١٩٦).

٦. ترجمه (شذور الذهب)٣٤:
الف) خطى
كتابخانه دانشكده الهيات و معارف اسلامى دانشگاه مشهد, شماره ٥/١٢٥٢ (فهرست, ج٢, ص٣٩٨).
ب) چاپى
مجموعه رسائل خطى فارسى, بنياد پژوهش هاى اسلامى, مشهد, دفتر اول, به كوشش زهرا گواهى, چاپ اوّل ١٣٦٨ش, ص١٢٣ـ١٣٦.
٧. تفسير قرآن.٣٥
٨. جواب سؤالات ملامظفر حسين كاشانى:
الف) خطى
كتابخانه آيةاللّه فاضل خوانسارى, شماره ٩/٢٤٩ (فهرست, ج١, ص٢١٥).
كتابخانه دانشكده الهيات و معارف اسلامى دانشگاه تهران, شماره ٩/٢٩٣ج (فهرست, ج١, ص١٩٩).
كتابخانه سيد محمد يزدى در نجف (الذريعه, ج١١, ص١٤٨).
كتابخانه مدرسه آيةاللّه گلپايگانى, شماره ٩/٢١٨ (فهرست جديد, ج١, ص٤٠٠).
كتابخانه مجلس شوراى اسلامى, شماره ١٦/٥٢٨٣ (فهرست, ج١٦, ص١٨٥); شماره ٢٥/٤٩٤٢ (فهرست, ج١٤, ص١٨٣); شماره ٢٢ و (فهرست, ج١٣, ص٩٠).
كتابخانه مركزى دانشگاه تهران, شماره ٧/٨٢٠١ (فهرست, ج١٧, ص٥٣); شماره ٧/١٠٣٨ (فهرست, ج٣, ص١٩١); شماره ٩/٦٦١٦ (فهرست, ج١٦, ص٣٠٩); شماره ٧/١٠٤٦ (فهرست, ج٣, ص١٩١).
كتابخانه ملى ملك, شماره ٥٠/٤٦٥٥ (فهرست, ج٧, ص٤٦٤).
ب) چاپى
منتخباتى از آثار حكماى الهى ايران, سيد جلال الدين آشتيانى, ويرايش دوم, دفتر تبليغات اسلامى, قم, ١٣٧٨ش, ج١, ص١١٤ـ١١٩.
* حاشيه بر ترجمه جوك باشست= حاشيه جوك باشست.
٩. حاشيه جوك٣٦ باشست٣٧:
كتابخانه دانشكده الهيات و معارف اسلامى دانشگاه مشهد, شماره ٤/١٧٩٧ (فهرست, ج٣, ص٨٦٩).
كتابخانه آيةاللّه مرعشى, شماره ٢/٩٠٤٤ (فهرست, ج٢٣, ص٢٠٢); شماره ٤/٦٩٩٩ (فهرست, ج١٨, ص١٧١).
كتابخانه مركزى آستان قدس رضوى, شماره ٣٧٤ (فهرست, ج٤, ص٤٤).
* حواشى بر جوك باشست= حاشيه جوك باشست.
* حقائق الصنائع= رساله صناعيه.
١٠. حاشيه بر تفسير كتاب العلل٣٨:
كتابخانه دانشكده الهيات و معارف اسلامى دانشگاه تهران, شماره ٥٩/٢٤٢ب (فهرست, ج١, ص١٤٧).
* حركت و صورت ها= رساله حركت.

١١. ديوان اشعار٣٩:
الف) خطى
كتابخانه مركزى آستان قدس رضوى, شماره ٤/٢٠٤.

ب) چاپى
اصفهان, ١٣٥٠ق, ٧٧ص.
در كتاب نگين سخن, شركت مؤلفان و مترجمان ايران, تهران, ١٣٦٤ش, ج٤, ص١٥٦ـ١٥٩.٤٠

١٢. رساله حركت:
الف) خطى
كتابخانه مدرسه آيةاللّه گلپايگانى, شماره ٩/٢١٨ (فهرست جديد, ج١, ص٢٦٨).
كتابخانه آيةاللّه مرعشى, شماره هاى ١١/٣٣٧ و ٢/١٩٥٢ (فهرست, ج٥, ص٣١٨).٤١
كتابخانه دانشكده الهيات و معارف اسلامى دانشگاه مشهد, شماره ١/١٤١٠ (فهرست, ج٢, ص٥٥٣).
كتابخانه شوشترى ها, شماره ٥/٤٢٢ (نسخه هاى خطى, دفتر١١, ص٨٦٠).
كتابخانه مجلس شوراى اسلامى, شماره ٦/٥٢٣٨ (فهرست, ج١٦, ص١٨١); شماره ٢٤/٤٩٤٢ (فهرست, ج١٦, ص١٨٣); شماره ١٢/٩٠ (فهرست, ج٢٢, ص١٨); شماره ٩/٢٨٠ (فهرست, ج١, ص١٣٨).
كتابخانه مركز شرق شناسى لنينگراد, شماره ٣٤٥A/١٢ (نشريه نسخه هاى خطى, دفتر١٠, ص٣٣٢).
كتابخانه مركزى آستان قدس رضوى, شماره ٤/٥٦٠٢ (فهرست, ج٨, ص٣٨٢); شماره ٥/١٢١٢٤ (فهرست, ج١٠, ص١٥٤).
كتابخانه مركزى دانشگاه تهران, شماره ٢٤٠١ (فهرست, ج٩, ص١٠١٧); شماره ١٠/٦٦١٦ (فهرست, ج١٦, ص٣٠٩); شماره ٦/١٠٤٦ (فهرست, ج٣,ص٢٤٨).
كتابخانه ملى تهران, شماره ٥/١٢٠٣ (فهرست, ج٢, ص٢٣٩).
كتابخانه ملى شيراز, شماره ٤/٦٥٤ (فهرست, ج٢, ص٢٣٨).
كتابخانه ملى ملك, شماره ٢/١٢٥٢ (فهرست, ج٥, ص٢٥١); شماره ٤/٤٦٩٣ (فهرست, ج٨, ص٣٢); شماره ٣/٦١٣٠ (فهرست, ج٩, ص١٨٧); شماره ٧٥/٤٦٥٥ (فهرست, ج٧, ص٤٦٩).
ب) چاپى
منتخباتى از آثار حكماى الهى ايران, سيد جلال الدين آشتيانى, ويرايش دوم, دفتر تبليغات اسلامى, قم, ١٣٧٨ش, ج١, ص١٠٥ـ١١٣.
* رساله در تحقيق حديث منزلت= تحقيق المزلة.
* رساله در زيبق= زيبق.
* رساله در زيبق و كبريت= زيبق.
* رساله علوم غريبه= زيبق.
* رساله در كيميا= زيبق.
* رساله در كبريت و زيبق= زيبق.
* رساله در پاسخ به سؤالات آقا مظفر در نفى تشكيك در ذاتيات= جواب سؤالات ملامظفر كاشانى.
١٣. رساله صناعيّه٤٢:
الف) خطى
كتابخانه آقاى على اصغر مهدوى, شماره ١٠/٢٦٨ (نشريه نسخه هاى خطى, دفتر٢, ص١٠٠).
كتابخانه ملاّ محمدعلى خوانسارى در نجف, بدون شماره (الذريعه, ج٢, ص٥١; ج١٥, ص٨٩).٤٣
كتابخانه آقاى مولوى در مشهد, شماره ف٢/٤٥٢ (نشريه نسخه هاى خطى, دفتر٥, ص٦٣).
كتابخانه آيةاللّه سيد جلال الدين آشتيانى در مشهد, بدون شماره (منتخباتى از آثار حكماى الهى ايران, ج١, ص٨٩).
كتابخانه آيةاللّه فاضل خوانسارى, شماره ٧/٢٤٥ (فهرست, ج١, ص٢١٤).
كتابخانه آيةاللّه مرعشى, شماره ١/٧٩٣٦ (فهرست, ج٢٠, ص٢٦٦); شماره ٥/٧٤٩٨ (فهرست, ج١٩, ص٢٩٣); شماره ٩/٩٧١ (فهرست, ج٣, ص١٦٢); شماره ٢/٢١٩٩ (فهرست, ج٦, ص١٩٢); شماره ١٠/٩٥٦٢ (فهرست, ج٢٤, ص٣٠٥); شماره ١٤٩٨.
كتابخانه بادليان, آكسفورد, شماره ٢/٩٤.٤٤
كتابخانه دانشكده ادبيات و علوم انسانى دانشگاه تهران, شماره ٢٥/١٤٥ (فهرست, ج٢, ص٤٣); شماره ١/١٢٥د (فهرست, ج١, ص٣٥١); شماره ١/٥٧٠ (فهرست, ج١, ص٩٢).٤٥
كتابخانه دانشكده الهيات و معارف اسلامى دانشگاه مشهد, شماره ٢/٦٣٣ (فهرست, ج١, ص٤٠٥).
كتابخانه دانشكده حقوق و علوم سياسى دانشگاه تهران, شماره ٩/١١١ب (فهرست, ص٣٣٧).
كتابخانه دانگشاه لوس آنجلس, شماره ٣٥٩M (نشريه نسخه هاى خطى, دفتر١١, ص٦٣); شماره ٤٦٨M/٣ (نشريه نسخه هاى خطى, دفتر١١, ص٦٧٦); شماره ١٤٠٢M/٣ (نشريه نسخه هاى خطى, دفتر١١, ص٨٢٨).
كتابخانه دكتر حسين مفتاح, شماره ١/٤٣ (نشريه نسخه هاى خطى, دفتر٧, ص٢٢٣); شماره ١٣٠٦ (نشريه نسخه هاى خطى, دفتر٧, ص٢٦١).
كتابخانه شوشترى ها, شماره ١/٤٢٢ (نشريه نسخه هاى خطى, دفتر١١, ص٨٦٠).
كتابخانه مجلس شوراى اسلامى, شماره ٥/٦٤٤ (فهرست, ج٢, ص٤١٠ و٤١١); شماره ١٥/١٢٠٧ (فهرست, ج٥, ص٤٩٨)٤٦; شماره ٦/١٩٥٨ (فهرست, ج٩, ص٦٦٥); شماره ٣/١٩١٩ (فهرست, ج٩, ص٦١٨); شماره ١١/٤١٤٩ (فهرست, ج١١, ص١٥٣); شماره ١/٥١٨٨ (فهرست, ج١٦, ص١٤); شماره ١٦/٤٩٥٤ (فهرست, ج١٤, ص٢٣٩); شماره ٢/٤٥٩٤ (فهرست, ج١٢, ص٢٩٣); شماره ٧/١٩٨٨ (فهرست, ج٩, ص٦٩٩)٤٧; شماره ٩/٤٨٠٢ (فهرست, ج١٣, ص١٩٩); شماره ١/١٩٥٩ (فهرست, ج٩, ص٦٦٥).٤٨
كتابخانه مدرسه آخوند همدان, شماره ٢/١٨٨ (فهرست شهرستان ها, ج٣, ص١٣٩٤).
كتابخانه مدرسه آيةاللّه گلپايگانى, شماره ٧٣٥ (فهرست, ج٢, ص٦٦); شماره ١/٥٧ (فهرست جديد, ج١, ص١٢٤); شماره ٢١/٥١ (فهرست جديد, ج١, ص٢٧١).
كتابخانه مدرسه سپهسالار تهران, شماره ٢١/٢٩١٣ (فهرست, ج٥, ص١٧٩);٤٩ شماره ٦٤٩٥ (فهرست, ج٥, ص١٧٩); شماره ٩/٢٩١٦ (فهرست, ج٤, ص٧٢).
كتابخانه مدرسه صدر بازار اصفهان, شماره ٨٢٦ (نشريه نسخه هاى خطى, دفتر٥, ص٣١٢).
كتابخانه مدرسه مروى تهران, شماره ١/٧٥٣ (فهرست, ص٣٠٦).
كتابخانه مركزى آستان قدس رضوى, شماره ض١٥٠٨٨ (فهرست الفبايى, ص٦٥٦); شماره ٢٠٢ـ٥١ و (فهرست, ج١, ص١٧٠); شماره ٧٨٧ (فهرست, ج٤, ص٢٠٤).
كتابخانه مركزى دانشگاه اصفهان, شماره ٧/٣٦٦ (نشريه نسخه هاى خطى, دفتر١١, ص٩٤٣).
كتابخانه مركزى دانشگاه تهران, شماره ٦/٥٨٦٥ (فهرست, ج١٦, ص١١٤); شماره ١٥/٣٩٠٣ (فهرست, ج١٢, ص٢٨٩٢); شماره ٨/١٠٤٦ (فهرست, ج٣, ص٢٩٥); شماره ١/٧٤٠٨ (فهرست, ج١٦, ص٥٤٨); شماره ١/٨٢٠١ (فهرست, ج١٧, ص٥٢); شماره ٥٥٨٦ (فهرست, ج١٦, ص٤٠); شماره ١٢/٤٧٣٦ (فهرست, ج١٤, ص٣٦٩٣); شماره ٣/١٩٢٥ (فهرست, ج٨, ص٥٣٦); شماره ١/٢٥٧٩ (فهرست, ج٩, ص١٣٨٠); شماره ١/٣٧٤٣ (فهرست, ج١٢, ص٢٧٣٧); شماره ١/٦٤٧٠ (فهرست, ج١٦, ص٢٧٢)٥٠.
كتابخانه مسجد اعظم قم, شماره ١٠/٢٤ (فهرست, ص٤٣٠).
كتابخانه ملى دانشگاه پرينستون, شماره ٦/١٤٦٥ (نشريه نسخه هاى خطى, دفتر١٠, ص٣٧).
كتابخانه ملى ملك, شماره ١٠/١٣٩٦ (فهرست, ج٥, ص٢٦٣); شماره ١٧/٦٠٧٥ (فهرست, ج٩, ص١٣٥); شماره ٤/٤٦٨١ (فهرست, ج٨, ص٢٣); شماره ٦/٢٨٣٠ (فهرست, ج٦, ص١٢٧); شماره ٥/١٥٦٨ (فهرست, ج٥, ص٢٩٢); شماره ٨/٤٠٤٠ (فهرست, ج٧, ص١٦٠).
كتابخانه وزيرى يزد, شماره ٦/٣٢١ (فهرست, ج١, ص٣٠٧).
ترجمه به عربى توسط محمدتقى نصيرى طوسى, در ضمن كتاب ناموس اصغر, كتابخانه دانشكده حقوق و علوم سياسى دانشگاه تهران (فهرست, ص٤٣٧).
ب) چاپى
به همراه اخلاق ناصرى از محقق طوسى, به كتابت ميرزا ابراهيم ساغر اصفهانى, چاپ سنگى, بمبئى هند, ١٢٦٧ق, وزيرى, ٤٢٧ص.
به اهتمام و مقدمه على اكبر شهابى, انتشارات فرهنگ خراسان, مشهد, ١٣١٧ش, ط«٧٢ص.
به اهتمام و مقدمه على اكبر شهابى, قم, ١٣٦٣ش.
تلخيصى از آن در منتخباتى از آثار حكماى الهى ايران, سيّد جلال الدين آشتيانى, ويرايش دوم, دفتر تبليغات اسلامى, قم, ١٣٧٨ش, ج١, ص٨٩ ـ١٠٤.

* شرح جوك= منتخب جوك باشست.
١٤. رسالة فى ارتباط الحادث بالقديم.٥١
* رسالة فى التشكيك= جواب سؤالات ملامظفر كاشانى.
* رسالة فى التفسير= تفسير قرآن.
* رسالة فى الحركة= رساله حركت.

١٥. رسالة فى حقيقة الوجود.٥٢
١٦. رسالة فى المقولات العشر.٥٣
١٧. زيبق٥٤:
الف) خطى
كتابخانه آقاى آتشى در يزد, شماره ٢ (نشريه نسخه هاى خطى, دفتر٧, ص٧٠٨).
كتابخانه آقاى على اصغر مهدوى, شماره ٥٧/٢٨٠ (نشريه نسخه هاى خطى, دفتر٢, ص١٠٤); شماره ٥٨/٢٨٠ (نشريه نسخه هاى خطى, دفتر٢, ص١٠٤).
كتابخانه آيةاللّه مرعشى, شماره ٦٠٨ و (فهرست, ج٢, ص٢٠٣); شماره ٦/٧٥١٥ (فهرست, ج١٩, ص٣١٨).
كتابخانه دانشكده ادبيات و علوم انسانى دانشگاه تهران, شماره ٢٣/٢٥٣ (فهرست, ج٣, ص٤١).
كتابخانه دانشكده الهيات و معارف اسلامى دانشگاه مشهد, شماره ٨/١٢٥٢ (فهرست, ج٢, ص٣٩٨).
كتابخانه مجلس سنا, شماره ١٦/١٥٣ (فهرست, ج١, ص٧٨).
كتابخانه مجلس شوراى اسلامى, شماره ٧/٢٧٨٠ (فهرست, ج٩, ص٢٣٠); شماره ١٢٥١٥ (فهرست, ج٣٦, ص٣٠و٣١).
كتابخانه مدرسه آيةاللّه گلپايگانى, شماره ٣٨/١٠٨ (فهرست جديد, ج١, ص٩٥).
كتابخانه مركزى آستان قدس رضوى, شماره ض١٣٧٣٥ (فهرست الفبايى, ص٤٧٦).
كتابخانه ملى تهران, شماره ٥/٢٨٩٢ (فهرست, ج٦, ص٥٨٢).
كتابخانه ملى ملك, شماره ٣٢٩٧ و (فهرست, ج٢, ص٢١); شماره ٢٤/٦٦٥ (فهرست, ج٩, ص٤٢٢).
كتابخانه وزيرى يزد, شماره ١٦/٣٧٣١ (فهرست, ج٥, ص١٧٦٩).
ب) چاپى
مجموعه رسائل خطى فارسى, بنياد پژوهش هاى اسلامى, مشهد, دفتر دوم, به كوشش زهرا گواهى, چاپ اوّل ١٣٧١ش, ص٩٣ـ١٠٤.
* سؤال مظفر حسين كاشى از ميرفندرسكى= جواب سؤالات ملامظفر حسين كاشانى.
* شرح جوك= منتخب جوك باشست.
* شرح مهابارات= منتخب جوك باشست.
* شرح المهابارة= منتخب جوك باشست.
* شرح مهابهارات= منتخب جوك باشست.
* شرح مهابهارتا= منتخب جوك باشست.
* صنائع الحقائق= رساله صناعيه.
* صناعت= رساله صناعيه.
* فرهنگ جوك= كشف اللغات (جوك باشست).
* فرهنگ جوك نامه= كشف اللغات (جوك باشست).
* فرهنگ واژه هاى جوك باشست= كشف اللغات (جوك باشست).
١٨. قبسات (؟).
* قصيده شكوائيه= قصيده يائيّه.
١٩. قصيده يائيّه٥٥:
الف) خطى
كتابخانه آيةاللّه مرعشى, شماره ٢/٧٥١٢ (فهرست, ج١٩, ص٣١٣).
كتابخانه دكتر حسين مفتاح, شماره ٢/٤٣ (نشريه نسخه هاى خطى, دفتر٧, ص٢٢٣).
كتابخانه مجلس سنا, شماره ٢/١٢٠٧ (فهرست, ج٢, ص١٦٧).
كتابخانه مجلس شوراى اسلامى, شماره ٦٨/٢٣٢٩ (فهرست, ج٨, ص٣٣); شماره ١٥/٣٣٢٣ (فهرست, ج١٠, ص١٠٩٤); شماره ١٣٤٣٣ (فهرست, ج٣٦, ص٣٦٦).
كتابخانه مدرسه سپهسالار تهران, شماره ٢٩١٣ (فهرست, ج٤, ص٦٧).
كتابخانه مركزى آستان قدس رضوى, شماره ٤٤٨٥ (فهرست, ج٧, ص٢٦٥); شماره ٤٤٨٨ (فهرست, ج٧, ص٢٦٧).
كتابخانه مركزى دانشگاه تهران, شماره ٥/٤٦٠٤ (فهرست, ج١٤, ص٣٥٣٦); شماره ١١/٦٦١٦ (فهرست, ج١٦, ص٣٠٩); شماره ٥١/٢٤٦٥ (فهرست, ج٩, ص١٢١٧); شماره ٢/٧٤٠٨ (فهرست, ج١٦, ص٥٤٨).
كتابخانه مسجد اعظم قم, شماره ٣/١٥٦٩ (فهرست, ص٥٢٠).
كتابخانه ملا محمدعلى خوانسارى در نجف, بدون شماره (الذريعه, ج١٧, ص١٣٣).
كتابخانه ملى ملك, شماره ٤/٥٨٢٤ (فهرست, ج٩, ص٥٨); شماره ٢/١٥٦٨ (فهرست, ج٥, ص٢٩٢); شماره ٣٩/٥٠٨٥ (فهرست, ج٨, ص١٩٦).
ب) چاپى
به همراه كنز الحقايق (شبسترى) و زادالمسافرين (ميرحسينى) و ليلى و مجنون (چاه وصال٥٦), چاپ سنگى, تهران, چاپ اوّل ١٣٥٤ق, جيبى, ١٥٢ص.
رياض العارفين, رضاقلى هدايت, به كوشش مهرعلى گرگانى, كتابفروشى محمودى, تهران, ١٣٤٤ش, ص٢٦٨ و٢٦٩.
رياض الجنه, محمدحسن زنوزى, به كوشش على رفيعى, قم, ١٣٧٠ش, ج١, ص٥١٥ ـ ٥٢٠.
لغت نامه, على اكبر دهخدا, تهران, ١٣٧٥ش, ج٣, ص٧٦٤, ذيل (ابوالقاسم فندرسكى).
تاريخ ادبيات ايران, سيد محمدرضا دايى جواد, شركت مطبوعات اصفهان, [چاپ اول ١٣٣٩ش], ج١, ص٣٧٤ و٣٧٧.
شرح حال ميرداماد و ميرفندرسكى (به انضمام ديوان ميرداماد و قصيده ميرفندرسكى), اكبر هادى حسين آبادى, كتابفروشى ميثم تمار, اصفهان, [چاپ اول] ١٣٦٣ش.
معارف و معاريف, سيد مصطفى دشتى, چاپ دانش, قم, ١٣٧٦ش, ج٩, ص٧٥٢ـ٧٥٤.
محقق خوانسارى, محمدحسن فاضلى, مؤسسه فاضل خوانسارى, قم, چاپ اول ١٣٧٨ش, ص١٩٢ـ١٩٦. شرح هاى قصيده:
ـ از ملامحمدصالح بن محمدسعيد خلخالى (م١٠٩٥ق).٥٧
الف) خطى
كتابخانه آقاى قاسم برنا در همدان, شماره ٤ (نشريه نسخه هاى خطى, دفتر٥, ص٣٧٧).
كتابخانه جمعيت نشر فرهنگ رشت, شماره ٥٩٨, رساله اوّل; مجموعه شماره ٦٧٥, رساله اول.
كتابخانه دانشكده حقوق و علوم سياسى دانشگاه تهران, شماره ١/٣٠د (فهرست, ص١٥٢).
كتابخانه دكتر حسين مفتاح, دو نسخه.
كتابخانه مجلس شوراى اسلامى, شماره ١٦/١ (فهرست, ج٧, ص١٦٣); شماره ٣/٥٣٧٠; شماره ٢/٥٥٠٠ (فهرست, ج١٦, ص٤٠٠); شماره ١٢/١٨٦٦ (فهرست, ج٥, ص٣٤٩).
كتابخانه مدرسه آيةاللّه گلپايگانى, شماره ١٠٢ر ـ١١٦ (فهرست, ج١, ص١١).
كتابخانه مدرسه سپهسالار تهران, شماره ٣/٧٥٣٥ (فهرست, ج٥, ص٢٢٠); شماره ٤/٦٥٢٢ (فهرست, ج٥, ص٢٢٠).
كتابخانه مركزى آستان قدس رضوى, شماره ٦٩٩ (فهرست, ج٧, ص٦٣٢); شماره ٧٠٠ (فهرست, ج٧, ص٥٣١).
كتابخانه مركزى دانشگاه تهران, شماره ٣/٢٨٧١ (فهرست, ج١٠, ص١٧١٦); شماره ٢/٢٩٠٩ (فهرست, ج١٠, ص١٧٥٥); شماره ١/١٥٨٧ (فهرست ميكروفيلم ها, ج١, ص٦١٣).
كتابخانه ملى تبريز, شماره ٤٥ (فهرست تربيت, ص١٧٤).
كتابخانه ملى ملك, شماره هاى ٣/٥٩٥٩ و ١٣/٦٩٣.
ب) چاپى
چاپ سنگى, تهران, ١٣١٢ق, جيبى, ٥٣ص.
چاپ سنگى, ١٣٦٢ق, ٤٧ص.
به همراه شرح دعاى حضرت امير(ع)٥٨ از مجذوبعلى شاه كبوترآهنگى و لوايح جامى, چاپ سنگى, تهران, ١٣٠٥ق, جيبى, ١٦٠ص.٥٩
به همراه شرح دعاى حضرت امير(ع) از مجذوبعلى شاه كبوترآهنگى و لوايح جامى, چاپ سنگى, لكهنو, ١٩٣٦م, ٣٢ص.
در تحفةالمراد, عباس شريفى دارابى, مقدمه از سيد جلال الدين آشتيانى, به كوشش محمدحسين اكبرى ساوى, انتشارات الزهراء, چاپ اول١٣٧٢ش, ص١٧٩ـ٢٤٣.٦٠
به كوشش على اكبرخان محمدى, ميراث اسلامى ايران, كتابخانه مرعشى, قم, چاپ اول, ج٤, ص٢٣٣ـ٢٦٢.٦١
ـ از ملانظر فندرسكى.
كتابخانه جمعيت نشر فرهنگ رشت, مجموعه شماره٥٩٨, رساله پنجم.
ـ از ملانظرعلى گيلانى.
كتابخانه جمعيت نشر فرهنگ رشت, مجموعه شماره ٥٩٨, رساله ششم.
ـ از ملاعباس شريفى دارابى (م١٢٠٠ق): تحفةالمراد.٦٢
الف) خطى
كتابخانه دانشكده ادبيات و علوم انسانى دانشگاه تهران, شماره ٢٨٧ (فهرست, ج٢, ص٧).
كتابخانه دانشكده حقوق و علوم سياسى دانشگاه تهران, شماره ٤٥ (فهرست, ص٤٧).
كتابخانه على اكبر نهاوندى, بدون شماره (الذريعه, ج١٤, ص١٥).
كتابخانه مركزى آستان قدس رضوى, شماره ٢٠٤ (فهرست, ج٧, ص٢٤٠); شماره ٢٠٥ (فهرست, ج٧, ص٢٤١).٦٣
ب) چاپى
تحفةالمراد با شرح حال دارابى, ١٣٧٧ق.
به تصحيح و تعليق و كتابت فضل الله لايق, چاپ سنگى, انتشارات اقبال, تهران, [چاپ اول] ١٣٣٧ش, رقعى, لز٦٤« ١٨٢ص, مصور.
به همراه شرح خلخالى و محسن گيلانى, مقدمه از سيد جلال الدين آشتيانى, به كوشش محمدحسين اكبرى ساوى, انتشارات الزهراء, چاپ اول ١٣٧٢ش, ص١٧٩ـ٢٤٣.٦٥
ـ از محسن بن محمد گيلانى (زنده در ١٢٠٧ق).٦٦
الف) خطى
كتابخانه مركزى دانشگاه تهران, شماره ١٠/٣١٩٥
(فهرست, ج١٣, ص٣١٦٥).
ب) چاپى
در تحفةالمراد, عباس دارابى, مقدمه از سيد جلال الدين آشتيانى, به كوشش محمدحسين اكبرى ساوى, انتشارات الزهراء, چاپ اول ١٣٧٢ش, ص٢٤٥ـ٢٩١.
ـ از مسعود رياضى.
اسرارى از آفرينش, در شرح و توضيح و بيان و اصلاح قصيده حكميّه معروف حكيم ميرابوالقاسم فندرسكى بنا به عقيده حكمت نوين, انتشارات وحدت نوين جهانى, تهران, چاپ اول ١٣٤٨ش, ٧٩ص.
ـ از محمدتقى جعفرى.
مبدأ اعلى يا پشتيبان نهايى بشر, تهران, چاپ اول ١٣٣٧ش, ١٨١ص.
ـ از حسن حسن زاده آملى.
دروس معرفت نفس, انتشارات علمى و فرهنگى, تهران, چاپ اول ١٣٦١ش, دفتر سوم, ص٥١٧ ـ٥٣٢.٦٧
ـ تخميس قصيده توسط سيد اميرمحمدعلى هندى (١٢ق).
كتابخانه ملا محمدعلى خوانسارى در نجف, بدون شماره (الذريعه, ج١٧, ص١٣٣).
كتابخانه ملى تبريز, شماره ٤٥ (فهرست تربيت, ص١٧٤).٦٨
ـ تخميس قصيده توسط محمدتقى جعفرى.
مبدأ اعلى يا پشيبان نهايى بشر, تهران, چاپ اول ١٣٣٧ش, ص٦٦ ـ٦٩.
* كبريت=زيبق.
* كتاب صناعت= رساله صناعيه.
٢٠. كشف اللغات (جوك باشست)٦٩:
كتابخانه آيةاللّه مرعشى, شماره ١/٦٩٩٩ (فهرست, ج١٨, ص١٧٠)٧٠; شماره ١/٩٠٤٤ (فهرست, ج٢٣, ص٢٠٢).
كتابخانه دانشكده ادبيات و علوم انسانى دانشگاه تهران, شماره ١٨٣ (فهرست, ج١, ص١٩٥); شماره ١٨٥
(فهرست, ج١, ص١٩٥).
كتابخانه دانشكده الهيات و معارف اسلامى دانشگاه مشهد, شماره ٤/١٧٩٧ (فهرست, ج٣, ص٨٦٩).
كتابخانه دانشكده حقوق و علوم سياسى دانشگاه تهران, شماره ١/٤٤ (فهرست, ص١٧٣); شماره ١/٥٠
(فهرست, ص١٧٣)..
كتابخانه مركزى دانشگاه شيراز,بدون شماره.
كتابخانه مجلس شوراى اسلامى, شماره ٢/٤٧٥٧ (فهرست, ج١١٣, ص١٤٤); شماره ٧٢٤٣ (فهرست, ج٢٥, ص٢٤٣).
كتابخانه محمود فرهاد معتمد, بدون شماره (ميراث اسلامى ايران, ج٥, ص٥٧٩).
كتابخانه مدرسه سپهسالار تهران, شماره ١٧
(فهرست, ج٢, ص٢٥٥).
كتابخانه مركزى آستان قدس رضوى, شماره ٣٧٤ (فهرست, ج٤, ص٤٤); شماره ٣٧٣ و (فهرست, ج٤, ص٤٥).
كتابخانه مركزى دانشگاه تهران, شماره ١/٢٤٦ (فهرست, ج٣, ص٤٧٨ و٤٧٩)٧١; شماره ١/١٤١٥ (فهرست, ج٨, ص٨٩).
كتابخانه ملى تهران, شماره ١٣٤٣ و (فهرست, ج٣, ص٤٠٥).
كتابخانه ملى ملك, شماره ٢/٢٨٧٣ (فهرست, ج٦, ص١٤٨).
* كيفيت ابصار= برهان الابصار.
* لغات جوك= كشف اللغات (جوك باشست).
* متحركات= رساله حركت.
* مقالةالحركة= رساله حركت.
* مقولة الحركة والتحقيق فيها= رساله حركت.
* الكيمياء= تخميريه.
٢١. منتخب جوك باشست٧٢:
الف) خطى
كتابخانه آيةاللّه مرعشى, شماره ٢/٩٠٤٤ (فهرست, ج٢٣, ص٢٠٢); شماره ٤/٦٩٩٩ (فهرست, ج١٨, ص١٧١).
كتابخانه مجلس شوراى اسلامى, شماره ١٧/٦٤٠٧٣
(فهرست, ج٢, ص٤٠٧).
كتابخانه مركزى دانشگاه تهران, شماره ٢/٥٩٠٣
(فهرست, ج١٦, ص١٤١).
كتابخانه ملى ملك, شماره ٤٠٥٧٩٤(فهرست, ج٧, ص١٩١); شماره ٩٧/٤٠٥٧ (فهرست, ج٧, ص١٩١).
ب) چاپى
با عنوان آداب طريقت و خدايابى, به كوشش محمدرضا جلالى نايينى, تهران, چاپ اول ١٣٤٨ش.٧٤
* منظومه عربى در كيميا= منظومة فى الكيميا.
٢٢. منظومة فى الكيميا:
كتابخانه مركزى دانشگاه تهران(فهرست, ج٢, ص٩٦).
كتابخانه آقاى على اصغر مهدوى, شماره ٢/١٥٦ (نشريه نسخه هاى خطى, دفتر٢, ص٩٦).٧٥
* منظومة فى الحكمة= قصيده يائيه.
* منظومه يائيه= قصيده يائيه.
* المهارة= منتخب جوك باشست.١. تاريخ پديد آمدن (فندرسك) چندان روشن نيست; به ويژه آن كه در منابع تاريخى كهن و سفرنامه ها نشانى از آن نيست (ر.ك: تاريخ راميان و فندرسك, محمدعلى سعيدى, ١٣٦٤ش). ٢. درباره واقعى بودن اهميت دادن ها و احترام هاى شاه صفى به دانشمندان و از جمله همين ميرفندرسكى, هنوز نمى توان قاطعانه سخن گفت. براى برخوردهاى مناسب سپسين شاه صفى با منسوبان و شاگردان ميرفندرسكى رجوع كنيد به تنها منبع مورد اعتماد در اين باره: تذكره نصرآبادى. ٣. كتب تراجم از ميرفندرسكى با عنوان (صاحب رساله صناعيه) نام مى برند. ٤. از جمله رجوع كنيد به: فهرست كتابخانه سلطنتى, شماره ١٤٨٤. تصوير موجود مشترك از ميرفندرسكى و شيخ بهايى خود موضوع مقاله اى جداگانه است (ر.ك: بخش كتابشناسى (احوال) فندرسكى در همين مقال) و نيز بررسى هايى پيرامون و درباره آثار ملى و هنرى موجود در آرامگاه وى كه شايد برخى از آن ها را در زمان خويشتن فراهم آورده, به ويژه كه اكنون در حال استحاله و انتقال و نابودى است, لازم مى نمايد و اين علاوه است بر موضوعاتى همانند صحت نسبت خطاطى بى نظيرى در آرامگاهش به (ميرعماد) (ر.ك: احوال و آثار ميرعماد; مهدى بياتى و يا مجموعه مقالات عباس اقبال, ج٢, ص٤٧١ و٤٧٢) و…. ٥. اين انتقال شايد همچون تصاحب محترمانه اموال وزيرانى مانند صاحب بن عباد, توسط پادشاهان آل بويه باشد. ٦. با اين حال در مواردى در پاورقى به چاپى ديگر از يك مأخذ آدرس داده و مختصات آن را آورده ام. ٧. گزارشى از اين كتابخانه را بنگريد در: كتابخانه هاى ايران, عبدالعزيز جواهركلام, چاپخانه فردوسى, چاپ اول ١٣١١ش, ص١٠٥. ٨. شرح حال (نورى) را بنگريد در رياض العارفين, ص٥٥٩. ٩. همچنين مراجعه نماييد به ترجمه رشيد ياسمى, تهران, ج٤, ص٢٨٣ و ٣٠٦. ١٠. نگرش به نگارش (جابرى انصارى) از آن رو كه در شمار تاريخ نگاران دربارى است قابل توجه مى نمايد; به ويژه آن كه اين تصحيح, در حقيقت گردآورى و درهم كردى از مجموع نوشته هاى انتشاريافته وى درباره اصفهان است. ١١. چاپ هاى پيشين در ١٣٦١ و ١٣٧١ش, انتشارات اميركبير با ترجمه اسدالله مبشّرى. ١٢. تاريخ مقدمه, ١٣٧٠ش. ١٣. ذيلى است بر تذكره ميخانه. ١٤. همچنين مراجعه نماييد به چاپ ناصر باقرى, كتابخانه مرعشى, قم, چاپ اوّل ١٣٧١ش, ص٥٨ ـ٦٠. ١٥. همچنين مراجعه نماييد به چاپ ١٣٠٨ق, ص٢٢ و١٣٤. ١٦. همچنين ر.ك: خلاصه دبستان المذاهب, چاپ سنگى, ١٢٧٦ق, بدون صفحه شمار. ١٧. نظريات ديگر مرحوم دكتر زرين كوب درباره شيوه فلسفى و انديشه هاى ميرفندرسكى را بنگريد در: نقد ادبى, مؤسسه انتشارات اميركبير, تهران, ١٣٧٣ش, ج٢, ص٦٣٠ و٦٣١; از چيزهاى ديگر, سازمان انتشارات جاويدان, تهران, چاپ اوّل ١٣٦٤ش, ص١٢٨ و١٢٩; همچنين ديدگاه وى پيرامون اشعار ميرفندرسكى را مى توان در سيرى در شعر فارسى, مؤسسه انتشارات نوين, چاپ اوّل ١٣٦٣ش, ص١١٠, ١١١, ٣٨٥ و٥٤١ نگريست. ١٨. چاپ سنگى, تصحيح سيد محمّدعلى روضاتى, به كوشش سيد سعيد نايينى و كتابت سيد محمدحسن خوانسارى, تهران, چاپ دوم ١٣٦٧ق, ص١١٦ و…. ١٩. چاپ اوّل ١٣٥٨ش و چاپ دوم ١٣٥٩ش و چاپ چهارم ١٣٧٢ش, همان صفحات. ٢٠. همچنين مراجعه نماييد به چاپ سنگى تهران, ١٣١٩ق, ج٣, ص٧٠. ٢١. Catalogue of the persian Manuscripts in the British museum, Oxford, ١٨٨١. ٢٢. چاپ نخستين به تصحيح سيد حسن لواسانى در مطبعة العرفان, صيدا, ١٣٥٧ـ ١٣٥٨ق انجام گرفته و چاپ هاى بعدى (كتابخانه صدر تهران و انتشارات بيدار قم) همگى از روى آن افست شده و تنها فهرستى بر پايان آن افزوده اند. ٢٣. كتابى است كه برحسب بخش هاى موضوعى سامان يافته; يعنى هر مدخل براساس آن كه صاحب ترجمه, حكيم بوده است, يا فيلسوف, يا عارف, يا مورخ, يا لغوى, يا… در بخش مربوط به خود آمده و شامل چند شرح حال منحصر به فرد است. ظاهراً اين تأليف سال ها پيش از رحلت شادروان استاد سيد مصلح الدين مهدوى و در زمانى كه بخش تراجم كتاب اصفهان دكتر لطف الله هنرفر (ر.ك: ص٢٠٣) با همكارى مستقيم ايشان فراهم مى آمده, تحرير شده; زيرا آن مرحوم در اواخر عمر پربركتش كلمه (معاريف) را به هيچ صورت به كار نمى گرفت و از جمله در حواشى دستنويس دانشمندان و بزرگان اصفهان در تمامى مواضع, (معاريف) را به (مشاهير) تغيير داده است. ٢٤. چاپ پيشين, انتشارات انجمن اسلامى حكمت و فلسفه ايران, ١٣٥١ـ ١٣٥٨ش. ٢٥. همچنين ر.ك: چاپ انتشارات اميركبير, تهران, چاپ دوم ١٣٦٨ش, همان صفحه. ٢٦. دفاتر ملكوتى, على تاجدينى, انتشارات حوزه هنرى سازمان تبليغات اسلامى, تهران, چاپ اوّل ١٣٧٦ش, ص٣٣٥. شگفت است كه گردآورنده اين كتاب, فندرسكى را در شمار كم نويسان ذكر مى كند; در حالى كه با توجه به ضبط ايشان, شمار آثار ميرفندرسكى دست كم به ٣٠ اثر خواهد رسيد. ٢٧. دايرةالمعارف بزرگ اسلامى, ج٦, ص١٧٢. ٢٨. حتى در برخى از متون, سيد ابوطالب را فرزند ميرفندرسكى محسوب داشته اند, از جمله بنگريد به: تذكره دلگشا, ص٨٦. و يا ميرفندرسكى را (ميرزا حاتم بيك) خطاب كرده اند (سيمايى از شيخ بهايى در آيينه آثار, فهرست اعلام). منسوبين كنونى به ميرفندرسكى را بنگريد در فهرستى از سادات اصفهان, ج١, ص١٣٧. ٢٩. در كتابخانه مجلس, شماره ٣٠٣٨ با نام ساقى نامه آمده است. ٣٠. دفاتر ملكوتى, ص٣٣٥. گفتنى است كه اين نگارش, شرح مستقيم تجريد المقايد نيست, بلكه شرح و حاشيه اى است بر حاشيه (فخرى) بر شرح تجريد. نكته افزودنى ديگر آن كه حاشيه سيد ابوطالب فندرسكى تنها مربوط به قسمت الهيات است, نه بخش هاى هيأت و…. ٣١. دين و دولت در عصر صفوى, ص٧٢; همچنين وفيات العلما, ص٩٢. ٣٢. ر.ك: الذريعه, ج٣, ص٣٦٤ و ج٢٤, ص٢٣٥. ٣٣. الذريعه, ج٣, ص٢٦١ و ج٩, ص٨٥٠. ٣٤. شذور الذهب فى الكسير, از على بن موسى حكيم اندلسى مشهور به ابن ارفع (ت٥١٥ ـ م٥٠٠؟ يا ٥٩٤ق) اشعارى است به عربى در موضوع كيميا. ظاهراً نام اصلى آن ديوان الشذور و تحقيق الامور باشد كه اين گونه آغاز مى شود: اخونا الّذى يأتى بعشرين دورة من الفلك العالى ليحصر مهملاً بر آن شرح هايى نگاشته اند: طوالع البدور, در المنثور از (جلدكى), غايةالسرور از همو, كشف الستور (خلاصه در المنثور) از همو, مفتاح السماح (مجهول المؤلف), شرح شذور از (محمدحسن بن محمد خراسانى), تخميس توسط (شرف الدين محمد قدسى) و…. روشن است كه آثار ديگرى نيز (شذور الذهب) نام گرفته اند, مانند شذور الذهب فى خير النسب از (ابن رحمون), شذور الذهب از (محمد بن عمر تلمسانى), شذور الذهب از (ابن هشام) كه دست كم ٥٠ شرح بر آن نگاشته و بسيارى آن را به نظم درآورده اند. ٣٥. اعيان الشيعه, ج٢, ص٤٠٣. ٣٦. در بعضى نسخه ها به صورت (جول) تصحيف شده است. ٣٧. باشست را (بسشست) و (بشست) و (باششت) نيز مى گويند. آوانگارى صحيح آن چنين است: Bas (h)isgth Gog (Jog) ٣٨. كتاب العلل از ابلينوس است. ٣٩. اشعار پراكنده را بنگريد در: رياض العارفين, ص٢٦٩; تذكره روز روشن, ص٢٥ و٢٦; ريحانةالادب, ج٤, ص٣٥٨; رياض الجنة, ج١, ص٥٢٠; همچنين در ضمن برخى از نسخه ها همانند نسخه شماره ٧٢٤٣ از كتابخانه مجلس. ٤٠. حجم اشعار ميرفندرسكى هنوز در ابهام است. در مواضع مختلف الذريعه به ديوان وى اشاره كرده و بر گردآمدن اشعار او در يك دفتر و كتاب جداگانه تأكيد مى كند و از سويى (گلچين معانى) به شدت درباره فراوان بودن اشعار فندرسكى ابراز ترديد مى نمايد. جز اين, موضوعات مورد بحث در اشعار وى هنوز پوشيده است و گزارش هاى معاصران در اين باره به كلى غيرقابل قبول مى نمايد كه مثلاً ميرفندرسكى تنها در شمار مذهبى سُرايان باشد (سيمايى از شيخ بهايى در آيينه آثار: محمد قصرى, بنياد پژوهش هاى اسلامى آستان قدس رضوى, مشهد, چاپ اوّل ١٣٧٤ش, ص١٦١). براى برآيند بررسى ها درباره اوضاع شعر و شاعران و نمودهاى شاعرى در آن زمان ها بنگريد به: از چيزهاى ديگر, ص١١٣ـ١٤٠. ٤١. همچنين مراجعه نماييد به جلد دوم, ص٢٠٣. ٤٢. از نگارش هاى مشهور مشابه و مربوط به همين موضوع مورد بحث در رساله ميرفندرسكى مى توان به صناعيه از ميرداماد, درّالمكنون از فؤاد سمعان, حقايق العلوم از ابراهيم تبريزى, اسرار الصنايع از قاضى سعيد قمى و… اشاره كرد. ٤٣. همچنين مراجعه نماييد به جلد هفتم, ص٣٤. ٤٤. ميكروفيلمى از اين نسخه در كتابخانه مركزى دانشگاه تهران به شماره ١١٤٢ نگهدارى مى شود. (فهرست ميكروفيلم ها, ج١, ص٥٦٧). ٤٥. ر.ك: ج١, ص٣٣٢. ٤٦. ر.ك: ج٤, ص٤. ٤٧. ر.ك: ج٥, ص١٦٠. ٤٨. ر.ك: شماره هاى ٤٩٤٤ و ١/٦٦٠٦ و يا ميكروفيلم شماره ٦/١٢٩٠٩ (فهرست ميكروفيلم ها, ج١, ص٦٢٤). ٤٩. ر.ك: ج٥, ص٢٩١. ٥٠. ر.ك: شماره ٢٣١٤ از ميكروفيلم هاى كتابخانه مركزى دانشگاه تهران (فهرست ميكروفيلم ها, ج١, ص١٦٧). ٥١. اعيان الشيعه, ج٢, ص٤٠٣. ٥٢. همان. ٥٣. همان. ٥٤. آنچه را از فندرسكى درباره كيميا به جا مانده, در دو مدخل اصلى آوردم: يكى همين زيبق, و مدخل هاى فرعى ديگرى را نيز به آن ارجاع دادم كه همگى آن ها به فارسى نگاشته شده و در حقيقت يك نگارش با عناوين مختلف است; ديگرى منظومة فى الكيميا (همين مقال, شماره ٢٢) به زبان فارسى كه به آن هم ارجاعاتى داده شد; يعنى در مجموع دو رساله كيميايى موجود است: يكى به فارسى و ديگرى به عربى. به جز اين دو, رساله اى تقريباً در همين موضوع و با نام تخميريه به فندرسكى منسوب است كه در ضمن مجموعه ها و پايان نسخه ها آمده و البته در مدخل جداگانه اى ذكر شد (همين مقال, شماره ٥). ٥٥. طول اين قصيده را از ٣٢ تا ٤١ بيت ثبت كرده اند. ٥٦. متخلّص به (سند). ٥٧. با محمد صالح خلخالى تهرانى (م١٣٠٦ق) اشتباه نشود. ر.ك: دانشمندان آذربايجان, ص٢١٦; و از آن جا در نقباء البشر, ص٨٨٥ و مؤلفين كتب چاپى فارسى و عربى, ج٣, ص٥٢٠ را بنگريد. ٥٨. منظور آن دعاى منسوب به حضرت اميرالمؤمنين(ع) است كه چنين آغاز مى شود: اللهم نوّر ظاهرى بطاعتك…. ٥٩. شرح قصيده, ٤٧ص, لوايح, ٤٧ص, شرح دعا, ٥٣ص. ٦٠. معرفى اين كتاب را بنگريد در: آينه پژوهش, سال٥, ش٢٨, ص١٧ـ ٢٠. ٦١. همچنين توسط (حامد ناجى) تصحيح شده و سال ها است كه آماده چاپ است. ٦٢. براى مطالعه بيش تر درباره اين شرح كه چون تحفه اى براى حسام السلطنه سلطان مراد حاكم فارس بوده و تحفةالمراد نام گرفته و پديدآورنده اش كه به واسطه محقق سبزوارى از شاگردان ميرفندرسكى به شمار مى رود مراجعه كنيد به: آثار العجم, ص١٠٠; مؤلفين كتب چاپى فارسى و عربى, ج٣, ص٦٥٠; مجله راهنماى كتاب, سال دوم, شماره اول, ص١٢٦; مجله آينه پژوهش, سال٥, ش٢٨, آذر و دى ١٣٧٣ش, ص١٧ـ٢٠. ٦٣. اين نسخه گزيده شرح دارابى است. ٦٤. لز=٣٧. ٦٥. كل كتاب ١٢«٢٩١ص است. ٦٦. از شاگردان همان ملامحمدصالح خلخالى است. ٦٧. يك بار نيز قصيده اى به اقتفاى قصيده يائيه فندرسكى سروده اند (دفتر دل, ص١٥٢ـ١٥٤) ولى از آن جا كه قصايد با قافيه (ستى) تنها محصور به شعر ميرفندرسكى نيست, اذعان به در نظر داشتن قافيه مورد استفاده ميرفندرسكى در اين پيروى را مى توان در روزنامه رسالت (٢٤/٧/١٣٧٣) نگريست. ٦٨. اين نسخه اخير شايد تنها تضمين باشد نه تخميس. ٦٩. فرهنگى است هندى ـ فارسى با ٤٦٠ مدخل, شامل واژگان به كار رفته در ترجمه (نظام الدين پانى پتى) در ١٠٠٦ق از اصل سانسكريت جوك باشست اثر (گودا آنندا پندت) از اهالى كشمير. ٧٠. بدون ذكر مؤلف. ٧١. ر.ك: ج٣, ص٢٤٨ و ٢٩٥. ٧٢. ميرفندرسكى علاوه بر انتخاب و گزينش مطالب از ترجمه (پانى پتى) از جوك باشست, اشعارى از حافظ, مولوى, عطار, شبسترى و… را در هر بخش آورده است. براى ترجمه جوك و نسخه هايش مراجعه نماييد به: الذريعه, ج٤, ص١٢٩ و براى گزيده هاى ديگر جوك مراجعه نماييد به: الذريعه, ج٢٢, ص٣٩٤; همچنين جريان شناسى ترجمه هايى از اين دست در آن زمان را مى توان در نگارش هايى همچون آيين اكبرى پى گرفت. ٧٣. ر.ك: شماره ٤٧٥٧ تحت عنوان (المهارة). ٧٤. ترجمه پانى پتى از جوك باشست نيز به كوشش سيد محمدرضا جلالى نايينى در تهران و به سال ١٣٦٠ خورشيدى منتشر شده است; البته بدون حواشى فندرسكى. شاخص ترين نسخه هاى ترجمه (پانى پتى) به شماره هاى ٢/٤١٤, ١٣/١٤٣ و ٧٢٤٣ در كتابخانه مجلس و به شماره هاى ٣/٤٢٨ و ٨/٨٩ در كتابخانه مركزى دانشگاه تهران موجود است. به جز چاپ بسيار كهن سال ١٢٢٤ق در ٣٣١ صفحه بهترين تصحيح موجود از متن جوك باشست همان است كه به كوشش (اميرحسن عابدى) و (تارا چند) توسط دانشگاه عليگر در كلكته با مقدمه پرارزشى منتشر شده است (١٩٦٨م, ٥٥«٣٤٠ص). ٧٥. اين نسخه ترجمه منظومه به فارسى را نيز شامل مى شود.