آیینه پژوهش - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ٦

در مدح امام على
احسانى‌ سيد صادق


جاذبه در گفتار و نوشتار, از مقوله هايى است كه نمى توان آن را ناديده گرفت. صناعت هاى علم بديع, از قبيل حذف, تشريع, انعكاس, توريه و… در اين جهت پايه ريزى شده تا به با كارگيرى آنها بتوان توجه مخاطب را جلب كرد و تأثير بيش ترى در او گذارد.
اديبان و نويسندگان در گذشته هاى دور به اين فنون, توجه فراوان داشتند و اقبال عمومى نيز به اين گونه آثار, زياد بود. اما به مرور در به كارگيرى اين آرايه هاى لفظى, عده اى راه افراط را پيش گرفتند; به گونه اى كه حتى پاره اى از آثار فقهى, اصولى, تفسيرى و… را بدون الف يا بدون نقطه نگاشتند. از آن جا كه نويسنده يا شاعر براى به كار بستن اين فنون ناچار است از الفاظ نامأنوس استفاده كند, به جاى بيان اين دانش ها با ساده ترين عبارات, در قالب دشوارترين نثرها در اختيار خواننده قرار مى گرفت و خواننده از درك اصل مطالب باز مى ماند.١
گويا اين افراط ها سبب شد كه در قرن هاى اخير رفته رفته اين فكر رواج يابد كه به كار بستن بسيارى از صنعت هاى بديعى لغو است و در موارد فراوان, سبب دشوارى فهم محتوا مى شود.
به نظر مى رسد اگر اين فنون در جاى خود ـ مانند متون تبليغى و ارشادى ـ به كار روند, بسيار جذّاب و تأثيرگذار خواهند بود. بهترين دليل بر لغو نبودن صنعت هاى بديعى, كاربرد آنها در قرآن كريم و استفاده حضرت اميرالمؤمنين(ع) از اين آرايه هاى لفظى است.
از جمله مواردى كه كاربرد اين صنعت ها به جا و مناسب است, بهره گيرى در مدايح معصومان(ع) است; چنان كه پيشينيان از اين آرايه ها در مديحه ها, فراوان استفاده مى كردند.
در اين نوشتار, شمارى از شاهكارهاى ادبى را در مدح مولاى متقيان مى آوريم. حذف الف
(حذف) صناعتى در نظم و نثر است كه يك يا چند حرف را در آن به كار نبرند. مبتكر اين فنّ ادبى حضرت امام على(ع) است. هنگامى كه در بين اصحاب, اين سخن به ميان آمد كه حرف الف بيش ترين كاربرد را در كلام دارد, اميرالمؤمنين(ع) بالبداهه خطبه اى بى الف بيان فرمود كه با اين عبارات آغاز مى شود:
حمدت من عظمت منته, وسبغت نعمته, وسبقت رحمته غضبه, وتمت كلمته, ونفذت مشيئته, وبلغت قضيته, حمدته حمد مقر بربوبيته, متنصل من خطيئته, متفرد بتوحيده, مؤمل منه مغفرة تنجيه, يوم يشغل عن فصيلته وبنيه, ونستعينه ونسترشده, ونستهديه ونؤمن به, ونتوكل عليه, وشهدت له شهود مخلص موقن, وفردته تفريد مؤمن متيقن, ووحدته توحيد عبد مذعن, ليس له شريك فى ملكه, ولم يكن له ولى فى صنعه, جل عن مشير و وزير, وعن عون ومعين ونصير ونظير, علم فستر, وبطن فخبر, وملك فقهر, وعصى فغفر, وحكم فعدل, لم يزل ولن يزول, ليس كمثله شيء, وهو بعد كل شيء رب, متعزز بعزته, متمكن بقوته, متقدس بعلوه, متكبر بسموه, ليس يدركه بصر, ولم يحط به نظر, قوى منيع, بصير سميع, رؤف رحيم, عجز عن وصفه من يصفه, وضل عن نعته من يعرفه, قرب فبعد, وبعد فقرب, يجيب دعوة من يدعوه, ويرزقه ويحبوه, ذولطف خفي, وبطش قوي, ورحمة موسعة, وعقوبة موجعة, رحمته جنة عريضة مونقة, وعقوبته جحيم ممدودة موبقة, وشهدت ببعث محمد رسوله, وعبده وصفيه, ونبيه ونجيه, وحبيبه وخليله, بعثه فى خير عصر, وحين فترة وكفر, رحمة لعبيده, ومنة لمزيده, ختم به نبوته, وشيد به حجته, فوعظ ونصح, وبلغ وكدح, رؤف بكل مؤمن رحيم, رضى ولى زكي…٢
به اقتفاى اميرالمؤمنين, سيد ابوالقاسم رياضى (م١٣٨٠ق) نيز قصيده اى بى الف دارد كه آغاز آن در مدح امام على(ع) و معرفى خطبه بى الف حضرت مى باشد:
نزد حيدر شير حق يعنى عليّ
كه ولى گرديده در نص جليّ
هم نخستين مرد در گفت فصيح
بعد پيغمبر بوعظش چون مسيح
يكّه مرد علم و حلم و هم عمل
هم بزهد و هم بعصمت بى بدل
مختصر نزد شه گيتى و دين
مجتمع بودند و جمعى همنشين
ذكر خط كردند و فضلش روبرو
پس چه حرفى هست در هر گفتگو؟
بيش گويند و فزون گفته شود
هم ز تركش نطق كس بسته شود
نيست ممكن ترك وى بر هيچ كس
گرچه مثلش نى سخن ور هيچ كس
جملگى گفتند جز حرف نخست
حرف ديگر نيست كس جز وى نجُست
پس بفورى شير حقّ ربّ سخن
همچه بلبل كه سرويد در چمن
بى درنگ و بى تفكر بى تعب
همچه غنچه جدّ من بگشود لب
حمد حقّ بنمود و يك خطبه سرود
كه درش حرف نخستينى نبود
گشت پس خطبه مدوّن در كتب
هم عجم تدوين نمودش هم عُرُب
سنّى و شيعى ز نقلش در سير
بى خبر نبوندو چون بد معتبر٣
همچنين صاحب بن عباد (٦يا٣٢٤ـ٧يا٣٨٥ق) ٢٧ قصيده در مدح امام على(ع) سرود كه هر قصيده از يك حرف, خالى است. ولى موفق به سرودن قصيده بى واو نشد; اما نوه اش آن را در مدح خود صاحب بن عباد سرود. ابيات نخستين قصيده صاحب ـ كه بى الف است ـ چنين است:
قد ظلَّ يجرحُ صدري
مَنْ ليس يعدوه فكري
ظبى بصفحةِ بَدرٍ
يزهو به سطر شَعْر
كم ملتُ فيه لوصلٍ
وكم يميلُ لهَجْر
يُغرى همومى بقلبى
فكم يجور ويُغري٤ حذف حروف نقطه دار
امام على(ع) دو خطبه بى نقطه دارد كه يكى از آنها اين گونه آغاز مى شود:
الحمد للّه الملك المحمود, المالك الودود, مصور كل مولود, ومال كل مطرود, ساطح المهاد, وموطل الاطواد, ومرسل الامطار, ومسهل الاوطار, عالم الاسرار ومدركها, ومدمر الاملاك ومهلكها, ومكور الدهور ومكررها, ومورد الامور ومصدرها, عم سماحه, وكمل وكلمه, وهمل وطلوع السؤال والامل, واوسع الرمل وارمل, أحمده حمدا ممدوا, و أوحده كما وحد الاواه, وهو اللّه لا إله للامم سواه, ولا صادع لما عدله وسواه, ارسل محمدا علما للاعلام, واماما للحكام, مسددا للرعاء, ومعطل احكام ود وسواع, اعلم وعلم وحكم وأحكم واصل الاصول, ومهد واكد الموعود واوعد…٥
از خطبه بى نقطه ديگر امام على(ع) تنها آغاز آن به دست ما رسيده است:
الحمد لله اهل الحمد ومأواه, وله اوكد الحمد واحلاه, واسرع الحمد واسراه, واطهر الحمد واسماه, واكرم الحمد واولاه,….٦
سالك در قصيده اى بى نقطه, امام على(ع) را اين گونه مدح كرده است:
مهر در دار حمل آمده در اول سال
كوه و صحرا همه را لاله و گل مالامال
آمده سرو دل آرا و در آوا صلصل
آمده روح ده كل مروّح سلسال
هم هوا سوده همه لؤلؤ لالا كه مگر
لاله را آورد او مكحله كحل لآل
همه كس را دل مكدوح مكدّر مسرور
همه را كام امل حاصل و واصل آمال
كه محل كرده در آرامگه صدر رسل
مِلك مهر لوا, سرور صمصمام هلال
صهر احمد, اسداللّه ملائك مملوك
داور اعلم اعدل, مه معدوم همال
محرم سرّ اله و ولد عمّ رسول
مِلك عصر و امام امم و والد آل
همدل صدر رسل, سرّ اله واحد
دار حلم و ملك دهر و درِ علم و كمال
مالك عرصه اسلام و مدار ادوار
همدم احمد محمود و محل آمال
سرّ دادار صمد حاكم احكام حرام
ملك كل ملل آمر اسرار حلال
آمده همسر و داماد رسول مرسل
همسر و همره او در همه حال محال
حاكم محكمه عدل و امام دو سرا
سالك راه هدى و ملك مهر وصال
مهر او آمده در سر همه را مهر اله
مدح او آمده در دل همه را سحر حلال…٧
همو قصيده بى نقطه ديگرى در مدح امام على(ع) سروده است, كه برخى ابيات آن بدين قرار است:
اسداللّه سرّ داور كل
اسداللّه صهر صدر رسل
محرم سر كردگار ودود
ولد عم احمد محمود
سرّ و ممدوح كردگار صمد
همدل و همره رسول احمد
آمد او همدم رسول كرام
آمده او امام در اسلام
عادل و عالم و كرام آمد
همه مأموم و او امام آمد
آمده او مكرّم و والا
آمده او امام اول ما
امر آمد كه آمد او اول
در محل رسول كرد محل
آمد او والد ائمه و آل
آمد او حاكم حرام و حلال
ملك الملك آمد و داور
مه و سالار آمد و سرور
او مطاع ملائك والا
او مراد ملوك ملك آرا
همه ره عدل كرد و علم آورد
همه را مهر كرد و حلم آورد
دور ادوار را مدار آمد
داور دهر و كامكار آمد٨
آقاى ابوالفضل آسمانى متخلص به (سماوى) نيز در قصيده اى كه در مدح على(ع) سروده است, از حروف منقوط استفاده نكرده است:
هادى آدم عليّ و دهر را محور على
والى مُلك اله و صادر و مصدر على
عالى و اعلا و اسعد ساعى و اوّل امام
صالح و والا و مولا عالِم و سرور على
كرده مسطور آرى آرى كلكها در لوحها
مدح سالار دو عالم سرور آور٩ على
حيِّ سرمد مدح مولا در كلام اللّه كرد
سوره سوره مدح او ممدوح كردگر١٠ على
ماسُكاراى ميِ مِهر و ولاى او ولى
در ميِ مِهر الهى آمده مُسكر على
عالِم او در علمِ اسرار و ولى عهد رسول
در علومِ سرور لولاك احمد در علي…١١ حذف سين
صاحب بن عباد قصيده اى بى سين سروده كه ابيات پايانى آن را مى آوريم:
أنتَ الفريدُ وهذه
فى وصف علياك الفرائد
وولايتى مشهورة
مشهودة واللهُ شاهد
لكنَّنى مُتَحرِّق
للبُعْد عن تلك المشاهد
يا ربّ جَنِّبنى العَوا
ئقَ مُجْزِلَ النِّعمِ العَوائد
كيما أباشرَها برو
حِيَ انَّ بَرحَ الشوق زائد
يا أيها الكوفيُّ هذي
غُرَّة بين القصائد
أوردتها ترمى النَّوا
صِب بالصوائب والصَّوارد
ضحَّت بهم فى عيدِ أضـ
ـحى انَّهم نَعَم شوارد
وحذفت أختَ الشين مِنـ
ـها عن طلاب أخٍ معاند
أنشد وردِّد انَّها
زادُ القيامة للمَعابد
أجرُ ابن عبّادٍ بها
يوفى على عشرين عابد١٢ رعايت ترتيب الفبا
حرف آغازين مصرع هاى قصيده زير از صاحب بن عباد, به ترتيب الفبا است:
(ألف) أميرُالمؤمنين عليُّ
(باء) بِهِ ركنُ اليقين قويُّ
(تاء) تَوى أعدائه بحسامه
(ثاء) ثوى حيثُ السماك مُضيُّ
(جيم) جرى فى خير اسباق العلى
(حاء) حوى العلياء وهو صبي
(خاء) خَبت حسّاده من خوفه
(دال) درى مالم يَحز انسي…
أهدى ابن عبّادٍ اليه هذه
غرّاء لم يفطن لها شيعي
يرجو بها حسن الشفاعة عنده
حسن الولاء موحد عدلي
أبرزتُها مثلَ العروس بديهةً
فليبتَدِر لنشيدها الكوفيُّ١٣ بديعيّه
(بديعيه) قصيده اى است كه هر بيت آن حاوى يك يا چند صناعت بديعى باشد و اصل قصيده براى منظور ديگرى چون مدح و ثنا و… ساخته شده باشد.
ابن حجت حموى (م٨٣٧ق) بديعيه اى با عنوان (تقديم ابى بكر) سرود. در مقابل او, سيد على خان مدنى (م١١١٩ يا ١١٢٠ق) بديعيه اى در ١٤٧ بيت به نام (تقديم على) ساخت.
بايد دانست كه بديعيات دوگونه اند: در پاره اى تنها در هر بيت يك يا چند نوع از صنايع به كار رفته و در برخى ديگر علاوه بر آن, شاعر ملتزم شده تا نام اصطلاحى همان نوع بديعى كه در هر بيت به كار رفته بياورد; اما نه به معناى اصطلاحى آن, بلكه در قالب توريه و به معناى لغوى آن. بديعيه (تقديم على) از نوع دوم است.
نظر به طولانى بودن اين بديعيه, تنها به چند بيت آغازين آن بسنده مى كنيم:
حسن ابتدا و براعت استهلال:
حسن ابتدائى بذكرى جيرة الحرم
له براعة شوق يستهل دمي
جناس مركب و مطلق:
دعنى وعجبى وعج بى بالرسوم ودع
مركب الجهل واعقل مطلق الرسم
جناس ملفق:
بانوا فهان دمى عندى فها ندمي
على ملغق صبرى بعد بعدهم
جناس مذيل ولاحق:
وذيل الدم دمعى يوم فرقتهم
وراح حبى بلبى لاحقا بهم
جناس تام و مطرف:
يا زيد زيد المنى مذتم طرّفني
وقال هِم بِهِم تسعد بقربهم
جناس مصحّف و محرف:
كم عاذل عادل عنهم يصحف لي
ما حرّفته وشاة الظلم فى الظلم١٤
احمد بن صالح بن ناصر بحرانى (١٢٥١ـ ١٣١٥ق) نيز بديعيه اى در مدح امام على(ع) دارد كه در ضمن ديوانش المراثى الاحمديه حدود سال ١٣١٧ در بمبئى چاپ شده است. مطلع آن چنين است:
بديع مدح على مذ علاقلمى
براعة تستهلّ الفيض من كلمى١٥ تشابه الاطراف
(تشابه الاطراف) در نظم آن است كه شاعر, لفظ قافيه هر بيت را در آغاز بيت بعد تكرار كند يا لفظ پايانى مصراع اول را در ابتداى مصراع دوم بياورد.
صاحب بن عباد در قضيه زير در مدح امام على(ع) صناعت فوق را به كار برده است:
مَشيب عراه لو يدوم مَشيب
مشيب به ثوب الرشاد قشيب
قشيب ولكن يخلق المرء عنده
ويلقى ضروب الأنس وهو مريب
مريب اذا ما قيل: هل تذكر الظِّبا
وعهدى بجنب الجانبين يطيب
يطيب وتعداد كزورة معجب
لعاشقه والزور منه عجيب
عجيب وكم حنَّت لزورته الدُّجى
فؤاداً سقيماً أو يكون طبيب…١٦ محبوكات الطرفين
شيخ حر عاملى (م١١٠٤ق) در مدح امام(ع) ٢٩ قصيده سروده كه هر كدام, از ٢٩ بيت تشكيل شده است. حرف اول و حرف پايانى بيت هاى قصيده نخست, الف است و قصيده دوم حرف با تا انتها. به اين گونه شعرها (محبوكات الطرفين) مى گويند. شيخ حر اين قصايد خود را (مهور الحور) ناميده است. قصيده حرف (ها) چنين آغاز مى شود.
هو الحبّ لافيه معين ترجّاه
ولامنقذ من جوره تتوخّاه
هو الحتف لايفنى المحبّين غيره
ولولاه ماذاق الورى الحتف لولاهُ…
هداية رب العالمين قلوبنا
إلى حب من لم يخلق الخلق لولاه
هو الجوهر الفرد الذى ليس يرتقي
لأعلى مقامات النبيين إلا هو
هلال نما فارتد بدراً فأشرقت
جوانب آفاق العلا بمحيّاه
هما علة للخلق أعنى محمداً
وأول من لما دعا الخلق لبّاه
هو النجم يبغى داره لابل ارتقى
إليها فمثوى النجم من دون مثواه…
حرف كاف:
كتمت الهوى والحبُّ بالقلب أملكُ
وأجملُ من كتم الغرام التهتّكُ
كواعب أتراب قصدن بحربنا
ولسنا بتوحيد المحبّة نشرك
كتائب أبطال بهن دماؤنا
جزاءً على حفظ المودّة تسفك…
حرف عين:
عدنى ودعنى من زيارة بلقع
يا أيها الحادى لهنَّ بمرجع
عذّبن جسمى بالنحولِ ومهجتي
بالهجر واستمطرن صيّب مدمعي…١٧پاورقي: ١. به عنوان نمونه مى توان اين آثار علمى را مورد اشاره قرار داد: اُسَس الاصول (بى نقطه, در علم اصول); قاعدة حمل الشئ على الصحيح و تنزيهه عن القبيح (بى نقطه, فقه); منظومة فى آداب الشريعه والحكم المرعيه (بى الف, در فقه و برخى مباحث ديگر); سواطع الالهام (بى نقطه, تفسير); منظومه در ردّ قائلين به وجوب عينى نمازجمعه (بى الف, فقه); درر الاعلال (بى نقطه, ادبيات عرب); موارد السالك لأسهل المسالك (بى نقطه, اصول) و…. ٢. القطرة من بحار مناقب النبى والعتره, سيد احمد موسوى مستنبط, نجف, ج٢, ص١٧٦ـ ١٧٨. ٣. مقدمه مناهج المعارف, سيد ابوالقاسم خوانسارى, مقدمه از سيد احمد روضاتى, ١٣٥١ش, ص١٣٩. ٤. ديوان صاحب بن عباد, تحقيق: محمد حسن آل ياسين, قم, مؤسسه قائم آل محمد, چاپ سوم, ١٤١٢ق, ص١٤٧ـ ١٥١. ٥. القطرة من بحار مناقب النبى والعتره, ج٢, ص١٧٩. ٦. مناقب آل ابى طالب, محمد بن على بن شهرآشوب, قم, انتشارات علامه, ج٢, ص٤٨. ٧. سيد مهدى صحفى, زندگانى حضرت معصومه و تاريخ قم, كتابفروشى صحفى, ص٨٢ ـ٨٤. ٨. همان, ص٨٤ ـ ٨٥. ٩.ايمان. ١٠. كردگار. ١١. ابوالفضل آسمانى, آيينه داران نور, ص١٧٧ـ١٨٢. ١٢. ديوان الصاحب بن عباد, ص١٥٢ـ١٥٩. ١٣. همان, ص١٥٠ـ١٦٢. ١٤. سيدعلى خان مدنى, انوار الربيع فى انواع البديع (شرح بديعيه (تقديم على)) نجف, ١٣٨٨ق, ج١. نگارنده موفق به مطالعه همه بديعيه نشد تا دريابد كه آيا همه قصيده در مدح امام على(ع) است يا خير؟ ١٥. شيخ آقا بزرگ تهرانى, ذريعه, بيروت, دارالأضواء, ج٣, ص٧٤; الغدير, ج٦, ص٧٢. ١٦. ديوان صاحب بن عباد, ص١٦٥ـ١٦٩. ١٧. علامه عبدالحسين امينى, الغدير, مركز الغدير, ج١١, ص٤٤١ـ٤٤٣.