آیینه پژوهش - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ١٩

كتابشناسى عهدنامه و وصيتنامه اميرالمؤمنين
انصارى قمى‌ ناصر الدين


يكى از فصول درخشان نهج البلاغه, كه همچون ساير بخش هاى آن رنگِ جاودانگى به خود گرفته و به ابديت پيوسته است, فرمان حكومتى امام اميرالمؤمنين(ع) به مالك اشتر نخعى است. در اين فرمانِ والامرتبه, كه دربرگيرنده آراى سياسى و اصول كشوردارى و راه و رسم زمامدارى آن حضرت است, هرچه را كه يك مقامِ عالى رتبه مسؤول در دولت اسلامى بايد بداند و برنامه كار خود قرار دهد, به مالك مرقوم داشته و به صورتِ منشورى جاودانه و انسانى در تاريخ و فرهنگ اسلامى, با گذشت قرن ها از صدور آن, بى نظير و بى بديل باقى مانده است.
اين فرمان, فشرده اى از نظريات و افكار جهان شمول و تابناك اميرالمؤمنين است, كه در آن تكليف تمامِ افراد بشر ـ چه به عنوان يك بنده و مخلوق در برابر آفريدگار, و يك انسان در جامعه, و يا به عنوان حاكمى كه مسؤول اجراى احكام است, و يا به عنوان فردى كه در سايه حمايت قوانين اسلام زندگى مى كند ـ را به روشنى بيان داشته است. بى ترديد اگر اين فرمان به درستى و به طور كامل اجرا شود, نه تنها ضامن ايجاد و حفظ عدالت اجتماعى و امنيت زندگى و آرامش خاطر و آسايش جامعه است, بلكه عوامل مهمى است كه در جامعه انسانى, زمينه هاى مساعدى را ايجاد مى كند تا تمام افرادِ اجتماع, با علم و آگاهى و ايمان, به خودسازى بپردازند و خود را از رذايل و مفاسد پيراسته گردانند و همگى به صورت بندگان مؤمن و صالح خود درآيند و راه نجات و رستگارى را طى كنند.
در اين فرمان از اين موضوعات سخن رفته است: از شخصيتِ واليان و شرايط انتخاب آنان, استقلال دادگاه و دادرس, راه اصلاح مأموران دولت, آموزش مأموران دولت و برنامه ريزى, سازمان هاى ادارى و طبقه بندى مشاغل دولتى, طبقه بندى افراد جامعه و ويژگى ها و وظايف آنان, فرماندهان و سربازان ارتش, تاثير ايمان در پرورش روحيه جانبازى و سلحشورى, جنگ و صلح, پيمان ها در اسلام و لزوم تعهد واليان به پيمان خود, مسؤليت وزيران و كارمندان, وظايف رئيس قوه مجريه, مبدأ تفكيك قوا, زيانِ نزديكان و ياران نادرست والى, عوامل ايجاد اعتماد بين رئيس حكومت و مردم, عدالت اجتماعى, اساس سيادت ملّى و سلطه آراى عمومى, افراد ملت كه بهترين و غنى ترين خزانه دولت اند, اهميت بازرگانى و صنعت در جامعه و اقتصاد ملت, احتكار و زيان هاى همگانى آن, مراعات حقوق كارگران و افراد كم درآمد براى حفظ امنيت اجتماعى, راه درمان فقر در اسلام, برابرى قوى وضعيت در مقابل قوانين اسلام, روى نشان ندادن واليان و سلب اعتماد مردم, ريختن خون ناحق موجب ويرانى كشور و نابودى دولت است, لزوم پيروى از سنت هاى شايسته و پسنديده پيشين در حكمرانى, تحسين و تملّق سبب ويرانى بن
يان حكومت, حكومت جهانى اسلام و برابرى همه افراد (مسلمان و غير آن) در برابر قانون.١ اين عهدنامه, از دير زمان مورد توجّه دانشمندان مسلمان قرار گرفت و به دليلِ اشتمال بر مطالب والا و دستوراتِ عالى الهى و شيوه نو و ابتكارى كشوردارى, در هر زمان به زبان هاى گوناگون ترجمه و شرح شده است.
متنِ اين عهدنامه در كتاب هاى حديث و تاريخ شيعه و سنى, حتى پيش از ولادت سيد رضى (م٤٠٦), ذكر شده است. مانند:دستور معالم الحكم و مأثور مكارم الشيم, از قاضى قضاعى فقيه شافعى (م٤٠٤ق). و هم در تاريخ دمشق ابن عساكر (م٥٧١ق) در جلد٣٨, نهاية الارب فى فنون الادب, شهاب الدين احمد نويرى (م٧٣٢ق) در جلد٦, ابواب سياست و وزراء, و هم در نهج البلاغه شريف رضى, دعائم الاسلام قاضى نعمان مصرى, تحف العقول حسن بن شعبه حرّانى, غرر الحكم قاضى ناصح الدين آمدى ـ كه آن را تقطيع كرده و در جاى جاى كتابش آورده است و هم ابوالعباس نجاشى و شيخ طوسى در فهرست خويش, سندشان به عهدنامه را در ذيل نام اصبغ بن نابته ذكر نموده اند.٢
در اين نوشتار به ذكرِ برخى از ترجمه ها و شرح ها و نظم هاى اين عهدنامه پرداخته و در پايان نيز برخى از ترجمه ها و شروح وصيتنامه حضرت على(ع) به فرزندش امام حسن(ع) را آورده ايم. اين كتابشناسى به صورت الفبايى بوده و تا حد امكان, زبانِ كتاب و زمان مؤلف آن شناسايى گشته و مشخص مى شود كه بيش ترين ترجمه و شرح عهدنامه در زمان دولت صفويه و قاجاريه صورت گرفته و اين كار در قرن چهاردهم هجرى, آهنگ پر شتابى به خود گرفته است. در اين مقاله, از ترجمه ها و شروح مستقل سخن رفته و از ترجمه هايى كه در ضمن ترجمه كامل كتاب نهج البلاغه به انجام رسيده, ذكرى به ميان نيامده است.
در پايان از فاضل ارجمند جناب حجة الاسلام آقاى ابوالفضل حافظيان بابلى ـ كه مرا به نسخه هايى از برخى شروح عهدنامه رهنمون شد و مسوّدات خود را در اختيارم نهاد ـ تشكر و سپاسگذارى مى كنم. شرح هاى عهدنامه اميرالمؤمنين على(ع) به مالك اشتر
١. آداب الملوك (فارسى). نظام العلماء ميرزا رفيع الدين طباطبائى تبريزى (م١٣٢٦ق)
چاپ تبريز, ١٣٢٠ق. ٣٢٣ص. الذريعة ١/٢٩, ١٣/٢٧٤, ١٣/١٢٦
٢. آداب الملوك فى اقصى مراتب السلوك. شيخ محمّدتقى دزفولى
نسخه خطى آن در كتابخانه ملى (تهران) موجود است. فهرست كتابخانه ملى ٥/٦١٣
٣. آئين جهاندارى. حاج شيخ محمّدعلى انصارى قمى (١٣٢٩ـ ١٤٠٥ق)
اين كتاب ترجمه و شرح عهدنامه به نظم و نثر فارسى, و بخشى از كتاب مشهورش (نهج البلاغه منظوم) است كه در ١١١ صفحه رقعى, به خط زيباى نسخ و نستعليق مرحوم حاج ميرزا حسن هريسى تبريزى مكرر به چاپ رسيده است. بر اين كتاب (نهج البلاغه منظوم), علماى اعلام و آيات عظام: حكيم, خويى, سيد عبدالهادى شيرازى, سيد هبةالدين شهرستانى, سيد جمال الدين گلپايگانى, سيد على بحرالعلوم, سيد محمّدجواد طباطبايى تبريزى, شيخ محمّدعلى غروى اردوبادى, شيخ آقا بزرگ تهرانى, سيد عبدالحسين شرف الدين, سيد محمّدتقى خوانسارى, سيد ابوالحسن رفيعى قزوينى, سيد محمّد حجت كوهكمرى سيد صدرالدين صدر, حاج ميرزا محمّد فيض قمى, نجفى مرعشى, ميرزا خليل كمره اى, شيخ راضى تبريزى و سيد محمّدجمال هاشمى. تقريظ نگاشته اند و آن را ستوده اند.
٤. آئين كشوردارى از ديدگاه امام على(ع). آيت اللّه محمّد فاضل لنكرانى
تهران, دفتر نشر فرهنگ اسلامى, ١٣٦٦ش, ٢٠٦ص, وزيرى.
اين كتاب, به غير از شرح عهدنامه, مقدمه اى خواندنى در اوضاع تاريخى مصر در زمان حكومت اميرالمؤمنين و شرح حال مالك اشتر دارد و بخشى از درس هاى نهج البلاغه استاد در حوزه علميه قم است.
٥. آئين ملكدارى. ميرزا محمّدصادق مروزى وقايع نگار
نسخه خطى آن در كتابخانه ملّى ملك و كتابخانه ملّى (تهران) موجود است.
نسخه هاى خطى فارسى (منزوى)/ ١٥٧٣, فهرست كتابخانه ملك ٢/١٣٨, فهرست كتابخانه ملى ١/١٥٧
٦. اساس السياسة فى تأسيس الرياستة (فارسى). حاج شيخ محمّد كُجورى تهرانى, سلطان المتكلمين (م١٣٥٣ق) در اين كتاب, عهدنامه به صورت گسترده, شرح شده است.
الذريعة ٢/٧, ١٣/٣٧٣, ١٤/١٤٦
٧. اصول سياسى اسلام در عهدنامه امام على(ع). احمدرضا كشورى
قم, انتشارات وثوق, ١٣٧٩ش, رقعى, ٩٦ص.
٨. اصول زمامدارى از حضرت على(ع) (فرمان مبارك امام(ع) به مالك اشتر).
خط: كيخسرو خروش. تذهيب: جمال الدين خرمى نژاد, تهران, واحد فرهنگى نشر شاهد, ٤١ص.
٩. بيعةالافاخم (ترجمه و شرح عهدنامه به فارسى). على بن ميرزا محمّد (محمّد) گيلانى. تاريخ تأليف: ١٢٣٥ق.
نسخه خطى آن در ٤١٤ برگ در كتابخانه مجلس و كتابخانه ملّى موجود است.
فهرست نسخه هاى خطى فارسى ١/١٥٥١, فهرست كتابخانه مجلس ٣٧/٣٩, فهرست كتابخانه ملى ١/٢٣٦
١٠. تحفه سليمانية. سيد ماجد حسينى بحرانى. (م١٠٩٧ق) مؤلف, اين كتاب را براى شاه سليمان صفوى به فارسى, در شرح عهدنامه تأليف كرده و به سال ١٣٠١ق در ٣٠٤ صفحه جيبى به چاپ رسيده است.
الذريعه ٣/٤٤١, ١٣/٣٧٤, ١٤/١٤٤
١١. تحفه علويه سليمانيه. مؤلف: نامعلوم. اين كتاب در سال ١١٠١ق تأليف شده و نسخه خطى آن در ٢٠٧ برگ در كتابخانه مدرسه فيضيه (قم) موجود است و غير از كتاب فوق, مى باشد.
فهرست كتابخانه فيضيه ٣/٢٢
١٢. تحفة الملوك. مؤلف: نامعلوم. نسخه خطى آن در كتابخانه دانشگاه تهران موجود است.
الذريعة ٤/١١٨, فهرست كتابخانه دانشگاه ٢/١٨
١٣. تحفة الوليّ. محمّدحسين بن احمد بن محمّد بن سميع يزدى. تاريخ نگارش: ١٢٢٧ق در مشهد. نسخه خطى آن در كتابخانه ملك است.
الذريعة ٣/٤٨٠, فهرست كتابخانه ملك ٢/١١٥ ترجمه عهدنامه
عالمان و مترجمان فراوان, دست به ترجمه عهدنامه زده اند كه برخى از آنان عبارتند از:
١. سيد صادق حسينى كاشانى ـ معاصر ناصرالدين شاه قاجار ـ
نسخه خطى آن در كتابخانه مدرسه فيضيه (قم) موجود است. (نيز نسخه اى از آن در كتابخانه دانشگاه تهران است)
فهرست كتابخانه فيضيه ٢/٣٤, فهرست نسخه هاى خطى فارسى ١/١٥٧٣, فهرست كتابخانه دانشگاه ١٣/٣١٨٣
٢. ميرزا آقاخان كرمانى ـ عبدالحسين بن عبدالرحيم بردسيرى ـ (مقتول به سال ١٣١٤ق). چاپ تهران
فهرست كتاب هاى چاپى فارسى ١/٨٧٠
٣. عبدالواسع تونى (ق١٢). نسخه خطى آن در كتابخانه مجلس شوراى اسلامى (ملّى سابق) موجود است. فهرست كتابخانه مجلس ٦/١٥, نسخه هاى خطى فارسى ١٥٧٣
٤. ميرزا على رضا ـ احتمالاً ـ تجلّى (ق١١)
نسخه خطى آن در كتابخانه دانشگاه تهران موجود است. فهرست كتابخانه دانشگاه ٩/١٢١٤, نسخه هاى خطى فارسى ١٥٧٣
٥. سيد محمّدباقر بن اسماعيل خاتون آبادى اصفهانى. تاريخ نگارش: ١١١٥ق
نسخه خطى آن در كتابخانه ملى و كتابخانه دانشگاه تهران موجود است. فهرست كتابخانه ملّى ٦/٣٩٩, فهرست كتابخانه دانشگاه ٧/٢٧١٧
٦. محمّد بن مهدى بهشتى (ق١٣). نسخه اصل آن در كتابخانه ملى موجود است.
فهرست كتابخانه ملى ٢/٨, نسخه هاى خطى فارسى/١٥٧٤
٧. مترجم ناشناس
نسخه خطى آن ـ به تاريخ ١٣١٠ق ـ در كتابخانه ملى موجود است. فهرست كتابخانه ملى ٢/٢٠٩
٨. مترجم ناشناس (ق١٠و١١)
نسخه خطى آن در كتابخانه دانشگاه تهران موجود است. فهرست كتابخانه دانشگاه ٢/١٩, نسخه هاى خطى فارسى/١٥٧٤
٩. حسين عمادزاده اصفهانى (١٣٢٥ـ١٤١٠ق)
اين ترجمه در كتاب زندگانى حضرت على بن ابى طالب(ع), ص٣٣٨ـ٤٠٢ مندرج است.
١٠. سيد على اكبر برقعى قمى (١٣١٧ـ١٤٠٧ق)
اين ترجمه به نام (سياست نامه), در ١٦ صفحه, وسيله كتابفروشى حافظ به چاپ رسيده و بخشى از آن در كتاب (فروغ يزدان), ص٢١ـ٢٢ آمده است.
١١. غلامرضا گلسرخى كاشانى (١٣٥٢ـ١٤١٢ق)
اين ترجمه, نخست به صورت سلسله مقالات در مجله (مكتب اسلام), با قلمى شيوا و نثرى زيبا نگارش يافته و سپس جداگانه منتشر شده است.
١٢. محمّدتقى رهبر اصفهانى
اين ترجمه در تهران, به چاپ رسيده است.
١٣. آيت اللّه حسينعلى منتظرى
قم, مركز جهانى علوم اسلامى, ١٣٦٧ش, ٤٠٠ص, وزيرى
١٤. شيخ محمّدهادى بيرجندى
اين ترجمه در ١٣٢٣ق تأليف شده و در ١٣٥٥ق, در ١٦٠ صفحه به چاپ رسيده است. (همراه با ترجمه (ادب الكبير) ابن مقفع). الذريعة ٤/١١٩, ١٢/٣٧٥, ١٤/١٥٢
١٥. علامه مجلسى مولا محمّدباقر بن محمّدتقى اصفهانى (١٠٣٧ـ١١١٠ق)
نام ديگر اين ترجمه, (سلوك الولاة) است و در ضمن كتاب (٢٥ رساله فارسى) به اهتمام سيد مهدى رجايى به چاپ رسيده است.
الذريعة ٤/١١٩, ١٢/٢٢٧, ١٣/٣٧٣, ١٤/١١٦
١٦. رضا حسين خان رشيد ترابى (١٣٢٦ـ١٣٩٣ق)
اين ترجمه به زبان انگليسى است. تذكره علماى اماميه پاكستان/١٠١
١٧. سيد ابن الحسن جارچوى (١٣٢٥ـ١٣٩٣ق)
اين ترجمه به زبان انگليسى و اردو است. تذكره علماى اماميه پاكستان/١١
١٨. ادوارد فانديك آمريكايى
اين ترجمه به زبان انگليسى است. آئين جهاندارى, ص٤
١٩. ترجمه محمّدرضا بن محمّدرحيم بيگ كلهر.
نسخه خطى آن در كتابخانه ملى تبريز موجود است.
فهرست كتابخانه ملى تبريز ٣/١٣٣٨
٢٠. ترجمه و شرح جعفر بن محمّد قاضى مشهدى
نسخه خطى آن در كتابخانه دانشگاه تهران است.
فهرست كتابخانه دانشگاه ١٦/٧١٧
٢١. ترجمه ميرزا رفيع الدين تبريزى ـ معروف به نظام العلماء طباطبايى تبريزى ـ (م١٣٢٦ق)
اين ترجمه, غير از آداب الملوك وى (ش١) است. ريحانة الادب, ج٤, ص٢١٥
٢٢. ترجمه و شرح مهدى هادوى تهرانى.
نوارهاى آن موجود است (تحت عنوان: سيره حكومتى اميرالمؤمنين ـ ع ـ)
٢٣ . ترجمه و شرح عهدنامه مالك اشتر. على اصغر فقيهى قمى. چاپ قم, ١٣٥٠ش
*
٣٦. حكمت اصول سياسى اسلام. حاج شيخ محمّدتقى جعفرى تبريزى
تهران, بنياد نهج البلاغه, ١٣٦٨ش دستور حكومت
چند نفر كتابِ خود را به اين نام نهاده اند, كه عبارتند از:
١. محمّد حسين خان فروغى ( ذكاءالملك ـ (م١٣٢٥ق)
چاپ تهران, ١٣١٨ش (اين ترجمه, در كتاب (فروغ يزدان), ص٧٥ـ ٩٥ مندرج است). الذريعة ١٤/١٢٥
٢. محمّدعلى فروغى
چاپ تهران. الذريعه ٨/١٥٣ و ١٣/٣٧٤
٣. احمد بن حافظ عقيل كرمانى ـ اديب ـ (م١٣٢٩ق)
در سال ١٣٢١ق, با مقدمه ذكاءالملك فروغى در تهران به چاپ رسيده است.
الذريعه ٤/١١٨, ٨/١٥٢, ٩/٦٦٥, ١٢/١١٩, ١٣/٣٧٤, ١٤/١١٥
٤. شيخ محمّدعلى واعظ همت آبادى
الذريعه ١٥٣, ١٣/٣٧٤, ٢١/٤٠٤
٥. سرهنگ صادقيان
مترجم, عهدنامه را به زبان فرانسه ترجمه كرده و در ١٣٧٥ق (١٣٣٥ش) به چاپ رسيده است. الذريعه ١٦/١٨١
٦. سيد باقرى
وى, عهدنامه را به انگليسى ترجمه كرده و در ١٣٣٥ش به چاپ رسيده است. الذريعه ١٦/١٨١ ٤٣. الراعى والرعية. توفيق الفكيكى المحامى (١٣٢١ـ ١٣٨٩ق)
چاپ سوم: تهران, بنياد نهج البلاغه, ١٤٠٢ق, ٣١٥ص, وزيرى.
(در اين كتاب, عهدنامه را با قوانين كنونى كشورهاى دموكراسى و متمدن جهان تطبيق نموده است و خوب از عهده برآمده اند). (آئين جهاندارى, محمّدعلى انصارى, ص٤) بر اين كتاب آيات عظام: سيد ابوالحسن اصفهانى, سيد هبةالدين شهرستانى, شيخ محمّدحسين كاشف الغطاء, شيخ هادى كاشف الغطاء (١٩ص زندگانى اميرالمؤمنين و ٦ص زندگانى مالك), شيخ محمّدحسين مظفر و شيخ راضى آل ياسين و آقايان: محمّد عبدالغنى حسن و مصطفى جواد و عده اى ديگر تقريظ نگاشته اند. (درباره مؤلف, كتاب (توفيق الفكيكى) وسيله عبداللّه الجبورى نگاشته شده و به چاپ رسيده است).
٤٤. رموز الامارة. وقار شيرازى (م١٢٩٨ق) فرزند مرحوم وصال. وى, عهدنامه را به نظم درآورده و بارها به چاپ رسيده است. اين نظم, در كتاب فروغ يزدان, ص٥١ ـ٧٤ مندرج است.
الذريعه ٩/١٢٧٦, ١٣/٣٧٤, ١٤/١٥٢, ١٩/١٤٠, ٢٤/٢١٧
٤٥. السياسة العلوية. شيخ عبدالواحد بن احمد آل مظفر (١٣١٠ـ ١٣٩٥ق)
الذريعه ١٢/٢٧٢
وى در شرح زندگى مالك اشتر, كتابى به نام (قائد القوات العلوية) نيز نگاشته و به چاپ رسيده است.
المنتخب من اعلام الفكر والادب/٣٠٢
٤٦. سياست نامه. ميرزا سيد جهانگيرخان حسينى مرندى معروف به ناظم الملك ضيائى (١٢٧٥ـ١٣٥٢ق)
اين نظم, چندين بار ـ در تبريز و تهران ـ به چاپ رسيده است. نيز, در (كليات ضيائى) (چاپ انتشارات اقبال, ١٣٤٦ش), ص٤٣٥ـ٥٠٤ تجديد چاپ شده است.
٤٧. سيماى كارگزاران در نهج البلاغه. گروه ترجمه بنياد نهج البلاغه. تهران, ١٣٦٤ش. وزيرى, ٦٣ص.
٤٨. شرح عهدنامه مالك اشتر. ملا محمّد صالح روغنى قزوينى. تأليف: ١٠٩٤ق.
نسخه خطى آن در كتابخانه سيد نصراللّه تقوى بوده و ـ اكنون در كتابخانه مجلس شوراى اسلامى است.
الذريعه ٤/١٢٩, فهرست كتابخانه مجلس ١٤/١٤٠, فهرست كتابخانه سپهسالار ٣/٤٢١
٤٩. شرح عهدنامه. ميرزا محمّد بن سليمان تنكابنى (م١٣٠٣ق) صاحب قصص العلماء
الذريعه ١٣/٣٧٤
٥٠. شرح عهدنامه. ناشناخته.
نسخه ناقص آن در كتابخانه آيت اللّه گلپايگانى, موجود است.
فهرست كتابخانه گلپايگانى ٢/١١٥
٥١. عهدالاشتر. سيد هبةالدين محمّدعلى شهرستانى (١٣٠١ـ١٣٨٦ق)
رساله اى است در بيان سند عهدنامه و شرح متن آن. وى كتابى هم به نام (ما هو نهج البلاغه) دارد كه دو بار به فارسى ترجمه شده و به چاپ رسيده است.
الذريعه ١٥/٣٦٣
٥٢. عهد الاشتر. شيخ محمّدمهدى شمس الدين (١٣٥٣ـ ١٤٢١ق). چاپ بيروت
المنتخب/٦١٤, مع علماء النجف ٢/٥٧٣
٥٣. عنوان رياست. سيد على اكبر بن سلطان العلماء سيد محمّد نقوى لكهنوى هندى (م١٣٢٤ق)
الذريعه ١٥/٣٦٢
٥٤. فروغ يزدان. احمد نيكو همت. چاپ قم, مهرماه ١٣٣٧ش/ ربيع الاول ١٣٧٨ق. ١٧٦ص, وزيرى.
مؤلف در اين كتاب, متن عهدنامه و چهار ترجمه آن (ترجمه بدايع نگار, ترجمه منظوم وقار شيرازى, ترجمه ذكاءالملك فروغى و ترجمه فيض الاسلام) و اشعارى در مدح آن حضرت و نمونه اى از نثر ترجمه هاى ديگر را آورده است.
٥٥. فرمان مالك اشتر. حسين بن محمّد حسينى علوى آوى. به اهتمام: محمّدتقى دانش پژوه. چاپ بنياد نهج البلاغه, ١٣٦٠ش
٥٦. فرمان على(ع) به مالك اشتر.مترجم: مصطفى زمانى. تهران, شركت سنگ آهن مركزى ايران, ١٣٧٩, رقعى, ٦٨ص. (١٣٥٣ـ١٤١١ق)
٥٧. فرمان امام على(ع) به مالك اشتر
مترجم: ميرزا محمّد ابراهيم نواب تهرانى بدايع نگار (م١٢٩٩ق). تحقيق و مقدمه: ناصر هاشم زاده. تهران, انتشارات اميركبير, ١٣٦٦ش. رقعى, ٨٨ص (همراه با اشاره اى به نثر دوره قاجار و متن تحقيقى عهدنامه)
الذريعه ٤/١١٨, ١٤/١١٣
٥٨. فرمان امام(ع) به مالك اشتر
ترجمه: محمّد مقيمى. تهران, انتشارات سعدى, ١٣٥٤ش. رقعى, ٩٦ص.
٥٩. فرمان حضرت على(ع) به مالك اشتر
تهيه و تنظيم: روابط عمومى و ارشاد شركت خدمات بازرگانى سازمان گسترش و نوسازى صنايع ايران. چاپ دوم: رقعى, ٦٨ص
٦٠. فرمان مبارك اميرالمؤمنين به مالك اشتر
محمّد وحيد گلپايگانى. تهران, انتشارات محمّدى, ١٣٦٠ش. ٧٢ص, رقعى
٦١. فرمان مبارك. جواد فاضل (١٣٣٣ـ١٣٨١ق). اين ترجمه در تهران, به چاپ رسيده است.
٦٢. القانون الاكبر فى شرح عهد الامام للاشتر. سيد مهدى سويج بصرى
المنتخب من اعلام الفكر والادب/٦٧١, مصادر نهج البلاغه ٣/٤٢٩
٦٣. قانون الولاة فى سياسة الرعاة. سيد محمّد حسن بن سيد على موسوى قزوينى نجفى (م١٣٥٨ق)
الذريعه ١٧/٢٩, ١٣/٣٧٤, مصادر نهج البلاغه ٣/٤٢٧
٦٤. مرآة الملوك و ارشاد الولاة. محمّد اسماعيل حسينى مدرس يزدى
نسخه خطى آن در كتابخانه مجلس است. فهرست كتابخانه مجلس ٢١/٣١٨
٦٥. مع الامام على(ع) فى عهده مالك الاشتر. شيخ محمّدباقر ناصرى
چاپ بيروت, ١٣٩٣ق.
المنتخب من اعلام الفكر والادب/٤٠٢, مصادر نهج البلاغه ٣/٤٢٩
٦٦. مقتبس السياسة
شيخ محمّد عبده (م١٣٢٣ق) يا احمد محمّد كاتب. چاپ مصر, ١٣١٧ق
الذريعه ١٤/١٥٩, مصادر نهج البلاغه ٣/٤٢٨, آئين جهاندارى, ص٤
٦٧. نامه روح افزا. على محمّدى تاكندى
اين كتاب در ٢ جلد (وزيرى) به چاپ رسيده است.
٦٨. نصايح الملوك و آداب السلوك (فارسى)
شيخ ابوالحسن شريف فتونى عاملى (م١١٣٨ق)
نسخه خطى آن در كتابخانه سپهسالار و كتابخانه دانشكده حقوق دانشگاه تهران موجود است.
الذريعه ١٣/٣٧٣, ١٤/١١٣, ٢٤/١٧١, نسخه هاى خطى فارسى ٢/١٧٠٤; فهرست كتابخانه سپهسالار ٢/٣٤ و ٥/٧١٥; فهرست كتابخانه دانشكده حقوق/٢١٨
٦٩. نظم عهدنامه اميرالمؤمنين(ع) به مالك اشتر. عبدالحسين وكيلى قمى (١٣٣٠ـ١٤٠٤ق); چاپ قم
٧٠. نظم عهد مالك (تركى). جلال الدين محمّد.
٧١. نظامنامه حكومت. مولى محمّدكاظم بن محمّد فاضل مشهدى ـ از شاگردان علامه مجلسى ـ (زنده در ١١٠٧ق). تحقيق و تصحيح: مهدى انصارى قمى. چاپ دوم: قم, انتشارات انصاريان, ١٣٧٤ش. ٢٢٢ص, وزيرى.
محقق دانشمند, مقدمه اى خواندنى و پر نكته (در ٤٥ صفحه) درباره سياست غربى و سياست اسلامى, شيوه رهبرى اميرالمؤمنين(ع), شخصيت مالك اشتر, اوضاع سياسى مصر, اسناد عهدنامه و زندگى مترجم به خوبى قلم زده است. مترجم و شارح بزرگوار نيز, با قلمى زيبا و نثرى شيوا, در نود و سه عنوان (بيست و سه فصل) عهدنامه را شرح كرده و محقق افزون بر تصحيح آن, به توضيح لغات و أعلام پرداخته است.
٧٢. هدايات الحسام فى عجائب الهديات للحكام. ميرزا محمّدحسين بن علينقى همدانى. تاريخ تأليف: ١٣٠٨ق. اين كتاب, شرح فارسى عهدنامه است و نسخه هاى خطى فراوان از آن موجود است.
الذريعه ١٣/٣٧٥, ١٤/١٢٥, ٢٥/١٦٣. فهرست دانشگاه تهران ٩/١٣٥٦, فهرست كتابخانه مرعشى ١٠/١١٦, فهرست كتابخانه ملك ٤/٨٤٦, فهرست كتابخانه ملّى ٥/٣١١ شروح و ترجمه هاى وصيت نامه اميرالمؤمنين به امام حسن(ع)
١. الاخلاق المرضية فى شرح خطبة الوصية. از مؤلفى ناشناخته
الذريعه ٢٥/١٠٥
٢. الاخلاق النفيسة فى شرح خطبة الوصية
الذريعه ١٣/٢٢٥, ١٤/١٢٩, ٢٥/١٠٥
٣. الاسس التربوية فى شرح الوصية. سيد حسن قبانچى نجفى
مصادر نهج البلاغه ٣/٣١٢
٤. به سوى مدينه فاضله (شرح نامه هدايت بخش اميرالمؤمنين(ع) به فرزندش). على كريمى جهرمى
قم, مركز نشر راسخون, ١٣٧٨ش
وزيرى, ٢٤٠ص
٥. ترجمه وصيت نامه اميرالمؤمنين(ع). عبدالمهدى بن ابوتراب حسينى نفيسى. چاپ ١٢٦٧ق
فهرست كتاب هاى چاپى فارسى ١/٨٨٤
٦. خداوند سخن در نهج البلاغه با ما سخن مى گويد.
م, شرمين. ترجمه و شرح وصيت امام به فرزندانش امام حسن و امام حسين(ع) (نامه٧٤) است و به چاپ رسيده است.
٧. خورشيد روشن. حاج شيخ محمّدعلى انصارى قمى (١٣٢٩ـ ١٤٠٥ق). چاپ مكرر (همراه با آئين جهاندارى). ٩٠ص, رقعى
اين كتاب, بخشى از نهج البلاغه منظوم است, كه در آن تمام نهج البلاغه را به نظم و نثر فارسى, ترجمه و شرح كرده است. در مقدمه كتاب نيز, شرحى از زندگى امام حسن مجتبى(ع) گزارش شده است.
٨. دستور زندگانى. غلامعلى رئيس يزدى. چاپ ١٣٦٩ق.
الذريعه ٢٥/٢٠٤
٩. راه هاى سعادت و نيك بختى در وصيت نامه امام على(ع) به فرزندش. احمدرضا كشورى
قم, انتشارات وثوق, ١٣٧٩ش, رقعى, ٦٢ص
١٠ . راز نيكبختى(شرح نامه امام على(ع) به امام حسين(ع)). يعقوب على برجى. قم, انتشارات شهريار, ١٣٧٩ش. رقعى, ١٨٤ص
١١ . شرح وصيت نامه على(ع). حسين بن على بن محمّد شفيع
الذريعه ٩/٥٣٣
١٢ . فرمان امام به امام حسن(ع). محمّد مقيمى. تهران, انتشارات سعدى, ١٣٥٤ش.
١٣ . منثور ادب الهى. ملامحمّد صالح روغنى قزوينى
الذريعه ١٤/١٢٩, ٢٣/١٥و٤٦
١٤ . نخستين رساله در علم اخلاق اسلامى. زين العابدين قربانى لاهيجى. قم, انتشارات انصاريان, ١٣٧٣ش. ٤٨٠ص, وزيرى.
مؤلف محترم, در مقدمه به مقايسه اخلاق از ديدگاه اسلام و غرب پرداخته و پس از آن به شرح مفصّل وصيت نامه, دست زده است.
١٥ . نظم وصاياى اميرالمؤمنين = حقيقت نامه. سيد جهانگيرخان حسينى مرندى معروف به ناظم الملك ضيائى (١٢٧٥ـ١٣٥٢ق), اين كتاب چند بار به چاپ رسيده است.
الذريعه ٤/٩٩, ٩/٦٣٣, ١٢/٢٧٣, ٢٤/٢١٧ و٢٣٢
نيز در (كليات ضيائى) (چاپ انتشارات اقبال, ١٣٤٦ش), ص٣٦٥ـ ٤١٨ تجديد چاپ شده است.
١٦ . نظم الوصية. سيد حسين بن ابراهيم قزوينى (م١٢٠٨ق). اين كتاب, در تركيه به چاپ رسيده است.
مصادر نهج البلاغه ٣/٣١٢
١٧ . وصيت اميرمؤمنان به امام حسن. جواد فاضل (١٣٣٣ـ ١٣٨١ق). چاپ تهران, ٤٠ص.
١٨ . وصيت نامه على(ع) به پسرش. نسخه اى از آن در كتاب ذيل آمده است.
نسخه هاى خطى فارسى/٣٣٠٢

پي نوشت : ١. برگرفته از پيشگفتار (نظامنامه حكومت), نوشته مهدى انصارى. ص٢١ـ٢٣. ٢. همان, ص٤٠ـ٤١.