آیینه پژوهش - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ١٨

گزارشى از شصت اربعين علوى
هزار عليرضا


اربعين نگارى, از فجر تاريخ اسلام تاكنون, در ميان انديشه ورزان و حفّاران دانش هاى دينى, بس مشتاق داشته, و ميوه هاى بسيارى را بر شاخسار خود ديده است.
درخشش و نمود روايتِ متواتر,١ يا مشهور,٢ و يا دست كم مستفيض٣ (مَنْ حفظ مِنْ امتى اَربعين حديثاً, ممّا يحتاجون اليه مِن اَمْر دينهم, بعثه الله يوم القيامة فقيها عالماً),٤ بر تارك پيكر متون حديثى خاصه و عامه, به يقين در شوراندن اين انديشه, و گستراندن اين ساحت, تأثير فراوان داشته است.
به هر روى, چه واژه (حَفِظَ) را بر نشر و نگاهدارى پيام شريعت و چهل بانگ دينى در ميان جامعه معنى كنيم, و يا آن را در مفهوم (از بَر كردن) كه كتابت را هم شامل شود, منحصر بدانيم, و يا با نظر به اختلاف نسخه ها و نيز نقل هاى گونه گون حديث, كه در برخى منابع به جاى (من حفظ), (مَنْ حَمِلَ), (مَنْ نقل) و يا (من كتب) آمده است, آن را از باب نقل به معنى, و نظر عرف, اعم از (دريا و سپردن) بدانيم, موجب شده است كه بازار اين نوع و موضوع نگارشى, در ميانِ شيعيان و نيز سنيان هماره گرم و پويا باشد. تا آنجا كه پاره اى شمارگان اربعين نگارى ها را, تا هزار هم گفته اند.٥ اعتبار و حجيّت حديث (اربعين)
الف. نظرگاه موافقان:
١. مرحوم شهيد اوّل در كتاب (اربعين) خود مى نگارد:
كثرت عناية العلماء السالفين, والفضلاء المتقدمين, بجمع اربعين حديثاً من الأحاديث النبويّة, والألفاظ الإمامية, ممّا اشتهر فى النقل الصحيح عنه, بألفاظ مختلفة, بهذا العدد المخصوص.٦
٢. شيخ بهايى در اين باره مى نويسد:
(ببايد دانست كه اين حديث در ميانِ علماى مخالف و مؤالف, مشهور است; چنانچه برخى به تواتر آن حكم كرده اند.)٧
٣. فيض كاشانى مى گويد:
هذا الحديث مشهور مستفيض بين الخاصّة والعامّة, بل قال بعضهم بتواتره, و قد رواه أصحابنا بطريق كثير مع الاختلاف فى اللفظ.٨
٤. پيشواى كتاب شناسان شيعى نيز در (الذريعه) مى نويسد:
(قال شيخنا الشهيد سنة ٧٨٦ فى اول اربعينه: إن حديث الأربعين هو المشهور فى النقل الصحيح عنه(ص), و عقد العلامة المجلسى فى أول مجلدات البحار باباً لِمَن حفظ اربعين حديثاً, أورد فيه ما وصل إليه من رواياته عن كتب كثيرة, لاسانيد متعددة ومتون مقاربة, وقال فى آخر الباب: هذا المضمون مشهور مستفيض بين الخاصّة والعامّة, بل قيل: إنّه متواتر.)٩ ب. ديدگاه مخالفان:
اينان را رأى اين است كه در سند حديث پيشگفته, چند حلقه مجهول و ضعيف وجود دارد.
١. شرف الدين نووى (م٦٧٦ق) ـ صاحب شرحى معروف بر صحيح مسلم ـ مى نگارد:
فقد روينا عن على بن ابى طالب(ع), و عبداللّه بن مسعود, و معاذ بن جبل و ابى الدرداء, و ابن عمر, و ابن عباس, و انس بن مالك, و ابى هريرة, و أبى سعيد الخدرى, من طرق كثيرة بروايات متنوعات, أنّ رسول الله(ص) قال: (من حفظ من أمتى اربعين حديثا من أمر دينها بعثه الله يوم القيامة فى زمرة الفقهاء والعلماء); و فى رواية (بعثه الله عالما فقيهاً) و فى رواية ابى الدرداء: (وكنت له يوم القيامة شافعاً و شهيداً), و فى رواية ابن مسعود: (قيل له: ادخل من أى ابواب الجنة شئت). و فى رواية ابن عمر: (كُتب فى زمرة العلماء و حُشر فى زمرة الشهداء.)
واتّفق الحفّاظ على اَنّه حديث ضعيف و إن كثرت طرقه. وقد صنف العلماء فى هذا الباب ما لايحصى من المصنفات.١٠
٢. حاجى خليفه در (كشف الظنون) مى نويسد:
فقد ورد من طرق كثيرة بروايات متنوعة أنّ رسول الله(ص) قال: (من حفظ على اُمتى اربعين حديثا…) واتفقوا على أنّه حديث ضعيف و إن كثرت طرقه.١١
٣. مرحوم ملا اسماعيل خواجوى (م١١٧٣ق) آن را (ضعيف السند) دانسته, ليك بر اين باور است كه اين ضعف به گونه هايى, بسان كثرت طرق و شهرت, پوشيده و زدوده مى شود.١٢ نتيجه:
با آن كه در ميان راويان اين حديث, پاره اى افراد مجهول هم نشسته اند, ليك نمى توان تمام رجال حديث را ناراست دانست; چه در برابرشان كسان ديگرى كه واجد قوت و اعتبار نقل هم هستند, ديده مى شوند. غالب اسناد اين حديث به يكى از سه طريق ذيل آمده است:
١. معاذ بن جبل, عبدالله بن عباس, انس بن مالك از رسول خدا(ص).
٢. محمد بن مسلم, حنان بن سدير, اسماعيل بن فضل, اسماعيل بن مسلم, از امام صادق(ع).
٣. عامر بن سليمان طايى, احمد بن عبدالله شيبانى, داوود بن سليمان, از امام رضا(ع).١٣
از آن جا كه عالمان با اتكابدان, به نگارش هاى فراوانى در قالب (اربعين) دست يازيده اند, برمى آيد كه مضمون اين روايت مقبول همگان بوده است. طرفه آن كه, كسانى چون (نووى) كه خود بر طبل ضعف اين حديث كوفته است, به نگاشتن اربعين پرداخته است. بس شهرتى كه اين روايت نزد عموم دين پژوهان داشته است, پاره اى از ضعف هاى سندى را كم فروغ كرده و سترده است.
با تدبر در متن و محتواى روايت, درمى يابيم كه نه تنها چالش با عقل ندارد, تا به نفيش بينجامد بلكه واجد صحت و قوت مفهوم است. يعنى از نظرگاه فقه الحديث, اين حديث پذيرفتنى و معتبر است. در حقيقت اين حديث يكى از مصاديق قواعد دانش (حديث شناسى) است كه: نه عمل به هر حديث صحيح واجب است, و نيز نه هر حديث ضعيف متروك.
يكى از مهم ترين محورهايى كه در ميان اربعين هاى نگارش شده ديده مى شود, موضوع جمع چهل حديث در مناقب و فضائل, و به شكل كلى شخصيت كران ناپيداى اميرمؤمنان على(ع) است.
سخن احمد بن حنبل در اين باره بسيار نغز است; وى در بيان مراد پيامبر(ص) از حفظ چهل حديث مى گويد:
(إنّ المراد حفظ اربعين حديثاً فى مناقب اميرالمؤمنين(ع).)١٤
گويى گزاردِ امرِ نبوى, آن هنگام محقق مى شود, كه درباره على(ع) چهل روايت در جان نشيند.
ما در اين مقال كوشيده ايم, تا از اين ميان, اربعين هايى كه در باب اميرالمؤمنين(ع) سامان و نگارش يافته اند, جسته و گزيده, و به قدر طاعت علمى ـ پژوهشى خُرد خويش, گزارش كنيم. مى سزد اشارت كنيم كه موارد معرفى شده در سه حوزه قابل دسته بندى اند.
١. دست نوشته هايى عتيق كه در سيماى اربعين نوشته شده اند, و نسخه هايى از آنها در كتابخانه هاى موجود مى توان سراغ گرفت. در اين موارد, سعى كرده ايم تا نسخه ها و ويژگى هاى هريك را به اجمال بدست دهيم, تا به تحقيق و احياى اين متون كهن, مددى رساند.
٢. اربعين هايى كه نسخه اى از آنها ديده نمى شود, و تنها نامى از كتاب و نگارنده اش بر جاى مانده است. از آن جا كه عالمان پسين, پاره هايى از اين اربعين ها را در آثارشان آورده اند, مى توان بر چگونگى و كليت آنها دست يازيد.
از مجموع شصت اربعينى كه در اين جستار گرد آمده اند, حدود پنج عنوانش چنين بوده, و به نسخه اى از آنان نرسيده ايم.
٣. اربعين هايى كه در عصر حاضر, و به خامه معاصران نگارش و نشر شده اند.
١. الأربعون حديثا. ابراهيم بن سليمان قطيفى حلى نجفى (٩٥٠ق).
آغاز: الحمدللّه, أمّا بعد, فيقول العبد الفقير إلى اللّه المنّان….
نسخه ها: الف. آستان قدس, ش١١٧٠٥, فهرست آستان قدس: ج١٤, ص٤٣.
ب. دانشگاه تهران: ش٢١١٣, فهرست دانشگاه: ج٨, ص٧٤٧.
٢. الأربعون حديثا عن اربعين شيخاً من اربعين صحابيّا. على بن عبداللّه بن بابوية القمى الرازى (٥٨٥ق).
آغاز: الحمد للّه, فلمّا فرغت من جمع ما عندى من….
نسخه ها: الف. ملك تهران, ش١٥٧٢, فهرست ملك, ج٥, ص٢٩٧.
ب. مركز احياء ميراث اسلامى, عكس ش٤٩, فهرست عكسى مركز احيا, ج١, ص٦٣.
ج. آستان قدس, ش٥٦٧٥, فهرست آستان قدس ج٥, ص١٦. ١٣برگ.
د. آستان قدس, ش٧٧٩١, فهرست آستان قدس, ج١٤, ص٢٨. ١٧ برگ.
اين كتاب را مدرسة الامام المهدي(ع) در قم منتشر كرده است.
٣. الأربعون حديثاً فى الفضائل والمناقب. أسعد بن ابراهيم بن حسن حلّى اربلى (زنده در ٦١٠ق).
آغاز: بسمله, قال الراجى رحمة ربّه المستغفر من ذنبه….
نسخه ها: الف. مدرسه آيت اللّه گلپايگانى: ش١٠٣/٢٥, ١٧ برگ.
ب. آستان قدس رضوى: ش٨٢٧٥; ج١٤, ص٤١. ٢٥ برگ.
ج. دانشگاه تهران: ش٢١٤٠; ج٩, ص٧٧٩. ١٩ برگ.
د. دانشگاه تهران: ش٢١١٧; ج٨, ص٧٥٦. ١٦برگ.
٤. الأربعون حديثا فى فضائل علي(ع) (مجهول).
نسخه ها: الف. دانشگاه تهران, ش٢١١٧; ج٨, ص٧٥٦. ١٠برگ.
ب. كتابخانه آستانه قم, ش٥٨٩٢; فهرست آستانه, ص٢٢٤.
ج. كتابخانه آيت اللّه مرعشى, ش٩٧٨٢; ج٢٥, ص١٢٠. ٦برگ.
د. كتابخانه ملى تهران, ش٢٨٦٧; ج١٣, ص٣٨٢. ٥برگ.
هـ. آستان قدس/ اهدايى رهبرى ش١٤٩٦.
٥. الأربعون حديثا فى المناقب المرتضوية والمآثر العلوية. طيب بن محمّد طبيب سبزوارى (قرن١٠).
نسخه ها: دانشگاه تهران, ميكروفيلم ش٢٤٦٩; ج١/٦٩٩. ٣٠برگ.
٦. أربعين. عمادالدين حسن بن على طبرى (قرن٧).
مؤلف كتاب چهل حديث را از طريق اهل سنت در تأييد اولويتِ امير مؤمنان(ع) براى خلافت بلافصل پس از پيامبر(ص) آورده است. وى صاحب كاملِ بهايى است, و كتاب اربعينش به اربعين بهايى شهرت دارد.
آغاز: … در شهر اصفهان بودم و علماى آن بقعه را يافتم…. (زبان: فارسى)
نسخه ها: الف. آستان قدس ش٦٧٥٤; ج٥, ص١١.
ب. آستان قدس ش١٩٠٢; ج٥, ص١٠. ٣٥ برگ.
٧. الأربعين عن الأربعين فى فضائل اميرالمؤمنين(ع).
جمال الدين يوسف بن حاتم شامى (ق٧).
نسخه ها: الف. دانشگاه تهران, ميكروفيلم ش١٨٤٥; ج١, ص٦٢٩.
ب. دانشگاه تهران, ش٢١٣٠; ج٩, ص٧٧٣. ١٠ برگ.
ج. دانشگاه تهران, ش٥٩٢٣; ج١٦, ص١٥٥. ١٣برگ.
ر.ك: المجموع الرائق.
٨. الأربعين فى اثبات الخلافة بلافصل لأميرالمؤمنين(ع). محمد مفيد بن حسين شيرازى (ق١٣).
آغاز: الحمدللّه والسلام على عباده المصطفين….
نسخه ها: الف. مدرسه امام عصر شيراز: ش٣٦١; ج١/٥. ٧٣برگ.
ب. كتابخانه آيت اللّه مرعشى: ش١٥٠٨; ج٤, ص٣١١. ٧٤برگ.
اين رساله در ميراث حديثى شيعه, دفتر سوم به چاپ رسيده است.
٩. الاربعين فى إمامة الأئمة الطاهرين. محمد طاهر بن محمدحسين شيرازى قمى (١٠٩٨ق).
آغاز: الحمدلله الذى هوانا سبيل الحق, بنصب الأدلة والبراهين….
نسخه ها: الف. آستان قدس ش١٥٧٦٥; ج١٤, ص٣١.
ب. آستان قدس ش٧١٢٠; ج١٤, ص٣٠. ١٨٩برگ.
ج. كتابخانه دانشكده الهيات مشهد, ش١٤٦٥; ج٢, ص٦١٠.
د. كتابخانه روضاتى اصفهان, ش٥٣, ص٢٣٤. ١٨٥ برگ.
اين كتاب با تصحيح سيد مهدى رجايى چاپ شده است.
١٠. الأربعين فى فضائل اميرالمؤمنين(ع), صادق بن أبى القاسم.
اين كتاب ١٠٠ حديث را در بردارد.
نسخه ها: كتابخانه مهدوى تهران, ش٥٥٤; نشريه نسخه هاى خطى, ج٢, ص١٣٦.
١١. الأربعون حديثا. عطاءاللّه بن فضل اللّه حسينى فارسى دشتكى (ق١٠)
آغاز: الحمدلله شكراً لاشريك له البر بالعبد الباني….
نسخه ها: الف. كتابخانه مجلس, ش٤٢١٣; ج١١, ص٢٢٥. ٢٦برگ.
ب. كتابخانه ملى ش١٦٦٨ع; ج١٠, ص٢٤٩. ٧برگ.
ج. كتابخانه دانشگاه تهران, ش٢١١٧; ج٨, ص٧٥٦. ٢١برگ.
د. كتابخانه وزيرى يزد, ش٨٧٧; ج٢, ص٧٢٩. ٣٢برگ.
١٢. الأربعون حديثا فى فضائل علي(ع). على بن محمد اسدآبادى (ق١١)
آغاز: فهى أحاديث منتخبة من أربعين حديثا….
نسخه ها: كتابخانه آيت اللّه مرعشى, ش٥٥٩٤; ج١٤, ص٣٦٠. ٧برگ.
١٣. الأربعون حديثا فى الإمامة. محمدباقر بن محمدتقى مجلسى (١١١٠ق) (زبان: فارسى)
نسخه ها: كتابخانه مجلس, ش١٢٣٨٩; ج٣٥, ص٣٤٤. ٧برگ.
نام ديگر اين كتاب (سرور الشيعة) است.
١٤.الأربعون حديثا فى فضائل اميرالمؤمنين(ع). محمّد شفيع استرآبادى (ق١١).
آغاز: الحمدللّه الذى هدانا بلطفه الصراط السوي.
نسخه ها: الف.كتابخانه آيت اللّه مرعشى, ش٣٤٦٣; ج٩, ص٢٦٤. ٩٧برگ. اين نسخه افتادگى دارد.
ب. كتابخانه ملك تهران, ش٦٨٠; ج١, ص٢٧٨. ١٦٤ برگ.
ج. كتابخانه ملك تهران, ش٥٨٤٥; ج٩, ص٦٩. ١٥برگ. نسخه افتادگى دارد.
١٥.الأربعون حديثا عن الأربعين فى فضائل اميرالمؤمنين(ع). ابوسعيد محمّد بن احمد بن حسين خزاعى.
آغاز: حدثنى الشيخ الفقيه العالم شجاع الدين ابوعبدالله….
نسخه ها: الف. كتابخانه آيت اللّه گلپايگانى: ش٢٨/٣٢ عكسى. ٣١برگ.
ب. كتابخانه آيت اللّه مرعشى, ش١٠٩٦٦; ج٢٧, ص٣٧٧. ١٤برگ.
ج. كتابخانه دانشگاه تهران, ش٦٩١٥; ج١٦, ص٣٩٩.
د. آستان قدس, ش٧٨٧٥; ج١٤, ص٢٩. ١٠برگ.
اين كتاب با تحقيق استاد محمدباقر محمودى چاپ شده است.
١٦. الأربعون حديثا علّمها الرسول لعلى(ع) (مجهول)
نسخه: كتابخانه دانشگاه تهران, ش٧٠١٣; ج١٦, ص٤٢١.
١٧. الأربعون حديثاً. محمّد بن مسلم بن أبى الفوارس رازى (ق٦).
آغاز: كتاب فيه الأربعون حديثا فى مناقب اميرالمؤمنين(ع).
نسخه ها: الف.كتابخانه مجلس ٧٠١٦; ج٢٥, ص٢٥. ٣٩برگ.
ب. آستان قدس, ش٨٤٤٣; ج١٤, ص٤٣. ٢٧برگ.
١٨. الأربعون حديثاً. محمد بن عبدالرحيم بهبهانى.
آغاز: الحمدلله الذى وفقنا لاقتفاء آثار ائمتنا المعصومين.
نسخه: كتابخانه آيت اللّه مرعشى, ش٤٩٠٢; ج١٣, ص٨١.
١٩. چهل حديث. محمدعلى بن احمد قراچه داغى (١٣١٠ق)
آغاز: بسمله, الحمدلله رب العالمين والصلوت والسلام على اشرف الاولين….
نسخه: كتابخانه ملى تهران, ش١٣٧٤ف; ج٣, ص٤٣١. ١٢٠برگ.
٢٠. الأربعين. ملامحمّد جعفر استرآبادى طهرانى (١٢٦٣ق).
نسخه اى از اين كتاب با تاريخ ١٢٤٦ق, در كتابخانه ميرزا محمّد طهرانى, در سامراء موجود است.
٢١. الأربعين. سليمان بن عبدالله ماحوزى بحرانى (١١٢١ق).
چهل حديث از اهل سنت در مناقب على(ع) مى باشد.
آغاز: الحمدلله الذى هدانا عند تفرق الأهواء للتمسك….
نسخه: كتابخانه آيت اللّه مرعشى ش١٦٩; ج١, ص١٨٦. ٢٢٢برگ.
گمان مى رود كه اين كتاب همان (مدارج اليقين فى شرح اربعين الحديث فى الإمامة) باشد, كه به تصحيح سيد مهدى رجايى به چاپ رسيده است.
٢٢. الأربعين. ملامحسن فيض كاشانى (١٠٩١ق).
فيض در فهرست تأليفات خويش گفته است كه اين احاديث را از كتاب هاى پاره اى از علماى شيعه, در فضائل على(ع) انتخاب كرده است. كتاب در سه هزار و هشتصد بيت نگاشته شده است.
تاكنون نسخه اى از آن يافت نشده است.
ر.ك: ايضاح المكنون, ج١, ص٥٤; مرآةالكتب; ج٢, ص٢١; فهرست خودنوشت فيض, ناجى نصرآبادى, ص١٣٤.
٢٣.الأربعين فى فضائل اميرالمؤمنين(ع). (ق٧)
شيخ جمال الدين يوسف شامى عاملى, صاحب (الدّر النظيم).
نسخه ها: الف. دانشگاه تهران, ميكروفيلم, ش١٨٤٥; ج١, ص٦٢٩.
ب. دانشگاه تهران, ش٥٩٢٣; ج١٦, ص١٥٥. ١٣برگ.
ج. دانشگاه تهران, ش٥٠٢; ج٥, ص١٠٧٧. ٢٣برگ.
تمام اين اربعين در (المجموع الرائق) آمده است.
٢٤. الأربعين. نادعلى بن غلامعلى بروجردى. (١٢٥٠ق).
مؤلف, اين چهل حديث را از (الصواعق المحرقه) ابن حجر استخراج كرده است.
آغاز: الحمدلله على آلائه وأشكره فى إحسانه ونعمائه….
نسخه ها: كتابخانه آيت اللّه مرعشى, ش٣٣١٦; ج٩, ص٩٦. ٧برگ.
٢٥. الأربعين. شيخ يوسف بحرانى صاحب حدائق.
نسخه خطى آن در كتابخانه سردار كابلى (كرمانشاه) بوده است.
٢٦. سلم درجات الجنّة فى معرفة فضائل أبى الأئمة.
ميرزا محمد بن محمدرضا بن اسماعيل بن جمال الدين القمى المشهدى (ق١٢) صاحب تفسير (كنز الدقائق). (زبان: فارسى)
آغاز: حمد و سپاس كسى را سزاست كه به استحقاق غير او احدى نيست.
نسخه: كتابخانه ملك تهران, ش٥٩٢٠; ج٣, ص٤٧٦. ٨٦برگ.
٢٧. الأربعين. ملا عبدالله بن محمود بن سعيد تسترى خراسانى (٩٩٧ق).
مؤلف را در شهر بخارا به شهادت رسانده و جنازه اش را در ميدان شهر آتش زدند.
نسخه ها: نسخه اى از اين كتاب در كتابخانه سيد عبدالحسين حجت در كربلا بوده است. ر.ك: الذريعه, ج١, ص٤٢١.
٢٨. سنة الأربعين فى سنة الأربعين. سيد ضياءالدين فضل اللّه حسينى راوندى كاشانى (زنده در ٥٤٨ق). وى صاحب كتاب (ادعية السرّ) و (ضوءالشهاب) است.
سيد بن طاووس پاره اى از اين كتاب را در (اليقين) آورده است.
٢٩. چهل حديث منظوم نبوى در فضائل على(ع). (زبان: فارسى). عبداللطيف بيرجندى (زنده در ٩٢١ق).
آغاز: اين چهل حديث است كه در مناقب حضرت اميرالمؤمنين على بن ابى طالب…
نسخه ها: الف. كتابخانه آيت اللّه مرعشى, ش٥٣٧٢; ج١٤, ص١٥٧. ١٣برگ.
ب. كتابخانه ملك تهران, ش٢٦٥٣; ج٦, ص٨٢. ١٢برگ.
ج. كتابخانه مجلس, ش٢٨٩٤; ج١٠, ص٢٨٣.
٣٠. چهل حديث در فضيلت على(ع). محمدتقى مجلسى. (زبان: فارسى)
نسخه: كتابخانه دانشگاه تهران, ش٢٢٥١; ج٩, ص٩٠٧.
٣١. چهل حديث در فضائل على(ع). (مجهول)
نام ديگر اين كتاب (جنگ اربعين) است. (زبان: فارسى)
آغاز: ثنا و ستايش بى انتها….
نسخه: كتابخانه مسجداعظم قم, ش٢١٣٥, ج١, ص١١٦.
٣٢. الأربعين فى فضائل اميرالمؤمنين(ع). سردار كابلى (١٢٩٣ق).
صاحب (ترجمه مراجعات) و (ترجمه انجيل برنابا). اين كتاب در ٤جلد بوده و در فضائل على(ع) مى باشد. مؤلف در هر جلد ١٠ حديث آورده و به شرح آنها مى پردازد.
ر.ك: ريحانةالأدب, ج٣, ص١٤; الذريعه, ج١, ص٤١٥.
٣٣.الأربعون آية فى فضائل اميرالمؤمنين(ع). (مجهول).
نسخه: دست نوشتى از اين كتاب در كتابخانه شيخ قاسم بن الحسن محيى الدين, موجود است.
ر.ك: الذريعه, ج١١, ص٥٠ و ج١٧, ص٢٤٦.
٣٤. الأربعون حديثاً. شيخ حسن بن محمد ديلمى.
سومين حديث اين رساله حديث غدير است.
ر.ك: الذريعه, ج١, ص٤١٤.
٣٥. الأربعون حديثا. شيخ محمدصادق بن محمد الأسدى الجزائرى الشيرازى (١٠٨٢ق).
٣٨ حديث را از مصادر اهل سنت استخراج كرده است و دو حديث ديگر را از (عيون اخبار الرضا) و (اربعين) شيخ بهايى نقل كرده است.
نسخه: از اين كتاب نسخه اى با تاريخ كتابت ١٠٩٠ق. نزد علامه محمدعلى اردوبادى بوده است.
ر.ك: الذريعه, ج١, ص٤١٨.
٣٦. اربعون حديثا رواية اميرالمؤمنين على بن ابى طالب(ع). سليمان بن ابراهيم بن عمر العلوى (٨٢٥ق).
در پاره اى از كتابخانه هاى يمن مى توان از اين كتاب سراغ گرفت.
ر.ك: مصادر الفكر العربى الاسلامى فى اليمن, ص٤٧.
٣٧. الأربعون الحديث العلوية. قاضى جعفر بن احمد بن عبدالسلام بن ابى يحيى البهلولى الزيدى (٥٧٦ق).
نسخه: المتحف البريطانى, مجموعه or.٣٩١٩ ورقه ٣٨-١٠.
ر.ك: مصادر التراث اليمنى فى المتحف البريطاني, ص١٤٨.
٣٨. الأربعون حديثاً. مير سيدعلى همدانى.
نسخه ها: الف.كتابخانه ملى پاريس.
ب. المتحف البريطانى, ش٩٩٦. با نام (سادات نامه) معرفى شده است.
ج.كتابخانه تاشكند. به اسم (مناقب السادات) آمده است.
ر.ك: اهل البيت فى المكتبة العربية, قسم المخطوط.
٣٩. أربعون حديثاً. يوسف بن اسماعيل بن يوسف النبهائى (١٢٦٥ـ١٣٥٠ق)
ر.ك: الأعلام: ج٨, ص١٨; معجم ماكتب عن الرسول: ج٥, ص١٦٩.
٤٠. الأربعون حديثاً من الاربعين عن الأربعين. شيخ منتجب الدين على بن عبيدالله بن شمس الاسلام (٥٠٤ ـ ٦٢٣ق).
نسخه: آستان قدس, ش١٥٩٧.
اين كتاب از سوى مدرسة الامام المهدى (قم) نشر شده است.
ر.ك: كشف الحجب والاستار, ص٣٤; فهرست آل بويه, ص٥٠.
٤١. الأربعون المنتفى من مناقب المرتضى عليه رضوان العلى الأعلى. ابوالخير احمد بن اسماعيل بن يوسف القزوينى الطالقانى الشافعى (٥١٢ ـ٥٩٠ق).
نسخه: كتابخانه شهيد علي, ش٥٣٩/٧ از ٩٢آ تا ١٠٧ب.
اين رساله به تحقيق استاد مرحوم سيد عبدالعزيز طباطبايى در مجله تراثنا به چاپ رسيده است.
ر.ك: كشف الظنون, ج١, ص٥٧.
٤٢. الأربعين فى احوال النُصّاب والمخالفين. سيد مير فيض الله بن عبدالقاهر الحسينى التفرشى الغروي. (١٠٢٥ق)
اين كتاب در سال ١٣١٤ش در هيئت سنگى, همراه با (نثر اللآلي) و (أربعين شهيد اول) در تهران چاپ شده است. ر.ك: الذريعه, ج١, ص٤٢٤; فهرس مشار, ص٣٦.
٤٣. كتاب الأربعين فى فضائل اميرالمؤمنين(ع). خطيب البغدادى ابوبكر احمد بن على بن ثابت الشافعى (٤٦٣ق).
ر.ك: اهل البيت فى المكتبة العربية, ص٤٥٧.
٤٤.أربعين فى فضائل اميرالمؤمنين(ع). مقرب على خان النقوى الجگر انوي.
اين كتاب در سال ١٢٨٢ و در ٤٣٢ صفحه در حيدرآباد, دكن چاپ شده است.
ر.ك: الذريعه, ج١١, ص٥٣.
٤٥. الأربعين المسندة فى الخلافة والخلفاء. محمد بن احمد بن محمد بن مرزوق العجيسى التلمساني.
ر.ك: معجم أعلام الجزائر, ص٢٩٠.
٤٦. چهل حديث در فضائل اميرالمؤمنين(ع) با ترجمه منظوم (مجهول). (زبان: فارسى).
نسخه: كتابخانه گلپايگانى: ١٨٢/١٨, ج١, ص٣٣.
٤٧. چهل مسأله پادشاه روم: منسوب به على(ع). (زبان: عربى)
نسخه: كتابخانه مدرسه آيت اللّه گلپايگانى: ش١٣٠/٣٨.
٤٨. مصباح الإمامة. مير سيد على بهبهانى رامهرمزى (١٣٩٥ق).
شرح چهل حديث در امامت كه هر حديث در تفسير آيه اى از آيات قرآنى مربوط به امامت است.
اصل و ترجمه اين كتاب, تاكنون بسيار چاپ شده است كه آخرين آن توسط دارالعلم اهواز در سال ١٤١٨ق نشر شده است.
٤٩. چهل حكمت از حضرت امير(ع) (مجهول).
نسخه: كتابخانه مسجداعظم قم, ش٣٣٣٠, ج١, ص٦٢٣.
٥٠. چهل كلمه از كلمات قصار على(ع) با ترجمه منظوم (مجهول). (زبان: فارسى)
نسخه: مدرسه سپهسالار, ش١١٢٤; ج٤, ص٤٣٩.
٥١. اربعون كلمه من كلام على(ع). (مجهول) (زبان: فارسى)
نسخه: كتابخانه مينوى, تهران, ش٨/٤; فهرستواره مينوى, ص٣٨.
٥٢. أربعين حجت. أبومعين على حجت هاشمى خراسانى (معاصر) (زبان: فارسى).
اين كتاب در سال ١٣٦٨ توسط نشر حاذق به چاپ رسيده است.
٥٣. الأربعين فى فضائل مولانا اميرالمؤمنين(ع). محمدرضا بانى كاشانى (معاصر).
كتاب در سال ١٣٧٣ توسط مؤلف در قم چاپ شده است.
٥٤. الأربعين فى حبّ اميرالمؤمنين على بن ابى طالب(ع). على ابومعاش (معاصر).
كتاب در سال ١٣٧٨ از جانب دارالاعتصام قم نشر گرديده است.
چنانكه مؤلف در مقدمه كتاب مى گويد: اين كتاب جلد يكم از مجموعه اى در ٤٠ جلد است.
٥٥. چهل حديث جالب از حضرت على بن ابى طالب(ع). حبيب الله چاپچيان (معاصر). (زبان: فارسى)
كتاب در سال ١٣٦٩ در تهران و به وسيله نشر طلوع چاپ شده است.
٥٦. چهل حديث حضرت على(ع). حسين بن سيف الدين حروى (معاصر). (زبان: فارسى).
اين كتاب در سال ١٣٦٥ در انتشارات آستان قدس رضوى, با مقدمه و تصحيح استاد كاظم مدير شانه چى به چاپ رسيده است.
٥٧. چهل حديث در شأن حضرت اميرالمؤمنين على(ع). حبيب الله شير خدائى. (زبان: فارسى)
كتاب در سال ١٩٧٦م در ٤٨ص در طهران چاپ شده است.
٥٨. چهل حديث در مناقب على(ع).
اين كتاب در سال ١٣٣٦ق در شكل سنگى در ٨ صفحه در مشهد چاپ شده است.
٥٩.الأربعون حديثا فى فضائل اميرالمؤمنين(ع) و سيدة نساءالعالمين. احمد محمودى.
اين كتاب از جانب مؤسسة البلاغ (بيروت) چاپ شده است.
٦٠. چهل مرواريد. اين كتاب منتخبى از احاديث نهج البلاغه است كه به گونه موضوعى گرد آمده اند. كتاب در سال ١٣٦٣ در ٣٨ صفحه در تهران توسط مؤسسه نهج البلاغه نشر شده است.پاورقي: ١. شرح الكافى, ملاصالح مازندرانى, ج٢, ص٢٢٨. ٢. مرآت العقول, ج١, ص٣٤. ٣. الأربعين, محمدباقر محمدتقى مجلسى, ص١٠. ٤. الخصال, ص٣٢٠; الوافى, ج١, ص١٣٦; بحارالانوار, ج٢, ص١٥٨; كنز العمال, ج١٠, ص٢٢٥; كشف الظنون, ج٢, ص١٠٣٦. ٥. زندگانى سردار كابلى, كيوان سميعى, ذيل كتاب اربعين سردار كابلى. ٦. الاربعون حديثاً, شهيد او, ص١٧. ٧. ترجمه و شرح اربعين, شيخ بهايى, ص٤١. ٨. ر.ك: (الذريعه) ج١, ص٤٢٤. ٩. (الذريعه) ج١, ص٤٠٩. ١٠. الاربعين النووية, ص٤. ١١. كشف الظنون, ج١, ص٥٢. ١٢. الاربعون حديثاً, خواجويى, ص٦. ١٣. براى آگاهى بيش تر ر.ك: الاربعون حديثاً; علامه شوشترى, ص٣; و نيز مقاله (چهل حديث نويسى و حديث الاربعين); دكتر نادعلى عاشورى, فصلنامه علوم حديث, ش١٤, ص١٣٩. ١٤. الذريعه, ج١, ص٤١٠; الاربعون حديثاً, علامه شوشترى, ص٧.