آیینه پژوهش - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ١٧

گذرى بر مسند الامام على
عابدى احمد

مسند الامام على(ع). سيد حسن قپانچى. تصحيح: طاهر سلامى, ١١ج, دارالاسوة, تهران, ١٣٢١ق.
چيزى كه قابل اعتماد باشد, مسند ناميده مى شود, اما هر حديثى را مسند نمى گويند; بلكه بايد داراى سند متصل به گوينده آن باشد تا (مسند) باشد. در علم درايه گاهى (مسند) را صفت براى حديث مى آورند و مقصود, حديثى است كه متصل يا مرفوع ـ با اصطلاح مرفوعه اشتباه نشود ـ باشد. و گاهى (مسند) وصف كتاب است و در اين صورت غالباً به مجموعه اى از احاديث نبوى كه يك راوى آنها را از آن حضرت نقل كرده باشد, اطلاق مى گردد. مثلاً (مسند احمد بن حنبل) مجموعه از كتاب هاى مسند است كه هركدام روايات يكى از صحابه از رسول خدا(ص) را نقل كرده است. و يا كتاب (مسند امام موسى بن جعفر(ع)) مجموعه پنجاه و نه حديثى است كه امام(ع) در زندان از رسول خدا(ص) نقل كرده است. اما در اصطلاح قرن هاى متأخر مسند به كتابى گفته مى شود كه مشتمل بر احاديث يك امام(ع) باشد و ضرورتى ندارد كه حتماً و تنها آنها را از رسول خدا(ص) نقل كرده باشد. مثلاً كتاب (مسند الامام الرضا(ع)) يا (مسند الامام الهادى(ع)), (مسند الامام العسكرى(ع)) و… اين گونه كتاب ها به قصد گردآورى تمام احاديث يك امام نگارش يافته و مقصود آن نيست كه تمام احاديث آن از رسول خدا نقل شده ب
اشد. كتاب مورد بحث نيز از اين قبيل است كه به جمع آورى سخنان حضرت امير امام على(ع) اختصاص دارد; اعم از آن كه حضرت على(ع) آنها را از رسول اكرم نقل كرده باشد يا آن كه خود آن حضرت آنها را انشاء و بيان فرموده باشند. تعداد احاديثى كه امام(ع) از پيامبر(ص) نقل كرده اند, حدود پنجاه حديث است; با آن كه اولين كسى بود كه به پيامبر ايمان آورد و آخرين كسى بود كه در خدمت رسول خدا بود و علاوه بر زمان طفوليت خود كه در دوران قبل از رسالت نيز در خانه آن حضرت بزرگ شد. و اين در حالى است كه ابوهريره نزديك به سه سال در خدمت پيامبر بود و آن هم تنها گاهى و اندكى در خدمت پيامبر بود و نه تنها ملاقات خصوصى با پيامبر نداشت بلكه در مسجد و در حضور ديگران احاديثى را از پيامبر نقل كرده است و در عين حال بيش از پنج هزار حديث از رسول خدا نقل كرده است, و وقتى حرص و ولع اميرالمؤمنين(ع) به يادگيرى حديث و نقل آن را توجه كنيم و ميزان احاديث آن حضرت را از پيامبر اكرم با تعداد احاديث ابوهريره مقايسه مى كنيم, حجم گسترده احاديث دروغ كه به رسول خدا نسبت داده شده است معلوم مى گردد, و لذا احمد بن حنبل از ٧٥٠ هزار حديث كه در اختيار داشت تنها ٣٠هزار آن را صحيح و قابل اعتماد دانسته و نقل كرده است.
به هر حال مسند امام على(ع) كتابى است كه احاديث حضرت على(ع) ـ چه آنهايى كه حضرت على راوى آنها از پيامبر(ص) است و چه آنهايى كه خود امام(ع) آنها را از علم خود كه باب علم نبى است بيان كرده ـ را جمع آورى نموده است. بله, اين كتاب خطبه ها و رسائل و كلمات قصار را نقل نكرده است; زيرا آنها در نهج البلاغه و مستدركات آن و نيز در غررالحكم و كتاب هاى مشابه آن نقل شده و در دسترس همگان قرار دارند.
نكته ديگر آن كه شيعه به پيروى از امامان معصوم(ع) خود در تدوين و نگارش حديث بر اهل سنت پيشى دارند, اما كتاب هاى حديث خود را كمتر به اسم (مسند) نام گذارى كرده و بلكه غالباً يا به اسم خاص موسوم كرده اند و يا به اسم (نسخه), (خطبه), (اصل) و… نام نهاده اند. اما مسندنويسى در اهل سنت از حجم و گستره بيش ترى برخوردار است. در زمان صادقين(ع) يعنى ابتداى قرن دوم مسندنويسى متعارف بوده است, و تاكنون ادامه يافته و ميراث ارزشمندى براى راهنمايى و هدايت همه مردم به ارمغان آورده شده است. برخى از مسندهايى كه به موضوع كلمات حضرت على(ع) اختصاص دارند عبارتند از:
١. مسند اميرالمؤمنين(ع) از يعقوب بن شيبه سدوسى;
٢. مسند اميرالمؤمنين(ع) از عبدالعزيز بن يحيى جلودى;
٣. مسند على(ع) از احمد بن شعيب نسايى;
٤. مسند على بن ابى طالب(ع) از احمد بن حنبل;
٥. مسند امام على(ع) از سيد حسن قپانچى.
كتاب اخير كه از جديدترين و كامل ترين مسندهاى اين موضوع است, بيش از ٢٠سال از عمر گرانقدر مؤلف را به خود اختصاص داده است (١٣٧٨ـ١٤٠٩ق). مؤلف آن حضرت آيت اللّه علامه سيد حسن قپانچى از علماى معاصر نجف اشرف است كه در ليالى قدر در ماه مبارك رمضان ١٤١١ق پس از سركوب شدن انتفاضه مردم عراق توسط نيروهاى بعثى دستگير و روانه زندان شده و از آن تاريخ تاكنون خبرى از او به دست نيامده است. اين كتاب داراى شش تقريظ از علامه آقابزرگ تهرانى ـ كه در سال ١٣٨٩ق نوشته شده ـ, آيت اللّه سيد مرتضى ال ياسين, شهيد سيد محمدباقر صدر, سيد عبدالاعلى سبزوارى, شيخ باقر شريف قرشى, و تقريظ ٢٦صفحه اى سيد محمدصادق بحرالعلوم است.
مؤلف محترم اين كتاب مجموعه كلمات حضرت على(ع) را از منابع شيعى و اهل سنت در ده جلد و داراى ١١٤٥١ حديث گردآورى كرده است, و در مقدمه آن مى گويد: مقصود نگارنده تميز صحيح و سقيم و درست و نادرست نبوده و اين كار را به عهده مراجعه كننده گذارده است. او در مقام گزارش كلمات منسوب به امام است, نه در مقام داورى. در مواردى كه احاديث كلمات صعب مستصعب يا مطلب دقيق و مشكلى را داشته باشند, مؤلف عبارتى را در توضيح و شرح حديث از بحارالانوار يا آثار مرحوم شبّر نقل كرده و گاهى نيزخود به شرح و تفسير حديث مى پردازد. از نكته هاى جالب كتاب آن است كه در ج٢, ص٤٦٤ مى گويد: دعاى كميل كه همان دعاى خضر است, مضمون و محتواى آن از جناب خضر است. اما الفاظ آن از چنان فصاحت و بلاغتى برخوردارند كه نشان مى دهد كلمات حضرت على(ع) است.
گرچه برخى كتاب هاى مسند از هيچ نظمى برخوردار نيستند ـ به غير از آن كه تنها روايات يك راوى مى باشند ـ مؤلف اين كتاب يك ترتيب و نظم منطقى براى مباحث و ابواب كتاب قرار داده است كه گرچه شبيه به نظم (كافى) و (بحارالانوار) است, تفاوت هاى زيادى نيز با آنها دارد. فهرست كلى و اجمالى مجلدات كتاب عبارتند از:
ج١. بحث عقل, علم, توحيد, ايمان و كفر, فضائل قرآن.
ج٢. تفسير آيات, ادعيه و حرزها.
ج٣. طهارت, صلاة, صوم, حج.
ج٤. خمس, زكاة, ارث, جهاد عدو, جهاد نفس, امر به معروف.
ج٥. نكاح, طلاق, صيد و ذباحه, اطعمه و اشربه.
ج٦. تجارت, بيع, ضمانات, اجاره.
ج٧. قصص انبياء, سيره معصومين و اهل بيت(ع).
ج٨. احوال حضرت زهرا و حسنين(ع) و اصحاب, و حضرت مهدى(ع) و ملاحم.
ج٩. امامت, معاد, احاديث عددى.
ج١٠. سفر, حيوان, مكارم اخلاق, ملحقات.
از مقايسه مجلدات مختلف اين كتاب روشن مى شود كه احاديث نقل شده از حضرت على(ع) در احكام يا آنچه كه در فقه به سياسات شناخته مى شوند ـ مثل حدود و قصاص و… ـ بسيار زياد است; به طورى كه در اين كتاب بيش از هزار حديث در اين موضوع دارد, در حالى كه برخى از ابواب فقهى كمتر از شمار انگشتان يك دست حديث درباره آنها نقل شده است.
اين كتاب توسط آقاى طاهر عبدالأميرسلامى تحقيق شده و با مقدمه اى در شرح حال مؤلف از فرزندش سيد صدرالدين قپانچى, در يازده جلد چاپ شده, كه جلد يازدهم آن به فهرست آيات و احاديث اختصاص دارد و احتمالاً در آينده جلد دوازده (فهرست اشعار و موضوعات و مصادر) چاپ شود. گفتنى است اين كتاب مفيد و ارزشمند به حق در مراسم معرفى بهترين كتاب ها در موضوع ولايت كه در سال اميرالمؤمنين(ع) از سوى دبيرخانه كتاب (سال ولايت) برگزار گرديد, به عنوان كتاب برگزيده انتخاب و مورد تشويق قرار گرفت.