آیینه پژوهش - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ٨

نقدى دوباره بر انوار پراكنده
فاطمى سيد حسن


انوار پراكنده, ج١, محمّدمهدى فقيه محمّدى, تهران, انتشارات سيف, چاپ دوم, ١٣٧٨, ٦١٠ص.
آقاى محمّد محمّدى از پرنويسانى است كه تاكنون چند اثر در مورد امام زادگان و شخصيت ها نگاشته و بنا دارد كتاب هاى فراوان ديگرى نيز در اين موضوع بنويسد; به گونه اى كه (دائرة المعارف مفصل بقاع متبركه) به ٤٥ جلد مى رسد. آنچه پيش رو داريد بررسى جلد نخست آن است.
نظر به گستردگى كار نويسنده, و اين كه احتمال دارد اين دائرة المعارف يكى از منابع تحقيق قرار گيرد, لازم است با دقت كامل به نگارش درآيد. امّا متأسفانه نگارنده چنين دقتى را در اين اثر نمى بيند.
اين جانب در مجله آينه پژوهش شماره ٥١, بسيار محترمانه ضمن معرفى كتاب, نمونه هايى از ضعف ها و لغزش هاى كتاب را يادآور شدم, تا نشان داده شود تجديد نظر در اين متن ضرورت دارد و يا از چاپ مجدد آن, خوددارى شود. امّا متأسفانه كتاب بار ديگر با همان لغزش ها و بدون تجديد نظر به چاپ رسيد.
براى اين كه عدم اتقان محتواى اين اثر, بيشتر روشن شود, پاره اى ديگر از لغزش هاى آن را يادآور مى شويم.
١. در صفحه ٢٣٨ آمده است كه تاريخ تولد و وفات على بن جعفر(ع) در هيچ يك از كتب تاريخ, رجال و انساب تصريح نشده است. امّا چند صفحه بعد, در صفحه ٢٤٥ از قول مجلسى اول در شرح كتاب (من لايحضره الفقيه) فوت اين امامزاده را سال ٢٥٢ ق نقل مى كند.
٢. در صفحه ٤٧٩ فاصله بقعه امام زاده ابواحمد ميانى (واقع در نزديكى شاه سيدعلى) با على بن جعفر حدود يك كيلومتر نوشته شده است; در حالى كه محل دفن اين دو امام زاده چند كيلومتر با هم فاصله دارند.
٣. در صفحه ٢٨٤ ارتفاع گنبد امام زاده ابراهيم (واقع در خيابان چهارمردان, نزديك گلزار شهدا) شش متر ثبت شده است; در حالى كه ارتفاع آن حدود سه متر است; چنان كه گنبد على بن جعفر ٣٠/٣ متر ضبط شده است.
٤. در صفحه ٢٨٧ محل دفن شاه احمد قاسم در نزديكى دروازه جنوبى قم و كمى بالاتر از مرقد منسوب به على بن جعفر(ع) ثبت شده است. اين در حالى است كه اكنون به خاطر گستردگى شهر, محل دفن اين امام زاده در شرق قم قرار گرفته است. گويا منشأ چنين اشتباهى اين بوده كه اين مطلب از روى كتاب هايى نوشته شده است كه در زمان تأليف آنها قم كوچك بوده و مرقد شاه احمد بن قاسم در جنوب شهر قرار داشته است.
از سوى ديگر تعبير (كمى بالاتر) نشان مى دهد كه اين امام زاده و على بن جعفر نزديك هم دفن شده اند; در حالى كه فاصله زيادى با هم دارند.
در صفحه ٢٩٠ نيز از قبرستان مالون (محل دفن شاه احمد قاسم) نام مى برد كه محل آن را جنوب غربى قم بيان مى كند!
٥. در صفحه ٤٧٥ تصويرى از جنوب بارگاه امام زاده سيدعلى چاپ شده, امّا در ذيل آن آمده است: (نمائى از ايوان و كفشكن شمالى بقعه).
٦. در جاى جاى كتاب, اشعارى در مدح امام زادگان آمده; به ويژه اگر اين اشعار در بارگاه آنان به صورت گچ كارى يا با كاشى نوشته شده باشد. در مدح حضرت معصومه(س) نيز چند قصيده ذكر شده است. امّا از قصيده اى بسيار زيبا در مدح آن حضرت غفلت شده كه جا داشت دست كم به آن اشاره مى شد. اين قصيده كه در اطراف صحن عتيق با كاشى نوشته شده است, در مدح حضرت و توصيف گنبد طلا و … است و جمع اعداد هر مصراع آن (بر اساس شمارش حروف ابجد) ١٢١٨ يعنى سال تذهيب گنبد است. قصيده اين گونه آغاز مى شود:
اين قبه, گلبنى است به زيور برآمده
يا پاك گوهرى است پر از زيور آمده
اين دوحه اى است كامده از جنّت العلا
يا كوكبى است سعد منور آمده
اين قصيده در كتاب تاريخ قم تأليف محمدحسين ناصر الشريعه (از منابع تحقيق نويسنده انوار پراكنده) صفحه ٨٤ ـ ٨١ آمده است.
٧. نويسنده در صفحه ٤٧٩ با تعبير (مرحوم) از حجةالاسلام مدرّسى طباطبايى (صاحب آثار متعدد در تاريخ قم) ياد كرده است; در حالى كه وى اكنون حيات دارد و در امريكا زندگى مى كند.
٨. در صفحه ٥٢٩ دو تصوير از بقعه سيده صفورا آمده; امّا زيرنويس آنها جا به جا چاپ شده است.
٩. در صفحه ٥٣٠ آمده كه در قم دو امام زاده به نام (شاه زاده ابراهيم) شهرت دارند:
يكى در خيابان امام زاده ابراهيم مدفون است و محل دفن ديگرى در گلزار شهدا جنب بقعه منسوب به على بن جعفر است.
روشن است كه گلزار شهدا در يك طرف خيابان است و امام زاده ابراهيم در طرف ديگر.
١٠. در صفحه ٢٤٥ محل بقعه منسوب به على بن جعفر(ع) قبرستان (درب بهشت) ياد شده است. در حالى كه اين قبرستان در طرف جنوب خيابان است و بقعه امام زاده در طرف شمال خيابان مى باشد. چه بسا در گذشته, قبرستان هاى دو طرف خيابان, يكى بوده و به (درب بهشت) شهرت داشته است; امّا اكنون چنين نيست و تذكر آن لازم بود.
١١. اطلاعات ما از امام زاده ناصرالدين, بسيار اندك است. ندانستيم نويسنده در صفحه ٣٣٠ از كجا نام فرزند و چند تن از نوادگان اين امام زاده را به دست آورده و محل دفن يكى از آنها را پايين پاى حضرت معصومه(س) معرفى مى كند؟!
١٢. اين جانب به خاطر دارم كه چند سال پيش, بقعه امام زاده ناصرالدين به طور كامل تخريب و بناى جديدى ساخته شد. امّا نويسنده در صفحه ٣٣١ اظهار مى دارد كه اين بقعه از آثار قرن دوازدهم يا اواخر دوره صفويه است. تصوير چاپ شده از بقعه نشان مى دهد كه اين گزارش مربوط به زمانى مى شود كه ساختمان جديد بنا شده است. حتى از آن قسمت كاشى كارى كه بازسازى ساختمان به سال ١٣٦٩ ش ثبت شده, تصويربردارى و چاپ شده است. نيز گزارش شده كه ضريح كنونى در سال ١٣٧٠ش بر سر مزار, نصب گرديده است.
مايه شگفتى است كه در ادامه, اظهار مى دارد كه گنبد و دو گلدسته بارگاه, بدون كاشى كارى باقى مانده و از افراد خيّر تكميل آنها را درخواست كرده است. امّا دقت نكرده كه در گلدسته ها و گنبد, آهن آلات به كار رفته كه در قرون گذشته در ابنيه از آهن استفاده نمى كردند!
١٣. ذيل تصوير ٢٩ مى خوانيم: (نمائى از گنبد و گلدسته ها و مدخل اصلى به روضه مطهّر شاهزاده ناصرالدين) در حالى كه گنبد و گلدسته ها در تصوير نيست. از اين گذشته ندانستيم مدخل فرعى بقعه كجاست كه اين مدخل, مدخل اصلى است؟ مرقد داراى دو در نزديك هم است و هر دو در تصوير نمايان است.
١٤. در سر تا سر كتاب, از كتاب تاريخ قم مطالبى نقل مى شود. بر اساس منابعى كه در پايان كتاب آمده, سه اثر به نام (تاريخ قم) از نويسنده هاى متفاوت جهت تدوين, استفاده شده. امّا در موارد متعدد از قرائن نمى توان به دست آورد كه مراد نويسنده كدام (تاريخ قم) است.
١٥. در صفحه ٥٧١ محل بارگاه امام زاده سيدجمال الدين در كنار راه شوسه (راه شنى) اراك بيان شده. در حالى كه ساليان دراز است كه اين راه, آسفالت شده است.
١٦. در صفحه ٩٧ مى خوانيم: (علامه امينى در كتاب اعيان الشيعه مى نويسد….) علامه امينى كتابى به نام اعيان الشيعه ندارد. (در صفحه ٩٩ نام نويسنده كتاب, صحيح ذكر شده است.)
در خور توجّه است كه چه بسا ايرادات وارد به اين كتاب, در زمان ما جزئى و غيرقابل اعتنا تلقى شود; امّا اگر قرن هاى آينده را در نظر بگيريم, اين لغزش ها مهم جلوه خواهد كرد. مثلاً وقتى در زمان ما محل بقعه امام زاده شاه احمد قاسم در جنوب قم ثبت مى شود, آيندگان مى پندارند كه در زمان ما شهر قم آن قدر كوچك بوده كه محل اين بارگاه در جنوب اين شهر به حساب مى آمده است.
يا اين كه وقتى محل دفن امام زاده ابراهيم (واقع در خيابان چهارمردان) گلزار شهدا معرفى مى شود, خوانندگان در ده ها سال بعد خواهند پنداشت كه در زمان ما گلزار شهدا آنقدر وسيع بوده كه تا محل دفن امام زاده ابراهيم را فرا مى گرفته است و خيابانى كه بقعه اين امام زاده را از گلزار شهدا جدا كرده, پس از عصر ما كشيده شده است.
آيا براى آيندگان اين ابهام پديد نخواهد آمد كه جمهورى اسلامى كه مدعى است در چند سال نخستين پس از پيروزى انقلاب اسلامى براى دور دست ترين روستاها جاده آسفالت كشيده, چطور راه اصلى قم ـ اراك را پس از سال ها آسفالت نكرده است؟!
در پايان, يادآورى مى شود كه (دائرة المعارف) ناميدن اين گونه آثار, نه تنها سبب اهميت يافتن آنها نمى گردد, بلكه باعث مى شود (دائرة المعارف) مفهوم و جايگاه خود را از دست بدهد.
اميد است اين برادر عزيز به جاى نوشتن كتاب هاى فراوان, آثار كمتر و با دقت بيشتر بنويسد كه هم ديگران از آنها بهره مند گردند و هم ذخيره اى براى آخرت او باشد.