آیینه پژوهش - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ١٧ - ابن العتايقى و شرح نهج البلاغه - صدرائى خوئى على

ابن العتايقى و شرح نهج البلاغه
صدرائى خوئى على


كمال الدين عبدالرحمن بن محمد بن ابراهيم عتايقى حلى مشهور به ابن عتايقى, از دانشمندان بنام شيعى در قرن هشتم هجرى است.
تولد وى در روستايى به نام (عتيقه) در شرق شهر حله صورت گرفت و او به همين جهت به ابن عتايقى مشهور شد. از تاريخ ولادت وى اطلاعى در دست نيست.
تحصيلات ابن عتايقى در همان ديار نزد جمال الدين حسن بن يوسف بن مطهر حلى معروف به علامه حلى (متوفاى ٧٢٦ق) و نصيرالدين على بن محمد كاشى بوده و او با فقيه مشهور شيعه شهيد اول محمد بن جمال الدين مكى (متوفاى ٧٨٦ق) معاصر بوده است.
او مانند استادش علامه حلى در تمام رشته هاى علمى عصر خود داراى اطلاع وسيع و تتبعى درخور توجه داشته و در اغلب آنها آثارى از خود برجاى گذاشته است.
از شاگردان ابن عتايقى سه تن را مى شناسيم بدين اسامى:
١. محمد بن جعفر نباطى.
٢. سيد بهاءالدين عبدالحميد نجفى صاحب كتب (السلطان المفرج)
٣. شيخ على بن محمد بن محمد بن على بن رشيدالدين.
كفعمى در (جنةالامان الواقية و جنةالايمان الباقية) مشهور به مصباح كفعمى از ابن عتايقى به بزرگى ياد مى كند و كرامتى را از وى نقل مى نمايد.
در اين مقال ابتدا فهرستى از آثار شناخته شده ابن عتايقى ارائه مى گردد; پس از آن توضيحاتى پيرامون اثر شهير وى (شرح نهج البلاغه) ذكر مى شود.
بخش اوّل آثار
چنانچه ذكر شد آثار ابن عتايقى از تنوع مطلبى در علوم رايج عصر وى برخوردار است. او اغلب آنها را در سالهاى ٧٣٢ تا ٧٨٨ق نگاشته و در تفسير, حديث, فقه, كلام, ادبيات, فلسفه و منطق, رياضيات آثارى از خود برجاى نهاده است. از تأليفات وى تا به حال كتاب (الناسخ والمنسوخ) وى به چاپ رسيده و باقى همه به صورت خطى در گوشه كتابخانه ها بايگانى شده اند.
آثار شناخته شده وى به ترتيب حروف تهجى عبارتند از:
١. اختيار حقايق الخلل فى دقايق الحيل (پزشكى)
افندى در رياض العلما ١/١٠٤ درباره اين كتاب گويد:
(… وقد ذكره الكفعمى فى كتاب مجموعة الغرائب, ثم نسبه اليه كتاب (اختيار حقايق الخلل فى دقايق الحيل), وكان اصل هذا الكتاب من غير هذا الشيخ وهو قد اختاره).
تمام آگاهى هاى ما از اين كتاب همين اندازه است و تاكنون نسخه اى از آن شناسايى نشده است. [الذريعه ١/٣٦٥, ايضاح المكنون ١/٤٩].
٢. الإرشاد فى معرفة مقادير الابعاد (ستاره شناسى)
شرحى است از باب چهارم كتاب (التذكرة فى الهيئة) تأليف خواجه نصيرالدين طوسى (٦٧٢). و مؤلف آن را در روز چهارشنبه ٢٠ محرم ٧٨٨ در نجف اشرف به پايان برده است. عبارت متن را با عنوان (قال) و شرح را با عنوان (اقول) مى آورد.
نسخه اى از آن به شماره ٧٠٢ در كتابخانه آستانه مقدسه نجف اشرف موجود است. و در صفحه ٥٩ (فهرست مخطوطات خزانة الروضة الحيدريه فى النجف الاشرف) معرفى شده است. [الذريعه ١/٥١٠]
٣. الأضداد (ادبيات)
افندى در مورد آن گفته:
(ومن مؤلفاته ايضا كتاب الاعمار, نسبه اليه الكفعمى فى حواشى البلد الامين وينقل عنه. وله ايضا كتاب الاضداد فى اللغة, والظاهر انه عين سابقه).
اين كتاب درباره علم لغت است.
[رياض العلما, ٣/١٠٥; الذريعه ٢/٢١٤ رقم ٨٣٥].
٤. الأعمار (ادبيات)
اين كتاب را افندى ذكر نموده و احتمال داده كه با كتاب الأضداد يكسان باشد. همچنان كه سابقاً نقل گرديد.
[رياض العلماء ٣/١٠٥; الذريعه ٢/٢٤٣ قم٩٦٣].
٥. الإيماقى فى شرح الإيلاقى (پزشكى)
كتاب (الايلاقى) مشهور به الفصول الايلاقيه تأليف سيد شرف الدين ابى عبدالله محمد فرزند يوسف ايلاقى است. او آن را از كتاب اول قانون ابن سينا كه در كليات طلب است تلخيص نموده است.
ابن عتايقى در كتاب حاضر كتاب ايلاقى را شرح نموده است. متن را با علامت (مى) و شرح را با علامت (ش) مى آورد.
آغاز كتاب: (الحمد لله حمداً يليق بنعمه…).
نسخه اى از اين شرح به خط يكى از شاگردان شارح به نام حسين بن محمد موجود است. او در آخر نسخه مى نويسد:
(ان المولى العالم الفاضل الكامل مفخر الفضل فى الزمان مسيح الدوران ظهير الملة والدين عبدالرحمن بن العتايقى قد شرع فى الشرح فى حاديعشر ذى الحجه سنة ٧٥٤ و فرغ منه فى الثامن عشر من المحرم سنة ٧٥٥, كتبه العبد محبه ومعتقده حسين بن محمد).
و بر اين نسخه تقريظى از محمد بن جعفر بناطى به چشم مى خورد.
[الذريعه ٢/٥٠٢ و ١٣/٣٨٢; فهرست مخطوطات خزانة الروضه الحيدريه ص٣٨ شماره (٦٣٢); اعيان الشيعه ٧/٤٦٥; مقدمه كتاب ناسخ و منسوخ ابن العتايقى; اعيان الشيعه ٧/٤٦٥ و طبقات اعلام الشيعه ٨/١١٠].
٦. الايضاح والتبيين فى شرح المنهاج اليقين (يا المناهج اليقين) (اعتقادات)
شرحى است بر كتاب (مناهج اليقين)١ استادش علامه حلى (٧٢٦ق), شارح به شرح آن در ٢٢ رمضان شروع و بعد از پنجاه روز در ١٢ ذى قعده سال ٧٨٧ به پايان رسانيده است. و بعد از اتمام شرح رساله (زبده رساله علم) را كه ابن ميثم بحرانى از خواجه نصير طوسى سؤال نموده, به آن ضميمه نموده و آن را الرسالة المكملة لشرح المناهج ناميده است.
آغاز شرح: (الحمد لله المتعالى بجلال احديته عن وصمة الكثرة والتقدير…).
نسخه اى از اين كتاب در كتابخانه آستانه مقدسه نجف اشرف به شماره ٦٣٠ موجود است كه در سال ٨٧٩ كتابت شده است.
[الذريعه ٢/٥٠٣; فهرست مخطوطات خزانة الروضة الحيدرية ص٣٧].
٧. البسط والبيان فى شرح تجريد الميزان (منطق)
شرحى مزجى است بر كتاب تجريد الميزان, نسخه دستخط مؤلف در كتابخانه آستانه مقدسه نجف اشرف به شماره ٧١٢ موجود است كه در سال ٧٨٨ در نجف آن را به پايان رسانيده است.
[فهرست مخطوطات خزانة الروضة الحيدرية ص٦٣].
٨. تجريد النية من الرساله الفخريه (فقه)
از (رساله فخريه) استادش علامه حلى بخش نيت عبادات را تلخيص و تحرير نموده است.
انتخاب آن در سال ٧٥٣ صورت گرفته و نسخه دستخط مؤلف در كتابخانه آستانه نجف به شماره ٧١٠ موجود است.
[الذريعه ٣/٣٥٦; فهرست مخطوطات خزانة الروضة الحيدرية ص٦٢].
٩. التشريح (پزشكى)
نسخه از اين كتاب را كه به خط مولف بوده, مرحوم شيخ آغا بزرگ تهرانى در كتابخانه آستانه نجف ديده است. [الذريعه ٤/١٨٤]
١٠. التصريح فى شرح التلويح الى اسرار التنقيح (پزشكى)
يكى از دانشمندان كتاب (قانون) ابن سينا را تلخيص نموده و به (المكنون) نامگذارى نمود. پس از آن فخرالدين خجندى (المكنون) را در كتابى به نام (تنقيح علق المكنون) خلاصه نمود. سپس خجندى دوباره آن را تلخيص نموده و نامش را (التلويح الى اسرار التنقيح) نهاد.
ابن عتايقى در كتاب حاضر, كتاب (التلويح) را شرح و تفسير نموده است.
در كشف الظنون شرح ديگرى بر اين كتاب با نام (التصريح فى شرح التلويح) نام مى برد كه شارح آن لطف الله مصرى است.
از شرح ابن العتايقى كه در چند جلد است, چند نسخه در كتابخانه آستانه نجف با اين مشخصات وجود دارد:
ش٦٣٧: جلد دوم كتاب, به خط مؤلف كه در سال ٧٧٤ در نجف نوشته است.
ش٦٦٢: از اول و آخر نسخه اوراقى افتاده است.
ش٦٦٣: جلد اول كتاب, به خط مؤلف كه در اول شعبان ٧٧٤ از تحرير آن فارغ شده است.
ش٦٦٧: قسمتى از كتاب.
[الذريعه ٤/١٩٦; فهرست مخطوطات خزانة الروضة الحيدرية ص٣٩ و ٤٦ و٤٧; كشف الظنون ١/٥٠٠].
١١. الحدود النحويه (ادبيات)
نسخه دستخط مؤلف در كتابخانه آستانه نجف اشرف به شماره (٧٠٨) موجود است و مؤلف از تأليف آن در سال ٧٨٧ فارغ شده است. [فهرست مخطوطات…ص٦١].
١٢. الدر المنتخب فى لباب الادب (ادبيات)
موضوع آن علم بلاغت است. مؤلف آن را ظرف بيست روز در ماه رمضان سال ٧٧٦ تأليف نموده است. [الذريعه ٨/٧٤].
١٣. درر النقاد فى شرح الارشاد (فقه)
شرحى است مفصل و مهم بر كتاب (ارشاد الاذهان) علامه حلى (٧٢٦ق), اين شرح با (قال ـ اقول) برگزار شده و در آن نقل قول هاى زيادى از شيخ طوسى و ديگران ذكر شده است. دو نسخه از اين كتاب در دست است:
١. مرعشى ش٨٦٠٩, اين نسخه جلد اول و دوم كتاب است و تا احكام نكاح را شامل است. متاسفانه از آغاز و انجام اين نسخه اوراقى ساقط شده است. (فهرست مرعشى ٢٢/١٨٤).
٢. دانشگاه تهران (فهرست ٧/٢٧١١).
١٤.الرسالة الغارقة والملحة الفائقة
پيرامون ملل و نحل و فرقه هاى اسلامى, تأليف آن در سال ٧٧٨ صورت گرفته است. نسخه ناتمام دستخط مؤلف در ضمن مجموعه اى در كتابخانه آستانه مقدس نجف به شماره ٧٤١ موجود است.
[الذريعه ١١/٢٢٠; فهرست مخطوطات خزانة الروضة الحيدرية ص٧٢; مقدمه ناسخ و منسوخ ابن العتايقى].
١٥. الرسالة المفرده فى الادوية المفردة (پزشكى)
نام داروهاى گياهى را به ترتيب الفبايى مرتب و خاصيت هر كدام را شرح نموده است. نسخه خط مؤلف به شماره ٧٤٣ در كتابخانه آستانه نجف اشرف موجود است.
[الذريعه ١١/٢٢٥; فهرست مخطوطات… ص٧٣].
١٦. الرسالة المفيدة لكل طالب فى معرفة مقدار ابعاد الافلاك والكواكب (ستاره شناسى)
شرحى است بر بخش (مقادير الابعاد والاجرام) كتاب (التذكرة فى الهيئة) تأليف خواجه نصير طوسى. تأليف آن در نيمه ذيحجه سال ٧٨٧ پايان يافته است.
آغاز: (الحمد لله كما يليق بكبريائه وجلاله…).
احتمالاً اين كتاب همان (الارشاد فى معرفة مقادير الابعاد) باشد كه قبلاً ذكرش گذشت.
[الذريعه ١١/٢٢٥].
١٧. زبدة رسالة العلم = الرسالة المكملة لشرح المنهاج (فلسفه)
كمال الدين ابن ميثم بحرانى سؤالاتى پيرامون علم و ماهيت آن از ديدگاه فلاسفه, از خواجه نصير طوسى مى نمايد. خواجه نصير نيز به آنها پاسخ مى دهد. ابن العتايقى از آن رساله قسمتى را, آنجا كه خواجه گفته (مسألة: العلمُ على الضربين) شرح و توضيح داده است. و آنرا مكملى براى كتاب ديگر خود (الايضاح والتبيين) قرار داده و به همين جهت نام آن را (الرساله المكملة لشرح المنهاج) نيز نهاده است. تأليف اين كتاب در ١٢ ذى قعده سال ٧٨٧ صورت گرفته است. نسخه آن به خط مؤلف به ش ٦٣٠ در كتابخانه آستانه نجف موجود است.
[الذريعه ٢/٥٠٢ و ١٢/٢٨; فهرست مخطوطات… ص٣٧].
شرح ارشاد الاذهان = درر النقاد فى شرح الارشاد
شرح اسئلة ابن ميثم من نصيرالدين طوسى = زبدة رسالة العلم
شرح تجريد الميزان = البسط والبيان فى شرح تجريد الميزان
١٨. شرح چغمينى = شرح ملخص الهيئة (ستاره شناسى)
شرحى است بر كتاب (ملخص الهيئة) تأليف محمود بن محمد چغمينى, مؤلف اين شرح را در ١٢ ذى حجه ٧٨٧ به پايان رسانيده, سپس در تكميل آن (الرسالة المفيدة لكل طالب) را تأليف نموده است كه قبلاً ذكر شد.
[الذريعه ١٣/١٧٦].
١٩. شرح ديوان متنبى (ادبيات)
شرحى است بر ديوان ابوالطيب احمد بن حسين كوفى مشهور به متنبى (متوفاى ٣٥٤), شرح آن در سال ٧٨١ پايان يافته و نسخه اى از جلد دوم آن به خط مؤلف, به شماره ٦٨١ در كتابخانه آستاه نجف اشرف موجود است.
[الذريعه ١٣/٢٥٦; فهرست مخطوطات… ص٥٢].
٢٠. شرح رسالة فى الدلالة (منطق)
شرح رساله اى است در دلالت بنابر اصطلاح اهل منطق كه ابى الحسن على بن محمد بندهى معروف به ابن بديع نگاشته است.
٢١. شرح المنتخب القصائد العشر (ادبيات)
مؤلف از قصائد عشر معروف, ابياتى را انتخاب و شرح نموده است.
آغاز: الحمدلله الذى جعلنا من اهل…
سلسلة فهارس المكتبات الخطية النادرة, فهرست المخطوطات العربية بالمكتبة الملكية فى برلين ـ آلمان مجموعه ٨ش ٩١٤٤ برگ ١٦ـ١٣ ج٨/١٠٦.
شرح الفصول الايلاقيه = الايماقى فى شرح الايلاقى
٢٢. شرح قصيدة أبى دلف (ادبيات)
شرحى است بر قصيده اى كه مسعر بن مهلهل خزرجى ينبوعى معروف به أبى دلف سروده است. مطلع قصيده چنين است:
جفون دمعها يجرى
لطول الصد والهجر
ابن عتايقى در اين شرح بعضى لغات و مشكلات اين قصيده را شرح و تفسير نموده و در سال ٧٦٣ تأليف آن را به انجام رسانيده است. نسخه دستخط مؤلف در ضمن مجموعه شماره (٧١٠) در كتابخانه آستانه نجف اشرف موجود است.
[فهرست مخطوطات… ص٦٢].
٢٣. شرح نهج البلاغه (ادبيات)
پيرامون اين شرح جداگانه در ادامه همين مقاله بحث خواهيم كرد.
٢٤. الشهدة فى شرح تعريب الزبدة (ستاره شناسى)
خواجه نصيرالدين طوسى كتاب (زبدة الادراك فى علم الافلاك) را به فارسى تأليف نمود. سپس نصيرالدين على بن محمد كاشى (متوفاى ٧٥٥) آن را به عربى ترجمه نمود كه به (تعريب الزبدة) مشهور است. ابن العتايقى در اين كتاب, (تعريب الزبدة) را شرح و تفسير نموده است و بنا به گفته صاحب ذريعه, اين شرح را در ٢٢ ذى حجه٧٨٧ شروع كرده و بعد از يك سال در روز پنج شنبه ١٤ محرم ٧٨٨ به پايان رسانيده است. اما در فهرست مخطوطات… كه نسخه اى از اين كتاب به خط مؤلف به شماره ٦٨٨ در آن معرفى شده, تاريخ اتمام را نيمه ذى الحجه ٧٨٧ ذكر نموده است.
[الذريعه ١٤/٢٥٩; فهرست مخطوطات… ص٥٥].
٢٥. صفوة الصفوة للعارف فى شرح صفوة المعارف (ستاره شناسى)
(صفوة المعارف) منظومه اى است در علم ستاره شناسى, كه سعد بن على حضرمى آن را سروده است. ابن العتايقى در كتاب حاضر آن را در سال ٧٨٧ شرح نموده و نسخه دستخط مؤلف در ضمن مجموعه (ش٧٠٨) كتابخانه آستانه نجف اشرف موجود است.
[الذريعه ١٥/٥١; فهرست مخطوطات خزانة الروضة الحيدرية ص٦١].
٢٦. غرر الغرر و درر الدرر = مختصر غرر الفوائد = مختصر امالى سيد مرتضى (ادبيات)
سيد مرتضى علم الهدى كتابى دارد در محاضرات و ادبيات و تفسير برخى آيات كه در مجالس خود آنها را املا نموده و به نام (غرر الفوائد و درر القلائد) يا (امالى سيد مرتضى) مشهور است. [الذريعه ١٦/٤٢].
ابن العتايقى آن كتاب را تلخيص و تنقيح نموده و كتاب حاضر را فراهم آورده است.
آغاز كتاب: (الحمد لله الذى اكرمنا بكتابه الكريم وشرفنا بالسبع المثانى والقرآن الحكيم…).
نسخه هاى شناخته شده اين كتاب عبارتند از:
١. كتابخانه حضرت آيت الله مرعشى نجفى نسخه شماره ٢٨٢, از برگ (١١١پ) تا (١٦٨/), به خط مؤلف هر صفحه ٢١ سطر به قطع ٢٦ھ١٨ سانتى متر. [فهرست نسخه هاى خطى كتابخانه مرعشى ١/٣١٠]
٢. كتابخانه مجلس شوراى اسلامى, ش٢٩٢, تحرير شده به خط نسخ, در ٣٤ برگ, هر صفحه ٢٦ سطر به اندازه ٢٠ھ١٦ سانتى متر (فهرست مجلس ٢/١٦٨).
٢٧. القسطاس المستقيم والنهج القويم (منطق)
مباحث علم منطق را به صورت مختصر و كوتاه در يك مقدمه و سه باب شرح و توضيح داده است.
بدين ترتيب:
المقدمة: فى ذكر الرؤس الثمانية
الباب الاول: فى المعارف والتعريف
الباب الثانى: فى الححج ومباديها
الباب الثالث: فى كيفية حل المغالطات
نسخه اى از آن در كتابخانه آستانه نجف اشرف به شماره ٦٤٥ موجود است.
[الذريعه ١٧/٧٩ـ٨٠; فهرست مخطوطات خزانة الروضة الحيدرية ص٤٢].
٢٨. مجموع الغرايب (دعا)
خوانسارى در روضات الجنات ج٤, ص١٩٤ آن را از تأليفات ابن عتايقى برشمرده است و به احتمال قوى مدرك وى رياض العلماء بوده است. عبارت رياض العلماء در اين مورد چنين است:
(ويروى عن جماعه منهم الزهدرى او ابن الزهدرى و قد ذكره الكفعمى فى كتاب مجموعة الغرائب ثم نسب اليه كتاب اختيار حقائق الخلل فى دقائق الحيل) [رياض العلماء ٣/١١٠]
پس بنا به نقل صاحب رياض اين كتاب از تأليفات كفعمى است نه ابن عتايقى.
٢٩. المآخذ على الحاجبيه (ادبيات)
نقدى است كه مؤلف در كتاب (الكافية) ابن حاجب نوشته است. تأليف آن در سال ٧٨٧ صورت گرفته, و نسخه دستخط مؤلف ضمن مجموعه شماره ١١٦ در كتابخانه آستانه نجف اشرف موجود است.
[فهرست مخطوطات خزانة الروضة الحيدرية ص٦١].
٣٠. مختصر الاوائل = الأوليات (متفرقه)
مختصرى است از جزء دوم كتاب (الاوائل) ابى هلال عسكرى, كه در سال ٧٥٣ آن را انجام داده است. نسخه اى از اين كتاب در نزد افندى بوده و از آن چنين تعريف نموده:
(عندنا منه نسخة, وهى رسالة مختصرة فى ذكر اول وقوع اكثر الامور ومبدئها, لطيفة حسنة, وكان تاريخ اتمامه لها سنة ثلاث وخمسين وسبعمأئه)
[رياض العلماء ٣/١٠٥; الذريعه ٢/٤٨١ و ٢٠/١٨١].
٣١. مختصر تفسير على بن ابراهيم قمى (تفسير)
تلخيص و گزيده اى است از تفسير على بن ابراهيم قمى كه در آن سند احاديث را حذف نموده و نيز مطالبى را كه مربوط به عدم عصمت پيغمبران بوده انداخته است: اين گزيده در اول ماه ذى حجه سال ٧٦٨ به پايان رسيده است.
نسخه اى از آن در كتابخانه مرعشى به شماره ٢٨٢ به خط مؤلف موجود است.٢
[الذريعه ٢٠/١٩٠; روضات الجنات ٤/١٩٥; طبقات مفسرين شيعه ٢/٢٧٤, فهرست نسخ خطى كتابخانه حضرت آيت الله نجفى مرعشى ١/٣٠٩].
٣٢. مختصر شرح حكمة الاشراق (فلسفه)
تلخيصى است از (شرح حكمة الاشراق) قطب الدين شيرازى (متوفاى ٧١٠) كه در ششم جمادى الثانى سال ٧٥٦ به پايان رسيده است. شيخ آغا بزرگ نسخه دستخط مؤلف را در كتابخانه آستانه نجف اشرف رؤيت نموده, لكن اين نسخه در فهرست نسخ خطى آن كتابخانه معرفى نشده است.
[الذريعه ١٣/٢١١ و ٢٠/١٩٨]
٣٣. المعيار فى المنطق (منطق)
اين كتاب را محمد بن يونس شهويهى در كتاب خود (براهين العقول) به ابن العتايقى نسبت داده, ولى از نسخ آن اطلاعى در دست نيست.
[الذريعه ٢١/٢٨٨]
٣٤. الناسخ والمنسوخ (علوم قرآن)
مختصرى است در بيان آيات ناسخ و منسوخ, اين كتاب با تصحيح و تحقيق عبدالهادى فضلى در سال ١٣٩٠ در نجف اشرف با عنوان (الناسخ والمنسوخ) در ٨٥ صفحه به قطع وزيرى به چاپ رسيده است.
نسخ خطى آن عبارتند از:
ـ كتابخانه حضرت آيت الله نجفى مرعشى, ش٢٢٥٥ و شماره ٩٤٨٥ (فهرست ٢٤/١٨٧).
ـ نسخه ديگرى در دانشگاه تهران ضمن مجموعه اى به خط عمادالدين بن عبدالمسيح تحرير شده در سال ٩١٧ق, موجود است.
[الذريعه ٢٤/١١ـ١٢; فهرست نسخ خطى كتابخانه حضرت آيت الله نجفى مرعشى ١/٢٤٠; طبقات مفسران شيعه ٢/٢٧٤]
٣٥. الوجيز فى تفسير الكتاب العزيز (تفسير)
مؤلف در شرح نهج البلاغه در پايان شرح خطبه ٢٠١ به اين كتاب ارجاع داده است با اين عبارت:
(وقد ذكرنا قصة ثمود فى كتاب المسمى بالوجيز فى تفسير الكتاب العزيز) همچنين در كتاب (مختصر تفسير على بن ابراهيم قمى) به اين كتاب ارجاع داده است با اين عبارت:
(وقد ذكرت فى الوجيز فى تفسير الكتاب العزيز ماينبغى ان يطالع)٣ بنابراين, سخن مرحوم ابى يوسف در فهرست سپهسالار مبنى بر اتحاد اين تفسير با كتاب مختصر تفسير على بن ابراهيم, وجهى ندارد. بخش دوم: شرح نهج البلاغه ابن عتايقى
ييكى از مهم ترين آثار ابن عتايقى شرح نهج البلاغه اوست. او اين شرح را به عربى و در چهار جلد تأليف نموده و نسخ خطى موجود از آن بغايت كمياب و نادر است.
ما بحث در اين مورد را در چهار محور پى مى گيريم:
اول: نسخه هاى موجود از اين شرح
١. نسخه هاى شناخته شده
از اين شرح تا به حال سه نسخه شناسايى شده و متاسفانه سرنوشت دو نسخه از اين سه نسخه, هم اكنون روشن نيست. اين سه نسخه عبارتند از:
الف. نسخه مدرسه نمازى خوى
اين نسخه جلد سوم شرح است و به شماره ٣٨١ در كتابخانه خطى مدرسه نمازى خوى نگهدارى مى شود. چون اين نسخه به دست چند تن از كتابشناسان و تراجم نگاران شيعه رسيده و هركدام از اين نسخه در آثارشان مطالبى نقل نموده اند, ما ابتدا خصوصيات نسخه را ذكر نموده پس از آن به گفتار بزرگان درباره اين نسخه مى پردازيم.
اين نسخه جلد سوم شرح و از شرح خطبه١٣٤ (ومن كلام له عليه السلام وقد شاوره عمر فى الخروج الى غزوة الروم) تا كتاب ٢٧ (ومن وصيته الى محمد بن ابى بكر حين قلده مصر) را شامل است.
تحرير نسخه در عصر مؤلف صورت گرفته و مؤلف اجازه اى به خط خود در پايان نسخه نوشته است. در پشت برگ اول نسخه چنين نوشته شده:
(الجزء الثالث من شرح نهج البلاغه, مختار من شروح اربعة شرح ميثم الكبير وشرح ابن ابى الحديد و شرح قطب الدين كيدرى و شرح القاضى عبدالجبار, تصنيف العالم العلامة عبدالرحمن بن محمد العتايقى رحمه الله عليه وعلى كافة المومنين والمومنات).
و در پايان نسخه چنين نوشته شده:
(تم المجلد الثالث بعون الله وحسن توفيقه على يد مؤلفه الفقير الى رحمة ربه الراجى غفرانه ورضوانه عبدالرحمن بن…٤ العتايقى فى مرار شعبان لسنة ثمانين وسبعمائة وصلواته… محمد المصطفى وعترته الطيبين الطاهرين… الانبياء والمرسلين وعبادالله الصالحين… السموات والارضين ويتلوه فى الجزء… كتاب له عليه السلام جواباً لمعاوية وهو… شيخنا ومخدومنا ومفيدنا… على بن محمد بن محمد بن محمد بن على بن رشيدالدين… جمادى الاول من سنة ست وثمانين… المقدس الغروى سلام الله… على محمد وآله وسلم كثيراً كثيراً الحمد لله رب العالمين).
و در حاشيه صفحه آخر نسخه مؤلف به خط خود چنين نوشته است:
(بلغ قرائة وانهاه… وفقه الله لمراضيه وذلك فى مجالس متعددة آخرها يوم عشرين رمضان المبارك لسنة ست وثمانين وسبع مائة وكتب جامع الكتاب الفقير الى الله تعالى عبدالرحمن بن محمد بن ابراهيم العتايقى حامداً لله ومعظماً وعلى رسوله وآله مسلماً).
اين نسخه به خط نسخ نوشته شده و داراى ٣٦٤ صفحه, هر صفحه شامل ٢٨ سطر است و اندازه آن ٢٣ھ١٤ سانتى متر است و از موقوفات رمضانيه سال ١٢٣٠ق مرحوم شيخ الاسلام ابراهيم بن فتح لله شريف حسينى خوئى٥ است و در آغاز آن وقفنامه به خط ايشان موجود است.٦
اما نوشته صفحه اول اين نسخه كه تماماً نقل گردد, مبنى بر اينكه اين شرح از چهار شرح اخذ شده, اساسى ندارد. زيرا در اين شرح اصلاً نامى از قاضى عبدالجبار و شرح نهج البلاغه وى حتى در يك مورد, به چشم نمى خورد.
همچنين صاحب الذريعه در توضيح شرح نهج البلاغه ابن العتايقى گويد كه افندى دو نسخه از جلد سوم شرح را روئت نموده و گويا يكى از آنها همان نسخه اى است كه در نزد ابن يوسف بوده است.٧
در توضيح اين كلام بايد گفت كه مرحوم افندى تنها يك نسخه از جلد سوم اين شرح را رؤيت نموده ـ كه همان نسخه مدرسه نمازى خوى است ـ و تمام خصوصياتى را كه از اين نسخه نقل نموده در نسخه مدرسه نمازى موجود است. اين نسخه غير از نسخه ابن يوسف شيرازى است, چون نسخه وى از آغاز و انجام افتادگى داشته, ولى نسخه خوى كامل است.
حضرت آيت الله العظمى نجفى مرعشى نيز اين نسخه را ملاحظه نموده و در آغاز آن تقريظى نوشته اند.
از مطالب فوق واضح مى شود كه مدرك علما در نسبت دادن شرح نهج البلاغه به قاضى عبدالجبار تنها نوشته صفحه اول نسخه مدرسه نمازى است و گفتيم كه آن نوشته اساسى ندارد, زيرا در اين جلد از شرح, حتى يك بار نيز نام قاضى عبدالجبار يا شرح نهج البلاغه وى وجود ندارد.
٢. نسخه ابن يوسف شيرازى
اين نسخه نيز جلد سوم شرح بوده و از آغاز و انجام افتادگى داشته است و از شرح خطبه ١٤٣ (الاوان الارض التى تحملكم) تا شرح كتاب٢٥ (ومن وصية له عليه السلام كان يكتبها لمن يستعمله على الصدقات) را شامل است.
مرحوم ابن يوسف از اين نسخه در فهرست نسخ خطى كتابخانه مدرسه سپهسالار (مدرسه عالى شهيد مطهرى), ج٢, ص١٢٦ـ ١٢٨ و كتاب (نهج البلاغه چيست) ياد نموده, ولى از سرنوشت نسخه بعد از فوت مرحوم ابن يوسف خبرى در دست نيست.
٣. نسخه كتابخانه آستانه نجف اشرف
اين نسخه را شيخ آغا بزرگ تهرانى در كتابخانه مرقد منور اميرالمومنين ـ عليه السلام ـ در نجف اشرف رؤيت نموده و از آن چنين ياد مى كند:
(و اما شرحه للنهج فما وجدت منه فى الخزانة الغروية الا مجلداً واحداً وقد كتب على ظهره تلميذه على بن محمد بن محمد بن على بن رشيدالدين فى جمادى الاولى سنه ٧٨٦ انه شيخنا ومخدومنا ومقتدانا, ولم يتيسر لى مطالعته مفصلاً).٨
متاسفانه معلوم نيست كه اين نسخه كدامين جلد از شرح مى باشد, اما آنچه مسلم است اينكه عبارت شاگرد ابن عتايقى در پايان نسخه مدرسه نمازى نيز موجود است. پس اين جلد غير از آن جلد خواهد بود.
همچنين از سرنوشت اين نسخه فعلاً خبرى در دست نيست, چون در فهرستى كه بعد از ملاحظه شيخ آغا بزرگ, براى اين نسخه ها توسط استاد سيد احمد حسينى اشكورى تهيه گرديده, نسخه اى از اين شرح به چشم نمى خورد.پاورقي : ١. در فهرست كتب خطى كتابخانه هاى اصفهان ج١, ص٩٥ نسخه اى از مناهج اليقين معرفى شده كه حواشى به خط ابن العتايقى دارد و او اين حواشى را قبل از نگاشتن شرح حاضر نگاشته است. ٢. نسخه ديگرى از اين كتاب به خط حسام بن ناصرالدين بن محمد علوى الدَّغفلى تحرير سه شنبه ٢صفر ٩٨٤ در فهرست كتب خطى كتابخانه هاى اصفهان ج١, ص١١٥ـ١٢٣ معرفى شده است. ٣. فهرست كتب خطى كتابخانه هاى اصفهان, سيد محمد على روضاتى ج١, ص١٢١. ٤. محل نقطه چين ها در نسخه آسيب ديده و از بين رفته است. ٥. آقا ابراهيم بن فتح الله شريف حسينى خوئى (متوفاى ١٢٣٣) مشهور به شيخ الاسلام خوئى, از علماى سرشناس عصر قاجاريه در دوره سلطنت فتحعلى شاه قاجار بود. در سال ١٢٢٣ از طرف همين پادشاه براى رفع اختلاف بين ايران و عثمانى راهى اسلامبول گرديد. او را كتابخانه مفصل و غنى بوده كه از اجدادش به وى به ارث رسيده بود و خود نيز آن را گسترش داده بود. او تمامى كتاب هايش را در ماه رمضان سال ١٢٣٠ وقف دو پسرش و پسرخواهرش نموده كه به موقوفات رمضانيه مشهورند. قسمتى از اين كتابخانه بعدها بر اثر حوادث گوناگون از بين رفته است, امّا تعداد صد و بيست و پنج نسخه از كتاب هاى آن به كتابخانه مدرسه نمازى خوى منتقل شده كه همه نفيس و منحصرند و در فهرست نسخ خطى آن مدرسه كه در دست انتشار است به تفصيل معرفى شده اند. اين شرح نهج البلاغه يكى از نسخه هاى مذكور است. براى اطلاع از شرح حال شيخ الاسلام خوئى و خاندانش به كتاب سيماى خوى ص١٤٨ـ١٥٢ مراجعه شود. ٦. رياض العلماء, ج٣, ص١٠٦. ٧. الذريعه, ج٦, ص١٣٢ـ١٣٣. ٨. همان, ج١٤, ص١٣٢ .