آیینه پژوهش - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ٤ - نقدى بر مسند زرارة بن اعين - طهورى صادق

نقدى بر مسند زرارة بن اعين
طهورى صادق

مسند زرارة بن اعين, بشير المحمدى المازندرانى, مؤسسة النشر الاسلامى التابعة لجماعة المدرسين بقم المقدسة, چاپ اوّل, ١٤١٣ق, ٧١٦ص.
(سنت) در كنار قرآن, مستند مهم و استوار شناخت دين و معارف الهى است. پس از رسول الله(ص) كتابت حديث با فراز و فرودهايى رويارو ى شد. نگارش حديث و نشر آن در مكتب اهل بيت(ع) گو اينكه بسى جدّى گرفته شد امّآ فضاى حاكم بر آن روزگاران گستردگى نشر حديث را بويژه در سالهاى آغازين پس از رسول الله(ص) باز گرفت. روند كتابت و نشر بروزگار امامت حضرت باقر(ع) رو به شتاب نهاد و در زمان امام صادق(ع) گسترده تر گشت, شاگردان امام(ع) در پيشگاه آن بزرگوار زانو مى زدند, احاديث را ثبت مى كردند و در نشر آن مى كوشيدند.
يكى از سرآمدترين و ارجمندترين شاگردان اين دو امام همام, شخصيت برجسته زرارة بن اعين است. به طورى كه امام صادق(ع) در مورد وى فرمود: (لولا زرارة ونظراؤه لا ندرست احاديث ابى).
در دوره هاى بعد, توجّه و اهميت دادن براى شنيدن و حفظ احاديث حتى توسط كسانى كه زمان آنان را درك نكرده بودند, نه تنها كم نشد, بلكه در مواردى افزون تر گشت. بزرگانى چون ابراهيم بن هاشم, احمد بن محمد بن عيسى, كلينى, صدوق و ده ها تن ديگر از عالمان دينى با تحمّل رنج هاى فراوان به ضبط احاديث پرداختند و با دسته بندى آنها, خدمات شايانى به علم و دين نمودند.
از جمله اقدامات سودمند كه در ميان اهل سنّت رواج بيشترى داشته است, گردآورى روايت هاى نقل شده از يك راوى, تحت عنوان (مسند) است. فوايد متعدّدى بر جمع آورى مسانيد مترتب است. از جمله:
١. احياى بيشتر نام راويان بزرگ;
٢. كشف مجهول ها و ابهامات احتمالى.
(با اين توضيح كه با مقابله كتب و روايت هاى هر راوى و حتى نقل هاى متعدد از يك مضمون با كتاب هاى روايى و روايت هاى راويان ديگر, چه بسا به برطرف شدن مجهول ها و ابهامهاى موجود در منابع حديثى و رجالى منجر گردد و بدين وسيله صحّت و سقم بسيارى از روايت ها و نام نويسندگان بعضى آثار روشن گردد و در اين رهگذر ممكن است به صحت و عدم صحّت استناد برخى كتب به مؤلّفان آنها منجر گردد);
٣. پى بردن به جهات مختلف شخصيتى يك راوى;
٤. پى بردن به جوّ فقهى, علمى, سياسى و… در عصر راوى;
٥. مشخص شدن روايات عرض, در سؤال هاى واحد از دو امام مختلف;
٦. مشخص شدن نقل معناى واحد به طرق گوناگون.
از جمله مسانيدى كه اخيراً به همّت جناب آقاى شيخ بشير محمّدى مازندرانى به زيور طبع رسيده, (مسند زرارة بن اعين) است.
جا داشت (مسند زرارة) با دقّت بيش تر و با كمك صاحب نظران و آشنايان با منابع روايى و رجالى تدوين مى يافت تا همانند آثارى چون (وسائل الشيعة) مدار تحقيق و مراجعه قرار مى گرفت.
در اين نوشتار به اختصار پاره اى از اشكالات موجود در اين اثر را پيش چشم مى آوريم:معرّفى زراره
نويسنده در آغاز, به بيان شخصيت زراره مى پردازد, ليكن در اين بخش از كتاب, نارسايى هايى ديده مى شود:
الف. ترتيب فنّى و علمى اقتضا مى كند نقل مطالب از منابع تراجم و رجال متقدم; مانند كتاب هاى كشّى, نجاشى و شيخ طوسى شروع شود چرا كه كتاب هاى متأخّر مانند نقد الرجال, قاموس الرجال و معجم رجال الحديث, مملو از استناد به سخنان اين سه بزرگوار است و تحقيقات و اضافات, با متن قرار دادن آنها و با ملاحظه آنها ارائه مى گردد.
اگر خلاف اين شيوه, به كار گرفته شود; مثلاً از متأخرين شروع كنيم و بعد به قدما بپردازيم, علاوه بر غير فنّى بودن, موجب تكرار مطالب و خستگى خواننده مى شود.
اين مسند بدون توجه به اين امر, تدوين يافته است. مثلاً كلام صاحب (وسايل الشيعه) (م١١٠٤ق) و صاحب قاموس الرجال, بر كلام نجاشى (م٤٥٠ق) و شيخ طوسى (م٤٦٠ق) مقدّم شده است, در حالى كه كلام نجاشى و شيخ مورد استناد متأخرين است. اين شيوه نادرست سبب شده در بخش معرّفى زراره, كلام نجاشى نُه بار و كلام شيخ طوسى پنج بار و كلام كشى سه بار تكرار شود.
ب. صفحه ٢٠ تا ٣٢ به ذكر فضايل و علوّ مقام زراره اختصاص دارد. ليكن در صفحه ٢٢ شماره ١١ طريقه مرحوم صدوق به زراره و در صفحه ٣٠ شماره٢٤ طبقه زراره در حديث آورده شده در حالى كه هيچ كدام به مدح زراره و ذكر فضايل او ربطى ندارد.
ج. به نقل از (قاموس الرجال) چنين آمده است:
(زرارة بن اعين, قال: عدّه الشيخ فى رجاله فى اصحاب الباقر(ع)) (مسند زراره, ص٢٣, ش١٣).
از آن جا كه (قاموس الرجال) تعليقه بر (تنقيح المقال) است, مرجع ضمير در (قال) صاحب (تنقيح المقال) است, نه محقق شوشترى.
د. جا داشت دو روايت زير را ـ كه در بخش هاى ديگر كتاب آمده ـ در اين بخش ذكر مى گرديد:
١. ذيل روايت ١٨٥٢ آمده است:
(… فلمّا كثر (الكلام) بينى و بينه (الامام الباقر ـ عليه السلام ـ) قال(ع) لى: يا زرارة حقّاً على اللّه ان يدخلك الجنّة.) (مسند زراره, ص٦٨٩).
٢. روايت ١٧١ بيان كننده نحوه اوّلين ملاقات زراره با امام باقر(ع) است كه از زبان زراره به صورتى زيبا بيان شده:
(قال (زرارة) قدمت المدينة و انا شابّ امرد, فدخلت سرادقاً لابى جعفر بمنى فرأيت قوماً جلوساً فى الفسطاط… فقال(ع): امن بنى اعين انت؟ فقلت: نعم, انا زرارة بن اعين. فقال(ع): انّما عرفتك بالشبه…. (مسند زراره, ص٩٥)تقليد نادرست از دو الگو در انتخاب عنوان
نويسنده محترم به خاطر عاريت گرفتن عناوين از دو كتاب بحارالانوار و كافى, دو عنوان (كتاب الامامة) از بحار و (كتاب الحجّة) از كافى, را كنار هم ذكر كرده است, در حالى كه تمام روايات دو كتاب تحت يك عنوان جا مى گيرد. اين شيوه غير فنّى, سبب تكرار روايات زيادى در (كتاب الحجّة) شده است.

عدم تبويب هر كتاب
براى هر دسته از روايات هم سنخ از يك كتاب, بايد باب مستقلّى گشوده مى شد تا مراجعه كننده, روايت مورد نظر را به آسانى بيابد.
به عنوان نمونه در (كتاب الطهارة) پانزده روايت از شماره ٣٦٢ تا ٣٧٦ در مورد شرطيّت قصد قربت, ولايت, اخلاص, مانعيت شرك و ريا و… مى باشد. در حالى كه نويسنده مى توانست بابى تحت عنوان (مقدمه عبادات) باز نمايد و همه را آن جا ذكر كند.
عدم دسته بندى روايات سبب شده گاه چند روايت با موضوعات كاملاً متفاوت, كنار يكديگر قرار گيرند. در اين جا به چند مورد اشاره مى شود.
الف. در صفحه هاى ٧٢ و ٧٣, حديث ١٠٤ در مورد نبوّت و ولايت است و حديث ١٠٥ راجع به استغاثه شترى از حضرت رسول(ص) و حديث ١٠٦ راجع به سختى ها و آزار پيامبر(ص) از سوى قريش است.
ب. در صفحه هاى ٢٧٠ـ٢٧٢ حديث ٥٨٧ در مورد استخفاف نماز, حديث ٥٨٨ راجع به فرق بين نماز واجب و مستحب و حديث ٥٨٩ در مورد وسيله تقرب بودن نماز است و حديث ٥٩٠ درباره اين است كه نماز وسطى همان نماز ظهر است.
ج. در صفحه هاى ٤٣٠ و ٤٣١, حديث ١٠٤٣ راجع به فضيلت تقدم نماز بر افطار است و حديث ١٠٤٤ راجع به مقايسه زكات و روزه و حديث ١٠٤٥ درباره ثواب افطارى دادن به مؤمن و حديث ١٠٤٦ درباره فضيلت تقديم نماز بر افطار است.ابداع نادرست عنوان (المتفرقات)
نويسنده در آخر مسند, بخشى را (المتفرقات) نام نهاده كه در جوامع روايى سابقه ندارد. در اين بخش, رواياتى كه به نظر نويسنده در قسمت هاى ديگر نمى گنجيده, آورده است.
گذشته از اين كه بيش از نيمى از روايات اين بخش, قابل گنجايش در قسمت هاى ديگر است (كه در ادامه به آن خواهيم پرداخت) اين بخش بايد به (النوادر) تغيير نام مى داد.
براى روشن شدن معناى نوادر, عبارت مرحوم مامقانى در كتاب شريف مقباس الهداية فى علم الدراية, صفحه ٣٠ و٣١ مى آوريم:
(ان المجتمع فيه قليل من الاحاديث غير المشتبه فى كتاب. فمرّة هى من سنخ واحد فيقال: انّه من نوادر الصلاة او الزكاة مثلاً و اخرى من اصناف مختلفة فيقتصر على انّه نوادر او كتاب نوادر).
سپس از مرحوم بهبهانى چنين نقل مى كند:
(وامّا النوادر فالظاهر انه ما اجتمع فيه احاديث لاتنضبط فى باب لقلّته بأن يكون واحداً او متعدداً لكن يكون قليلاً جداً و من هذا قولهم فى الكتب المتداولة نوادر الصلوة و نوادر الزكوة وامثال ذلك).
خلاصه اين كه احاديثى كه به خاطر قلّتشان در يك باب و يا يك عنوان نمى گنجند, تحت عنوان (نوادر) ذكر مى شوند و عنوان (زيادات) در تهذيب به معناى نوادر است.
تقطيع سلسله اسناد روايات
روايات در اغلب موارد به صورت (مرسل) نقل شده است و خواننده بايد با مراجعه به پاورقى و معلومات خود (شناخت مؤلفان كتب و شناخت طريق آنها به راوى حديث) سلسله سند را تشخيص داده آن را كامل نمايد. در اين جا به چند مورد اشاره مى شود:
الف. (ابى عن محمد بن سنان عن ابن بكير….) (ص٣٨, ح٩).
نقل صحيح: (صاحب المحاسن (احمد بن محمد بن خالد برقى) عن ابيه عن محمد بن سنان عن ابن بكير….)
ب. (ابى عن سعد عن ابراهيم بن هاشم.) (ص٤٠, ح١٣).
نقل صحيح: (محمد بن على بن الحسين (فى كتاب التوحيد) عن ابيه عن سعد عن ابراهيم بن هاشم.)
ج. (ابى عن ابن ابى عمير عن جميل عن زراره) (ص٥٦, ح٦٤)
نقل صحيح: (على بن ابراهيم (فى تفسير القمى) عن ابيه عن ابن ابى عمير عن جميل عن زرارة).
د. (ابى و ابن الوليد معاً عن الصفار) (ص١٠٤, ح١٩٨).
نقل صحيح: (جعفر بن محمد بن قولويه (فى كامل الزيارات) عن ابيه و ابن الوليد معاً عن الصفار).
عدم ذكر روايات در جايگاه اصلى
در ابتدا سه مورد را به تفصيل مورد بررسى قرار مى دهيم و بقيه موارد را فهرست وار ياد خواهيم كرد:
الف. (كتاب الحجر) تنها شامل روايت زير است:
(حميد بن زياد عن الحسن بن محمد بن سماعة عن صفوان بن يحيى عن موسى بن بكر عن زرارة عن ابى جعفر(ع) قال: لايدخل بالجارية حتى يأتى لها تسع سنين او عشر سنين). (ص٥١٤).
روشن است اين روايت به كتاب (نكاح) مربوط است نه كتاب (حجر). منشأ اشتباه اين است كه اين روايت در (وسائل الشيعة) در كتاب (حجر) آمده است و نويسنده با تقليد از (وسائل الشيعة), همين كار را در مسند زراره انجام داده است. حال آن كه شيوه صاحب وسائل, جمع بندى روايات در هر باب و رسيدن به حكم فقهى از مجموع روايات آن باب است. در اين جا نيز براى اثبات حكم زمان ارتفاع حجر از دختر, از روايت مربوط به كتاب نكاح به صورت زير استفاده نموده است:
صاحب وسائل الشيعة در كتاب حجر رواياتى با اين مضمون آورده كه زمانى از دختر رفع حجر مى شود كه به مرحله نكاح برسد. سپس روايت مورد بحث را آورده كه زمان نكاح دختر, نُه يا ده سالگى مى باشد. در نتيجه رفع حجر در نُه يا ده سالگى است.
ملاحظه مى شود كه روايت مورد بحث در (وسائل الشيعة) به عنوان واسطه در اثبات حكم است و جايگاه اصلى آن, كتاب نكاح است, نه كتاب حجر.
ب. نويسنده محترم در (كتاب القضاء) چند روايت را از كتاب قضاء (وسائل الشيعة) اخذ نموده كه صاحب (وسائل الشيعة) براى اثبات حكم و فتواى خود, در اين باب ذكر كرده است. براى نمونه چند روايت از اين قسمت و جايگاه اصلى آن را مى آوريم:
١. حديث ١٧٣٧, در مورد نهى پيامبر(ص) از عجله و جاى آن در نوادر (متفرقات) است.
٢. حديث ١٧٣٨, در مورد اين است كه تفسير قرآن هفت وجه دارد و تنها امامان(ع) از آن آگاهند.
٣. حديث ١٧٣٩, در مورد نهى از خصومت و جدال با آيات قرآن است.
٤. حديث ١٧٤٠, درباره اين است كه قرآن ناسخ و منسوخ دارد.
٥. حديث ١٧٤١, راجع به اين است كه قرآن با عقل بشر قابل تفسير نيست.
جايگاه چهار مورد اخير كتاب (فضل القرآن) است.
ج. روايتى از صفوان بن يحيى از موسى بن بكر در (كتاب الصوم) شماره ١٠٣٣ آورده شده و در كتاب حج نيز به همين سند به شماره ١٠٨٦ روايت ديگرى آمده است.
در واقع هر دو روايت, دو قسمت تقطيع شده از يك روايت مفصّل در (من لايحضره الفقيه) ج٤, ص٢٩٨, ح٩٠٠ است و صاحب (وسائل الشيعة) براساس شيوه خود, قسمت هايى از اين روايت را كه مطابق با ابواب فقهى مورد بحث است, تقطيع نموده است. بنابراين, طبيعى است كه قسمت هايى از آن در (وسائل الشيعة) ذكر نگردد. ليكن از آن جا كه نويسنده محترم به مصادر روايات رجوع ننموده, به همان اندازه اى كه در (وسائل الشيعة) آمده, در مسند زراره ذكر كرده است.
از آن جا كه اين روايت به موضوعات مختلف پرداخته است, جاى اصلى آن در (نوادر) مى باشد; اگرچه به صورت تقطيع شده در باب هاى مختلف قابل استناد و استفاده است.
به دليل فراوانى رواياتى كه در غير جايگاه اصلى مطرح گرديده, به موارد ديگر به صورت اجمالى اشاره مى نماييم. همچنين متذكر رواياتى خواهيم شد كه علاوه بر جايگاه مطرح شده, در جاى ديگر نيز تكرار آن لازم است.
ضمناً براى تهيه اين جدول, فقط كتاب هاى اعتقادى و كتاب طهارت و صلوة و بخش متفرقات را بررسى كرده ايم.