آیینه پژوهش - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ١٣ - مركز نشر دانشگاهى در يك نگاه
مركز نشر دانشگاهى در يك نگاه
مركز نشر دانشگاهى نهادى است علمى, فرهنگى, آموزشى و انتشاراتى. علمى و فرهنگى است از اين جهت كه تهيه كننده بخش مهمى از مواد آموزشى دانشگاههاى سراسر كشور است و, در دو زمينه برنامه ريزى و سفارش تأليف و ترجمه كتاب و مقالات تحقيقى و آموزشى در رشته هاى متعدد دانشگاهى و هم چنين تهيه منابع خارجى دانشگاهى, ده ها تن از اعضاى برجسته علمى دانشگاه ها و مؤسسات علمى كشور با آن همكارى مى كنند. نهادى آموزشى است بدين معنى كه نه تنها تدوين كننده اصول ويرايش و در عين حال محافظ و مروّج سنت هاى ويرايش علمى و محتوايى اصيل كشور است, بلكه پرونده ويراستار در ضمن كار و آموزش دهنده ويرايش و ترجمه در دوره هاى تخصصى آموزشى است. و نهادى انتشاراتى است از اين نظر كه تاكنون نزديك به ٨٠٠ عنوان كتاب و بيش از ٢٧٠ جلد مجله تخصصى منتشر كرده است.
تاريخچه
مركز نشر دانشگاهى در سال ١٣٥٩ خورشيدى پس از تشكيل ستاد انقلاب فرهنگى با نام (كميته ترجمه و تأليف و تصحيح كتاب هاى دانشگاهى) به سرپرستى دكتر نصرالله پورجوادى بنيان نهاده شد. اين مركز زير نظر يك شوراى عالى, كه سه تن از اعضاى ستاد انقلاب فرهنگى عضو آن بودند, فعاليت هاى خود را آغاز كرد و در اندك زمانى به يك نهاد معتبر انتشاراتى و در عين حال علمى, فرهنگى و آموزشى تبديل شد.
هرچند كه وظيفه اصلى مركز نشر دانشگاهى نشر و توزيع مواد آموزشى براى دانشجويان و استادان تعيين شده بود, ولى با توجه به هدف هايى كه رئيس مركز از همان آغاز تأسيس در پى تحقق آن بود, مركز نشر كانون تجمع استادان مجرب و دلسوز رشته هاى گوناگون دانشگاه هاى سراسر كشور و هم چنين محققان و ادب شناسانى شد كه در حوزه كار خود از برجستگان و سرآمدان بودند.
تأثير افراد برگزيده علمى كه با مركز همكارى داشته اند در فعاليت هاى علمى متعدد مركز از جنبه هاى مختلف به خوبى مشهود است. اين برگزيدگان در انتخاب كتاب ها و مجلات خارجى, گزينش كتاب هاى رشته هاى متعدد به منظور انتشار, ويرايش علمى و محتوايى كتاب ها, سرپرستى گروه هاى تخصصى و همكارى در مقام معاون و مشاور هر يك از آنها نقش مهمى دارند. منتخبى از اعضاى هيئت علمى دانشگاه ها در دو شوراى مهم مركز (شوراى ويرايش) و (شورى عالى) مشاركت دارند. اين دو شورا نظر ارزيابان گروه هاى تخصصى را درباره انتشار كتاب هاى مربوط وارسى مى كنند و درباره آنها تصميم مى گيرند.
تشكيلات داخلى
مركز نشر دانشگاهى از نظر تشكيلات داخلى به دو بخش (معاونت پژوهشى و ويرايش) و (معاونت ادارى و مالى) تقسيم شده است. وظايف بخش (معاونت پژوهشى و ويرايش) شامل نظارت بر گروه هاى تخصصى مركز و امور ويرايش كتاب ها و كتابخانه مرجع و حوزه هاى توليد و چاپ و روند كامپيوترى شدن مركز است. (معاونت ادارى و مالى) شامل حسابدارى, توزيع سراسرى كتاب ها و مجلات مركز, فروشگاه هاى مركز و روابط عمومى و خدمات است.
(حوزه توليد) (حروفچينى و طراحى و صفحه آرايى كتاب ها و مجلات) و (حوزه چاپ) (چاپ كتاب و مجله و تجديد چاپ) از يكديگر متمايز است و هر كدام با مديريت جداگانه اداره مى شود.
گروه هاى تخصصى
مركز نشر دانشگاهى از بدو تأسيس به تبعيت از تقسيم بندى رشته ها و گرايش هاى گوناگون دانشگاه هاى كشور به تشكيل گروه ها و حوزه هاى تخصصى پرداخت و براى هريك سرپرستى گماشت و براى انجام گرفتن كارهاى متعدد گروه ها, يعنى ارزيابى و ويرايش محتوايى و نگارشى و ويرايشى صورى (فنى) و نظارت بر تصحيح نمونه هاى چاپى كتاب ها و مجلات, ويراستاران و ويراستيارانى به استخدام درآورد.
گروه ها و حوزه هايى كه اكنون در مركز نشر مشغول فعاليت اند, بدين قرارند: (گروه فيزيك), (گروه رياضى), (گروه شيمى و مهندسى شيمى), (حوزه فنى مهندسى) (شامل گروه هاى برق, مكانيك, صنايع, نساجى, زمين شناسى و معدن, عمران, متالوژى و…), (گروه پزشكى و بهداشت و تغذيه), (گروه زيست شناسى), (گروه كشاورزى) (شامل گروه هاى خاك شناسى, آبيارى, زراعت, باغبانى, صنايع غذايى, دامپرورى, ماشين آلات كشاورزى, گياه پزشكى, منابع طبيعى و محيط زيست…) و (حوزه علوم انسانى) (شامل گروه هاى ادبيات فارسى, زبان و ادبيات عرب, فلسفه, عرفان, علوم تربيتى و روان شناسى, علوم اجتماعى, علوم سياسى, حقوق و فقه, تاريخ و جغرافيا, هنر, باستان شناسى, معمارى و شهرسازى, زبان و زبان شناسى, كتابدارى, كتاب شناسى و…).
مركز نشر در زمينه واژه سازى و واژه گزينى و تهيه و تدوين واژگان هاى رشته هاى متعدد دانشگاهى نيز فعاليت هاى ثمربخشى داشته است. تشكيل كميته هاى تخصصى واژه گزينى در گروه هايى; مانند گروه فيزيك و رياضى و گروه شيمى و تشكيل گروه واژه پردازى و انتشار دهها واژگان تخصصى نمونه هايى از فعاليت هاى مركز در اين زمينه است.
مركز نشر به منظور انتشار يك فرهنگ فارسى مناسب و مفيد در سطح دانشگاهى به شكلى كه كاستى ها و نقص هاى فرهنگ هاى مشهور كنونى را نداشته باشد از چندين سال پيش فعاليت هايى را آغاز كرده و گروهى به نام گروه فرهنگ فارسى تشكيل داده است.
مجموع كتاب هاى منتشر شده چاپ اول و تجديدنظر شده گروه هاى تخصصى مركز تا بهار سال ١٣٧٥ نزديك به ٨٠٠ عنوان بوده است. در عين حال در حدود ١٢٠ عنوان كتاب در مرحله حروفچينى است و تقريباً ١٠٠ عنوان ديگر در مرحله تصحيح و صفحه آرايى و ديگر مراحل چاپ است.
مركز نشر علاوه بر انتشار چاپ اول كتاب هاى گروه ها تاكنون صدها عنوان از كتاب هاى مورد نياز دانشجويان و ديگر طالبان علم را در تيراژهاى متعدد تجديد چاپ و تجديد ويرايش كرده است.
ويرايش
مركز نشر دانشگاهى على الاصول تمام كتاب ها و مقالات مجلات تخصصى خود را پس از مرحله ارزيابى و پذيرش بر پايه روش ها و معيارهاى علمى و پرهيز از اعمال سليقه هاى شخصى و گروهى ويرايش مى كند. در مركز, هر كتاب معمولاً از سه لحاظ, محتوايى, زبانى و صورى (فنى) ويراسته مى شود. در ويرايش محتوايى متن هايِ تأليفى, ويراستار متخصص نادرستى هاى محتوايى و مفهومى متن را تصحيح و مطالب مكرر و زايد را حذف مى كند; و چه بسا فصل بندى كتاب را پس و پيش و ادغام و در مواردى اضافه شدن قسمت يا فصلى را به مؤلف پيشنهاد كند.
در ويرايش محتوايى متن هايِ ترجمه شده, ويراستار متن ترجمه فارسى را جمله به جمله با متن اصلى مقابله و لغزش هاى مفهومى و واژگانى را تصحيح و خطاها و ناپيراستگى هاى زبانى را تصحيح مى كند. در ويرايش زبانى متن هاى تأليفى و ترجمه شده, خطاهاى فاحش زبانى نويسنده و مترجم تصحيح و جملات نامفهوم و پيچيده حتى الامكان مفهوم و روان مى گردد. بى آن كه به نثر و سبك نويسنده يا مترجم لطمه اى وارد شود. در ويرايش صورى (يا فنى) علاوه بر اعمال شيوه املاى رسمى مركز و نشانه هاى فصل و وصل, كارهاى متعدد ديگرى, مانند تنظيم پانوشت ها و ارجاعات, تعيين محل تصاوير و اشكال, پاراگراف بندى متن, وارسى نقل قول ها و تبديل سنوات و مقياس ها انجام مى شود.
به كار بستن اصول ويرايش در كتاب هاى تأليفى و ترجمه اى و هم چنين مقالات مجلات از جمله كارهاى لازم الاجراى مركز نشر دانشگاهى است. مركز به منظور تعميم و گسترش اصول و ضوابط ويرايشى, از همان سال هاى نخستِ تأسيس در يكى از مجلات مهم خود, نشر دانش, به انتشار مقالات توصيفى و تحليلى متعددى در زمينه هاى گوناگون ويرايش و آماده سازى كتاب و هم چنين سلسله مقالاتى در زمينه تجارب مراكز دانشگاهى ديگر كشورهاى جهان پرداخت. در پى انتشار اين گونه مقالات كارساز و راهنما براى صنعت نشر كتاب بود كه بحث هاى جدى و همه جانبه اى در مجامع علمى و انتشاراتى كشور درگرفت.
مجلات مركز
از جمله فعاليت هاى علمى مهم ديگر مركز بنيان نهادن مجلات تخصصى در رشته هاى علمى گوناگون است. سفارش و گزينش و ويرايش مقالات تخصصى مجلات مركز متكى بر داورى كارشناسانه و بى غرضانه است. همكارى اعضاى برجسته و صاحب نظر دانشگاه ها در مقام هاى مدير مسؤول و سردبير و عضو هيئت ويراستاران و عضو هيئت مشاوران در اين زمينه هم چشمگير بوده است. در همين حوزه به ظاهر كوچك, بيش از پنجاه نفر از متخصصان رشته هاى گوناگون دانشگاهى با مجلات مركز همكارى مى كنند. هم اكنون نُه مجله در مركز نشر مى شود; بدين قرار:
١) نشر دانش
نشر دانش از آذرماه ١٣٥٩ خورشيدى هر دو ماه يك بار منتشر شده و با اهتمام تمام به طرح مسائل زبان فارسى, وضع ويرايش و نشر در كشور و انعكاس تجربه هاى كشورهاى گوناگون در زمينه نشر, به ويژه نشر دانشگاهى, و كتاب شناسى و نقد و معرفى كتاب هاى تازه فارسى و خارجى و اخبار فرهنگى پرداخته است. نشر اين مجله اكنون متوقف است.
٢) مجله فيزيك
مجله فيزيك از زمستان ١٣٦١ تاكنون به صورت فصلنامه منتشر شده و هدف از انتشار آن ايجاد ارتباط بين فيزيك دانان فارسى زبان و كمك به پيشبرد جنبه هاى پژوهشى و آموزشى علم فيزيك در ايران است.
٣) بهداشت جهان
اين مجله را مركز نشر دانشگاهى با همكارى انجمن بهداشت ايران و سازمان بهداشت جهانى (World Heath organization WHO) براساس مجله بين المللى World Health با در نظر گرفتن شرايط و نيازهاى بهداشتى ايران از سال ١٣٦٢ هر چهار ماه يك بار منتشر مى كند. بهداشت جهان, علاوه بر ترجمه مقالاتى از World Health مقالاتى از نويسندگان ايرانى و اخبار بهداشتى ايران را هم در بر دارد.
٤) مجله زبان شناسى
مجله زبان شناسى از سال ١٣٦٣ تاكنون در هر سال دو شماره منتشر شده است. زبان شناسى مجله اى است علمى كه به انتشار تحقيقات مربوط به جنبه هاى مختلف زبان فارسى, مانند آواشناسى, واج شناسى, صرف و نحو فارسى معاصر و تحقيقات تاريخى مربوط به لهجه هاى كنونى و زبان هاى قديمى ايران مى پردازد.
٥) معارف
اين مجله از سال ١٣٦٣ تاكنون در هر سال سه شماره منتشر شده است. معارف نشريه اى است حاوى تحقيقات جدّى در زمينه هاى فلسفه, عرفان, كلام, تاريخ و ادبيات. معرفى افكار و آثار متفكران اسلامى, تصحيح و نشر متون چاپ نشده فلسفى, عرفانى و علمى و ترجمه تحقيقات مهم خاورشناسان درباره جريان هاى فكرى جهان اسلام و آشنا كردن خواننده ايرانى با هويت فرهنگى و مفاخر بزرگ علمى خود از جمله مهم ترين هدف هاى مجله معارف است.
٦) لقمان (به زبان فرانسه)
اين مجله از ١٣٦٣ تاكنون در هر سال دو شماره منتشر شده است. منظور از انتشار اين مجله ايجاد امكان ارتباط ميان فرهنگ ايران و كشورهاى فرانسوى زبان و تشويق مبادلات فرهنگى و شناساندن تحقيقات ايرانى به دانشمندان كشورهاى ديگر است.
٧) مجله باستان شناسى و تاريخ
مجله باستان شناسى و تاريخ از سال ١٣٦٥ تاكنون در هر سال دو شماره منتشر شده است; مجله اى است تخصصى ويژه مطالعات ايران شناسى و مقالات آن مشتمل بر مطالب علمى باستان شناسى و تاريخ ايران به طور اخص و حاوى مسائل نظرى باستان شناسى و تاريخ به طور اعم است.
٨) مجله شيمى
مجله شيمى از سال ١٣٦٧ تاكنون در هر سال سه شماره منتشر شده است. اين مجله به منظور انعكاس پژوهش هاى تازه در زمينه هاى گوناگون شيمى نظرى و كاربردى و گسترش مفاهيم شيمى و پيشبرد تكنولوژى شيمى در كشور منتشر مى شود.
٩) نشر رياضى
اين مجله از سال ١٣٦٧ تاكنون در هر سال سه شماره منتشر شده است. نشر رياضى مجله اى علمى و آموزشى است و به منظور انعكاس پيشرفت هاى جديد در رياضيات, معرفى شاخه هاى جديد علوم رياضى, جنبه هاى كاربردى, فرهنگى, فلسفى, و تاريخى رياضيات و كارهاى رياضى پژوهان فارسى زبان منتشر مى شود.
قاصد (خبرنامه داخلى)
به منظور شناساندن مركز و انعكاس خبرهاى داخلى آن از سال ١٣٧٣ خبرنامه اى به نام قاصد به طور ماهانه منتشر مى شود. آشنايى با مديران و مسؤولان و ويراستاران برجسته و معرفى فعاليت هاى گذشته و حال مركز و اهم تازه ترين خبرهاى مربوط به قسمت هاى مختلف مركز از جمله بخش هاى قاصد است. اين خبرنامه نه تنها براى همكاران مركز, بلكه براى بسيارى از سازمان هاى فرهنگى و انتشاراتى كشور نيز خواندنى است.
سمينارهاى زبان فارسى
برگزارى سمينارهاى داخلى و بين المللى به منظور بررسى مسائل مربوط به جنبه هاى گوناگون زبان و نگارش فارسى, زبان فارسى و زبان علم و مسائل زبان فارسى در هند و پاكستان و بنگلادش از ديگر فعاليت هاى علمى مركز نشر دانشگاهى است. مركز نشر تاكنون چهار سمينار برگزار كرده و مجموعه سخنرانى هاى آنها را به شرح زير منتشر كرده است:
١. مسائل نثر فارسى (مجموعه سخنرانى هاى اولين سمينار نگارش فارسى, ١٥ تا ١٨ آبان ١٣٦١);
٢. زبان فارسى, زبان علم (مجموعه سخنرانى هاى دومين سمينار نگارش فارسى, ١١ تا ١٤ شهريور ١٣٦٣);
٣. مسائل زبان فارسى در هند, پاكستان و بنگلادش (مجموعه سخنرانى هاى سومين سمينار زبان فارسى, ٢٤ تا ٢٨ خرداد ١٣٦٥);
٤. مجموعه مقالات سمينار زبان فارسى و زبان علم (مجموعه سخنرانى هاى چهارمين سمينار زبان فارسى, ٢٨ تا ٣٠ ارديبهشت ١٣٧٠);
سفارش كتابها و مجلات خارجى
گزينش و تهيه مواد آموزشى و تحقيقى به زبان هاى خارجى براى استادان و دانشجويان و به طور كلى طالبان علم از جمله فعاليتهاى مهم ديگر مركز نشر است. بخش سفرهاى خارجى در مركز به همين منظور در سال ١٣٦١ تشكيل شد. گفتنى است كه مركز نشر اولين سازمانى است كه بعد از انقلاب اسلامى به برگزارى نمايشگاه بين المللى كتاب همت گماشت. در سال هاى بعد اين وظيفه مهم به وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى واگذار گرديد. مركز نشر دانشگاهى در زمينه تشخيص و تأمين و در دسترس قرار دادن كتاب ها و مجلات خارجى و هم چنين سفارش, حمل و فروش آنها با حداقل قيمت ممكن, خدمات ارزنده و مداومى به طالبان علم عرضه كرده و در اين زمينه تجارب مفيد و ارزشمندى كسب كرده است.
دوره آموزش ويرايش و ترجمه
مركز نشر دانشگاهى براى رشد و گسترش اصول ويرايش و صنعت نشر كتاب و مجله صرفاً به سفارش و تهيه و ترجمه و انتشار مقاله هاى مربوط در مجله نشر دانش بسنده نكرد. از چندين سال پيش اين انديشه مطرح شده بود كه مركز, سنت هاى ارزشمند كارى خود و هم چنين آزموده هاى افراد كارامد را به صورت رسمى به ديگران بياموزد. لازم بود كه گامى ديگر برداشته شود و نهادى در مركز تأسيس يابد كه وظيفه مهم انتقال صحيح سنت ها و دانسته هاى كارساز را به عهده گيرد. مقدمات ايجاد اين نهاد آموزشى در سال ١٣٧١ فراهم آمد. در واقع براى نخستين بار در كشور نهادى آموزشى تأسيس يافت كه وظيفه آن آموزش جنبه هاى گوناگون ويرايش و ترجمه و هم چنين توصيف و تحليل و بررسى امكانات زبان فارسى در تأليف و ترجمه و ديگر موضوعات مربوط به آماده سازى و انتشار كتاب مطلوب و مرغوب است.
حروفچينى
بيش تر كتاب ها و مجلات مركز با دستگاههاى خود مركز حروفچينى مى شود. مركز داراى دو نوع حروفچينى است: لاينوترون كه از اوايل دهه شصت تاكنون از آن استفاده مى شده و دستگاه هاى آن در ساختمان سنايى (ساختمان شماره ٢) مستقر است و حروفچينى كامپيوترى كه شامل نرم افزارهاى تك فارسى و زرنگار است و بيش تر كارهاى مركز با آن صورت مى گيرد.
چاپ كتاب ها و مجلات مركز نشر در خارج از مركز انجام مى گيرد و مركز خود چاپخانه ندارد.
روابط عمومى
روابط عمومى مركز در زمينه هاى ارتباطى متعدد داخلى و خارجى مركز نشر فعاليت مى كند: مشاركت در نمايشگاه هاى بين المللى و محلى كتاب, ارسال نشريه و كتاب و مبادله آنها با مراكز فرهنگى داخلى و خارجى, برگزارى سمينارها و كنفرانس ها, تهيه گزارش هاى آمارى, اهداى كتاب و نشريه و نگهدارى آرشيو مركز از جمله فعاليت هاى روابط عمومى است.
توزيع
مركز نشر دانشگاهى براى آن كه كتاب ها و مجلات خود را به طور مستقيم به دست خريداران كلى و جزيى برساند, بخش توزيع كتاب را در همان اوايل فعاليت هاى خود داير كرد. اين بخش علاوه بر فروش عمده كتاب و مجله به كسانى كه مستقيماً به مركز مراجعه مى كنند, با صدها ناشر و مراكز توزيع كتاب و مجله در سراسر كشور ارتباط دارد و فهرست انتشارات را در هر سال و فهرست كتاب هاى تازه منتشر شده و تجديد چاپ شده را به طور ماهانه, براى آنها مى فرستد.
فروشگاه هاى مركز
مركز نشر علاوه بر فروش كتاب و مجله به صورت عمده از طريق بخش توزيع, فروشگاه هاى اختصاصى دائمى نيز دارد, كه يكى در طبقه همكف ساختمان فردوسى (ساختمان شماره ١) و ديگرى در خيابان ١٦آذر (غرب دانشگاه تهران) واقع است. تمام توليدات تازه چاپ و تجديد چاپ مركز و هم چنين كتابهاى خارجى كه مركز سفارش مى دهد و وارد مى كند, در اين دو فروشگاه عرضه مى شود. فروشگاه اصلى مركز (واقع در ساختمان فردوسى) در واقع نمايشگاهى دائمى است كه علاقه مندان به آسانى مى توانند در آن جا به انتشارات مركز و هم چنين به كتاب هاى خارجى دسترسى مستقيم داشته باشند و آزادانه آنها را بازبينى كنند.
l