آیینه پژوهش - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ١٤ - كتاب شناسى حسام الدين خوئى - صدرائى خوئى على

كتاب شناسى حسام الدين خوئى
صدرائى خوئى على


در عرصه ادبيات و علوم و فرهنگ كشور پهناور ايران اسلامى در طول تاريخ ستارگان زيادى درخشيده و صفحه اى از برگ هاى زرين تاريخ علمى اين كشور را رفم زده و در بستر خاك آرميده اند, و با غروبشان ياد و نام آنان از صحنه فرهنگ و ادب نيز به فراموشى سپرده شد.
در اين مقال, احوال و آثار يكى از چهره هاى گمنام ادبى را كه در عرصه خود نام آور عرصه علم و ادب بود, ورق مى زنيم و ياد وى را گرامى مى داريم.
حسام الدين حسن بن عبدالمؤمن خوئى, در قرن هفتم هجرى قمرى در شهر خوى ١ چشم به جهان گشود.
تاريخ زندگانى اين اديب فرزانه با تهاجمات خانمان برانداز مغول مقارن گرديده و موجب شده كه او از زادگاهش چشم پوشيده راهى روم (آسياى صغير, تركيه فعلى) گردد, و به همين سبب از تاريخ ولادت و وفات وى اطلاعى در دست نيست.
هم چنين از ساير تحولات زندگانى او, جز اشارات كوتاهى كه خود در تأليفاتش به دست داده, خبر درستى در دست نداريم.
آن چه از شرح حال وى تا به حال از تتبع آثار وى و كاوش محققان ارجمند حاصل گرديده, چنين است.نام و لقب
او نامش حسن فرزند عبدالمؤمن خوئى, ملقب به حسام الدين است و در اشعارش به حسام تخلص مى كند, و چون منشى دربار مظفر الدين يولق ارسلان بود لقب مظفرى را نيز از ابن سلطان دريافت كرده است.زندگى نامه
چنانكه ذكر شد او در شهر خوى به دنيا آمد و در تهاجمات مغول مجبور به ترك اين شهر شد و به آسياى صغير مهاجرت نمود, و در شهر قسطمونى٢ به دربار مظفرالدين يولق ارسلان (جلوس ٦٨٣ ـ سقوط ٦٩١ق) راه يافت. او منشى دربار بود و در سايه توجه آن امير در فن انشاء و نامه نگارى, كه از مناصب مهم دربارى آن عصر بود, به درجه والايى رسيد.
اغلب تأليفات حسام به درخواست و به نام اين امير و اخلاف وى تأليف شده و در مقدمه آنها نامشان آمده است.حاكمان عصر حسان الدين
گفته شد كه حسام درشهر قسطمونى به دربار يولق ارسلان راه يافت. يولق ارسلان از امراى بنى چوپان است و تاريخ اين سلسله به صورت هاى گوناگون نقل شده است. آن چه مسلم است, حسام الدين چوپان بيك يكى از امراى بزرگ سلجوقى منسوب به قبيليه قابى است. او در حدود سال ٦٠٠ ق به همراه سلاجقه, شهر قسطمونى را فتح كرد و در ازاى اين پيروزى اين شهر به وى واگذار شد, و او حاكم آن نواحى گرديد. پس از وى فرزندش, حسام الدين آلپ يورك ٣ و پس از او فرزندش مظفرالدين يولق ارسلان ملقب به ابوالحرب٤ حكومت آن نواحى را در دست داشتند. پس از مرگ يولق ارسلان در سال ٧٠٤ق فرزندش ناصرالدين محمود حكومت را به دست گرفت تا اين كه در سال ٧٢٠ق با استيلاى سليمان تيمور اسفنديارى بر قسطمونى بر حكومت اين خاندان پايان داده شد.
اين خاندان كه به چوپانيان و بنى چوپان مشهورند از سال ٦٠٠ق تا ٧٢٠ق يعنى ١٢٠ سال بر قسطمونى حكمرانى نموده اند.٥
حسام خوئى در عصر حكومت اين خاندان بر شهر قسطمونى وارد شد. از مقدمه كتاب او بر مى آيد كه او در عصر حكومت مظفرالدين يولق ارسلان بن آلپ يورك (متوفاى ٧٠٤ق) بر قسطمونى وارد شد و كتابش (نزهة الكتاب و تخفة الاحباب) را در محرم ٦٨٤ق به نام وى تأليف نمود. همين در غره رجب همان سال كتاب ديگرش (قواعد الرسائل و فرائد الفضايل) را به نام فرزند وى ناصر الدين محمود تأليف نمود.
از اين امور روشن مى گردد كه حسان حداقل تا سال ٦٨٤ق در قيد حيات بوده است, اما زندگانى وى بعد از اين تاريخ و مدت وچگونگى آن, تا به حال از كتاب هاى تاريخ چيزى در اين مورد نقل نشده است.آثار باقى مانده
خوشبختانه تعدادى از آثار حسام خوئى از تندباد حوادث جان سالم به در برده و به دست ما رسيده است. از اين آثار ميزان توانايى و قدرت قلم وى به خوبى مشهود است.
اين آثار به نظر و نثر فارسى است و موضوع آنها آداب منشى گيرى و تعليم انشاء, عروض و قافيه, ترجمه و تفسير لغات و اشعار است. ما نيز آثار باقى مانده از وى را به ترتيب موضوعى در چهار موضوع تقديم مى داريم.
الف: آداب منشى گيرى و تعليم انشاء
١. نزهة الكتاب و تحفة الاحباب
اين كتاب اولين تأليف نويسنده در فن انشاء است.
حسام اين كتاب را به نام ابوالحرب يولق ارسلان (متوفاى ٧٠٤ق) فرند حسام الدين آلپ يورك فرزند اميرچوپان در محرم ٦٨٤ق تأليف نموده است. او كتابش را در چهار قسم ترتيب داده بدين صورت:
قسم اول: صد آيه از قرآن كريم كه مى شود آنها را در نامه گنجانيد.
قسم دوم: صد حديث از احاديث حضرت پيامبر(ص).
قسم سوم: صد سخن كوتاه از بزرگان مذهب.
قسم چهارم: صد بيت عربى كه همه توسط وى به فارسى برگردانده شده اند.
آغاز اين كتاب چنين است: (الحمدلله الذين تفصل على عباده بمواهب الانعام).
تا به حال از اين كتاب چند نسخه شناسايى شده كه عبارتند از:
دانشگاه تهران, ش ٥/١٢٤ و ٨٩٠, كتابخانه مجلس سناى سابق, ش ٧/٤٧٢٤ و ١٨٧, كتابخانه مدرسه عالى شهيد مطهرى (سپهسالار سابق) ش ١/٢٩٢٩, كتابخانه ملى ملك تهران, ش ١٢/ ٦٣٢٣, داراكتب قاهره, ش ١/٣٣٥ و ٤٢٤, كتابخانه فاتح تركيه, ش ٢/٥٤٠٦ كه فيلم آن به شماره ٥٩ در دانشگاه تهران موجود است.
در اين منابع نيز اين كتاب معرفى شده است:
كشف الظنون ٢/١٩٤٥, فهرست نسخه هاى خطى فارسى منزوى ٣/ ٢١٢٣, فرهنگ نامه هاى عربى به فارسى ص ١٢٣, فهرست نسخ خطى دانشگاه تهران ٢/٢٩٢, فهرست نسخ خطى كتابخانه ملك تهران ٩/٣٣٣ و ٥/٢٤٢.
قواعد الرسائل و فرائد الفضائل
حسام اين كتاب را به فاصله چند ماه پس از اتمام كتاب سابق خود رد غره رجب ٦٨٤ به نام امير محمود فرزند يولق ارسلان چوپانى تأليف نمود. او در اين كتاب اصول و روش هاى نامه نگارى را ذكر كرده و براى هر مورد نمونه هايى را آورده است.
دو نسخه از اين كتاب تا به حال شناسايى شده: كتابخانه فاتح تركيه, ش ٥٤٠٩ كه فيلم آن در دانشگاه تهران به شماره ٧٠٩ موجود است و كتابخانه ملى ملك تهران, ش ١١٩٦.
و در اين منابع اين كتاب معرفى گرديده:
[فهرست نسخه هاى خطى فارسى, منزوى ٣/٢١١٤; الذريعه ١٧/١٨٣, فرهنگ نامه هاى عربى به فارسى ص ١٢٧, فهرست ميكروفيلم هاى دانشگاه تهران ١/٤٠٥, فهرست نسخه هاى خطى كتابخانه ملك ٥/١٢٤٢.
غنية الكاتب و منية الطالب (فارسى)
در نامه نگارى, شبيه كتاب قواعد الرسائل. تنها نسخه شناخته شده از اين كتاب در كتابخانه فاتح تركيه به شماره ٥٤٠٦ تحرير شده, در اواخر ربيع الثانى ٧٠٩ق است كه فيلم آن در دانشگاه تهران به شماره ٥٩ موجود است.
[فهرست ميكروفيلم هاى دانشگاه تهران ١/٤٠٥]
رسوم الرسائل و نجوم الفضائل (فارسى)
در نامه نگارى, حسام در اين كتاب علاوه بر عنوان ها, نمونه هايى از فرمان ها را هم آورده كه اين نمونه ها براى روشن كردن وظايف صاحبان منصبان در آن دوره اهميت دارد.
فصل هايى از اين كتاب همراه با فصل هايى از كتاب غنية الكاتب توسط عدنان ارزى در سال ١٩٦٣م در آنكارا به چاپ رسيده است. هم چنين تمام اين كتاب در فرهنگ ايران زمين, ش ٢٨ به تصحيح ماريو گريناشى به چاپ رسيده است.كنزاللطائف (فارسى)
در علم انشاء و نامه نگارى, مؤلف در آن ٤٩ عدد از نامه ها و منشآت خود را درج نموده است. [كشف الظنون ٢/١٥١٨].
ب: فرهنگ نامه ها
از حسام تاكنون دو فرهنگ نامه در لغت شناسايى شده است:
نصيب الفتيان و تشبيب البيان
فرهنگ منظوم عربى به پارسى است; مانند نصاب الصبيان فراهى, در پنجاه بند و دو رباعى روى هم ٣٥٥ بيت. آغاز آن چنين است:
الله و اله و ربّ و رحمان
فرد و واحد و حكيم و سبحان
هفت نسخه شناخته شده از اين كتاب در فهرست نسخه هاى خطى فارسى, منزوى ٣/٢٠٤٤, معرفى شده است.
همچنين در اين منابع اين كتاب معرفى گرديد:
[فرهنگ نامه هاى عربى به فارسى ص ١٢٦; فهرست نسخ خطى دانشگاه تهران ١٣/٣٠١١; فهرست نسخ خطى كتابخانه ملى تبريز ش ٢٩٤٠ و ٢٦٧٦, فهرست ميكروفيلم هاى دانشگاه تهران ١/٤٣٤ و ٤٣٨.تحفه حسام
فرهنگ منظوم تركى به فارسى است. كه شاعر در آن به طور بديع معانى لغات تركى را به فارسى در قالب نظم بيان نموده است.
در آغاز آن در بحر (مفاعلين مفاعيلن مفاعل) كه مسدس مقصور مى گويند, قطعه مفصلى سروده كه آغاز آن چنين است:
خداوندا در توفيق بگشاى
كنم فارسى و تركى جفت و همتاى
خدا تارى دى, بى زن يعنى سوباى
اى شه بويروق ايديچى كارفرماى
از اين كتاب تا به حال نسخه اى شناسايى نشده است.
على نقى منزوى در مقدمه لغت نامه دهخدا چاپ جديد, ص ٢٢٣ پس از معرفى تحفه حسام گويد:
(صاحب فهرست مخطوطات موصول يك لغت فارسى به تركى منظوم در بيست بند به حسام بن حسن قونوى نسبت داده و من احتمال مى دهم همين كتاب بوده و او در عبارت دچار اشتباه شده باشد. نسخه: حجيات موصل ٢٣٤ در بخش ادبيات شماره ٢ دفتر است. فهرست مخطوطات موصل ص ١١٥.) هم چنين ر. ك: [الذريعه ٩/٢٣٦, فهرست نسخه هاى خطى فارسى ٣/١٩٦٨].ج: صنايع ادبى و شعرى
از حسام يك قصيده و يك كتاب در صنايع شعرى و ادبى باقى مانده كه عبارتند از:
قصيده مصنوع (فارسى)
قصيده اى كه مؤلف در بيان انواع صنايع بديعى ساخته و در پايان سلطان ركن الدين قزل ارسلان بن كيخسرو را ستايش كرده است.
آغاز :الحمدلله واهب الغفار و الصلاة على نبيه المختار الترصيع
اى جهان را به دولت تو قرار
اى زمان را به خدمت تو مدار
تنها نسخه شناخته شده اين قصيده در كتابخانه ملك تهران به شماره ٥٠٨٥ موجود است. ر. ك: [فهرست نسخ خطى كتابخانه ملك ٨/١٩٨; فهرست نسخه هاى خطى فارسى, منزوى ٣/٢١٤٥].
روايع الافكار فى بدايع الاشعار (فارسى)
در صنايع شعرى, تنها نسخه آن در كتاب لالااسماعيل تركيه به شماره ٤٨٧ مخزون است كه فيلم آن در دانشگاه تهران به شماره ٥٧٣موجود است. [فهرست ميكروفيلم هاى دانشگاه تهران ١/٤٩٩].د: اشعار
حسام با توانايى ادبى كه داشت در شعر نيز يد طولايى داشت و به حسام تخلص مى نمود. متأسفانه ديوان اشعار وى تا به حال شناسايى نشده و اشعارش باقى مانده از علاوه به قصيده مصنوع و روايع الافكار و قواعد الرسائل و نصيب الفتيان و تحفه حسام عبارتند از:
ملتمسات
حدود صد قطعه منظوم و رباعى است با ديباچه اى به نثر كه شاعر در مورد درخواست هايش از سلطان عصر سروده است.
آغاز: (آفرين فراوان صانعى را ساخت خاطر اهل سخن را…)
در درخواست شطرنج گويد:
اى دست گهربار تو سرمايه گنج
امروز نداريم هواى شش و پنج
شطرنج تو بفرست كه صاحب هنران
در بازى شطرنج كشيده همه رنج
و در پايان كتاب گويد:
بهتر ازجود و كرم كردار نيست
نيك خواهان اين چنين دادند پند
سه نسخه از اين كتاب تا به حال شناسايى شده: كتابخانه هاى ملك تهران, ش ١١٩٦, كتابخانه لالااسماعيل تركيه, ش [٤٨٧] كتابخانه آكادمى بخارست رومانى كه فيلم دو نسخه آخر در دانشگاه تهران به شماره ٥٧٣ و ٦٢٢٥ موجود است. [فهرست ميكروفيلم هاى دانشگاه تهران ١/٤٩٩ و ٣/ ٢١٤].ديوان اشعار
چنان كه ذكر گرديد, حسان شاعرى توانا و اديبى زبردست بود. او قطعاً ديوان اشعار داشته كه در تندباد حوادث يا از بين رفته و يا در گوشه كتابخانه اى به دور از چشم محققان به فراموشى سپرده شده است. شيخ آقا بزرگ در ذريعه ٩/٢٣٦ از ديوان حسام ياد مى كند, اما نسخه اى را نشان نمود.پاورقى ١. شهرستان خوى در غرب ايران در هفتاد كيلومترى مرز تركيه واقع شده است. اين شهر آرامگاه شمس تبريزى, مراد مولوى بوده است. در ايام صفويه اين شهر پايتخت يلاقى شاه اسماعيل صفوى بوده و در جنگ هاى ايران و روس مقر فرماندهى قواى ايرانى به سركردگى نايب السلطنه عباس ميرزا بود. بزرگان زيادى از اين شهر به عالم علم و دين خدمت كرده اند كه تفصيل آن در كتاب هاى تاريخ خوى امين رياحى و مهدى آغاسى و سيماى خوى تأليف نگارنده حوالت است. ٢. قَسطَمونى: يكى از شهرهاى تركيه است در شمال غربى آن كه مركز ايالت قسطمونى است. ملكوك روم آن را پايگاه قرار داده بود و در قرن دوازدهم آن را تخليه كردند. (لغت نامه دهخدا). ٣. در كتاب نسب نامه خلفا و شهرياران نام وى آلپ يُزُك ذكر شده است. ولى در پاورقى همان كتاب به نقل از كتاب دول اسلاميه, خليل ادهم, ص ٣٣٠ آلپ يورك نقل گرديده, با توجه به مقدمه كتاب (نزهة الكتاب) حسام الدين خويى نقل خليل ادهم تأييد مى كرد, چون حسام نيز آن را مانند كتاب دوم اسلاميه ذكر نموده است. ٤. اين لقب را حسام خويى در مقدمه كتابش براى اين امير ذكر نموده است. ٥. ر. ك: نسب نامه خلفا و شهرياران و سير تاريخى حوادث اسلام تأليف زامباور ترجمه دكتر محمد جواد مشكور, ص ٢٢٣ و تاريخ دولت هاى اسلامى و خاندان هاى حكومتگر, نويسندگان استانلن لين پول, بار تولد, خليل ادهم, احمد سعيد سليمان, مترجم صادق سجادى, ج ٢, ص ٣٥٩.