آیینه پژوهش - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ٩ - مجموعه آثار ابوعبدالرّحمن سُلَمى - ذکاوتى قراگزلو علي رضا

مجموعه آثار ابوعبدالرّحمن سُلَمى‌
ذکاوتى قراگزلو علي رضا

مجموعه آثار ابوعبدالرّحمن سلمى، گردآورى نصراللَّه پور جوادى. (چاپ اوّل: مركز نشر دانشگاهى، ١٣٦٩). ج ١، ٥٠٢ ص، وزيرى.
آثار ابوعبدالرّحمن سلمى، مورّخ و راوى بزرگ صوفيه، و محدّث و مؤلف مشهور ايران در قرن چهارم و پنجم هجرى، از جهت پژوهش در تاريخ تصوف و سير عقايد و احوال اجتماعى اهميّت فراوان دارد. با آنكه اين آثار همواره مورد توجّه بوده و بسيار نيز به چاپ رسيده بود؛ امّا تفرّق زمانى و مكانى چاپهاى اين آثار، چنان بوده كه حتّى در يك كتابخانه بزرگ هم مجموعه آنها يكجا پيدا نمى‌شد. دانشمند محقّق دكتر نصراللَّه پورجوادى كوشيده‌اند اين آثار را يكجا گردآورده و در مجموعه‌اى به خوانندگان اين آثار را يكجا گردآورده و در مجموعه‌اى به خوانندگان و پژوهندگان فرهنگ اسلام و ايران عرضه كنند. و چون مجموعه اين آثار در يك مجلّد نمى‌گنجيده، قرار بر آن شده است كه در دو مجلّد عرضه گردد. و اگر طبقات الصوفيه سلمى هم - كه كتاب مفرد و مستقلى است - با اين مجموعه چاپ شود، خود مجلّد ديگرى خواهد بود. و مى‌دانيم كه طبقات الصوفيه خواجه عبداللَّه انصارى هروى تحرير فارسى كهن همان كتاب است. و نيز نفحات الأنس، تأليف مشهور جامى، بر اساس كتاب هروى تأليف شده است.

امّا رساله‌هايى كه در مجلد اوّل از مجموعه آثار ابوعبدالرّحمن سلمى گرد آمده، عبارت است از:
١- بخشهايى از حقايق التفسير، شامل تفسير منسوب به امام جعفر صادق(ع)، تفسير ابن عطا، تفسير ابوالحسن نورى و تفسير حسين بن منصور حاج كه پيشتر در تاريخ ١٩٥٤ و ١٩٦٨ و١٩٧٠ و ١٩٧٣ چاپ شده بود.
اينها برگزيده‌هايى است از حقايق التفسير سلمى كه كلّ آن تا كنون چاپ نشده است؛ و گذشته از تفسير سهل بن عبداللَّه تسترى، از اوّلين نمونه‌هاى تفسير صوفيانه است و توسط پل نويا و وليى ماسينيون تصحيح شده است. آنچه لازم به تأكيد مى‌باشد، ترديد در انتساب تفسير مورد بحث (ص ٢١ - ٦٣) به امام صادق(ع) است. هر چند مصحح (پل نويا) بر صحّت اين انتساب تأكيد دارد؛ امّا مطالعه كننده شيعه و ايرانى آشنا به متون شيعه و متصوفه، هم از جهت نقد خارجى (صحّت اسناد)، و هم از جهت نقد داخلى (سبك‌شناسى و مضامين)، پى خواهد برد كه اين تفسير نمى‌تواند از امام صادق(ع) باشد و حتّى كهنه‌تر از نيمه دوّم قرن سوّم نيز نمى‌تواند باشد. مثلاً ذيل آيه «اليوم اكملت لكم دينكم» آمده است: اليوم اشارة الى يوم بعث محمّد رسول اللَّه صلعم و يوم رسالته. (ص ٢٨). پيداست كه ائمه شيعه اين آيه را مربوط به ولايت على (ع) مى‌دانسته‌اند؛ وانگهى چگونه روز بعثت، روز اكمال دين مى‌تواند باشد؟ در همين تفسير، كلمه دعائيه «آمين» (با تخفيف ميم) به صورت «آمّين» (با تشديد ميم) آمده است (ص ٢٣)؛ كه هرگز امام صادق(ع) و هيچ عرب فصيحى چنين اشتباهى نمى‌كند (رك: تلبيس ابليس، ترجمه فارسى، ص ٢٣٢).
٢- بخشى از تاريخ الصوفيه سلمى (درباره حلاج)، مستخرج از تاريخ بغداد خطيب بغدادى است كه توسط لويى ماسينيون به چاپ رسيده است.
٣- جوامع آداب الصوفيه.
٤- عيوب النفس و مداواتها.
اين دو اثر توسّط اتيان كولبرگ، تصحيح و چاپ شده و همراه با مقدمه و فهرستهايى كه توسط آقاى دكتر پورجوادى تهيه شده، توسط ايشان به فارسى برگردانده شده است. (ترجمه مقدمه تفسير حلاّج و ابن عطاء و تفسير منسوب به امام صادق(ع) را آقاى احمد سميعى صورت داده‌اند و مقدّمه تفسير ابوالحسين نورى را آقاى اسماعيل سعادت نوشته‌اند).
٥- درجات المعاملات.
اين اثر براى اوّلين بار چاپ مى‌شود و مصحح آن، دكتر احمد طاهرى عراقى است كه يك نمونه عالى از تحقيق متون را ارائه داده‌اند؛ به ويژه با توجّه به اينكه كتاب ياد شده بيش از يك نسخه نداشته و اغلاط (سقطات) كتابتى فراوان داشته است. مصحح، منابع احاديث و اقوال را با مراجعه به متون دست اوّل پيدا كرده و براى اعلام توضيحاتى آورده‌اند. اين رساله از اوّلين كتابهايى است كه منازل و مقامات سلوك درآن ذكر مى‌شود و پيش در آمدى است براى منازل السائرين؛ لذا از جهت اهميّت رساله، اصطلاحات و تعبيرات (و در واقع مفردات فنى كتاب) نيز استخراج شده است. مقدمه مصحح نيز پرفايده مى‌باشد.
ترجمه مقدّمه‌ها، روان و شيوا، و چاپ و صحافى و تجليد كتاب نيز زيباست. ندرتاً اغلاط چاپى دارد: مثلاً در صفحه ٣٢، سطر ١٦، «عندهم» غلط و «عَنِتُّم» صحيح است. همچنين در صفحه ٣١٤، سطر ٤، «جنيد» غلط و «نجيد» آمده، محلّ تأمّل است.
توفيق ناشر را در ادامه خدمات فرهنگى و علمى آرزومنديم و منتظر مجلد بعدى اين اثر ارزشمند تحقيقى هستيم.