آیینه پژوهش - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ٨ - پژوهشهاى در آستانه نشر - مهدوى راد محمدعلى
پژوهشهاى در آستانه نشر
مهدوى راد محمدعلى
١. وقاية الأذهان و الألباب و لباب اصول السنّه و الكتاب.
شيخ محمدرضا نجفى خراسانى. تحقيق مؤسسة آل البيت(ع) لأحياء التراث.
مرحوم آيت الله حاج شيخ محمدرضا نجفى اصفهانى, از فقيهان, عالمان و مجتهدان عاليقدر اصفهان و از موضعداران هوشمند آن خطّه عليه جبار زمان, از بزرگانى است كه بنان و بيانش يكسره در راه تقويت دين و دفاع و حراست از حق مبين بوده است و آثار قلمى وى فراوان, سودمند و ارزشمند است. از جمله آثار اصولى ارجمند وى, كتاب ياد شده است شامل مباحث الفاظ, اوامر و نواهى, قطع و ظن و تنبيهات دليل انسداد.
مؤلف در اين كتاب در جايگاه استادى زبردست به نقد و بررسى آراء و ديدگاههاى اصولى شيخ انصارى, آخوند و ديگران پرداخته و آراء آنان را در برابر ديدگاههاى مرحوم شيخ محمدتقى اصفهانى (صاحب هداية المسترشدين جدّ اعلاى مؤلف) و شيخ محمدحسين (صاحب فصول), ارزيابى كرده است. از آخوند خراسانى به (الشيخ الأستاد) و (صاحب الكفاية) ياد مى كند و از آيت الله سيد محمدكاظم طباطبايى يزدى به (بعض اساتيدنا) و از مرحوم آيت الله سيد محمد فشاركى به (سيدنا الأستاد), (سيد استاد) و (سيد مشايخنا).
مؤلف تصريح مى كند كه: بيشتر مطالب اين كتاب چيزهايى است كه از استادم مرحوم آقا سيد محمد فشاركى استفاده نموده ام و از آن جهت كه از آن بزرگوار اثر مدوّن و مكتوبى در دست نيست و آراء اصولى ايشان را كه نشانگر انديشه اصولى مكتب عظيم سامرا است, به گونه اى دقيق در جايى نمى توان دست يافت, اين اثر, شايان تأمل و قابل توجه خواهد بود.
نسخه هاى معتمد:
١ ـ نسخه مؤلف. بخشى از مباحث نواهى و بحث منطوق و مفهوم به خط مؤلف در اختيار محققان است.
٢ ـ چاپ سنگى كتاب كه به سال ١٣٤٦ در اصفهان به چاپ رسيده است.
محققان افزون بر مقابله نسخه ها و تدفيق در متن و تقطيع آن و رعايت نشانه هاى سجاوندى براى عرضه متنى استوار و سالم, اقوال گزارش شده در كتاب را استخراج نموده و با منابع آن مقابله كرده اند و روايات را نيز با استناد به منابع اوّليه تصحيح كرده اند. همچنين واژه هاى دشوارياب و نيز پاره از بخشهاى كتاب را توضيح داده اند. كتاب اكنون مراحل نهايى چاپ را مى گذراند كه اميد است بزودى نشر يابد.
٢. شرح فصوص الحكم
صائن الدين بن تركه. تحقيق محسن بيدارفر
فصوص الحكم, اثر گرانقدر محيى الدين بن عربى, دقيقترين و عميقترين متن عرفانى است. (فصوص) در جهان كتاب از جمله كتابهاى بسيار موفّق, و در تصوّف و عرفان اسلامى بسيار مهم و مؤثر بوده است. اين كتاب از زمان نگارش و نشرش همواره مورد توجه كسانى بوده است كه در عرفان نظرى به پژوهش مى پرداخته اند. نگاههاى گونه گون بدان و شرحها و نقدهاى آن, شايد در مورد كمتر كتابى بدان اندازه باشد. به هر حال تأثير اين كتاب در سير انديشه معنوى و عرفانى مسلمانان غير قابل انكار است.
فصوص الحكم, ساليان دراز در حوزه هاى علميه, بويژه در حوزه هاى ايران مدار تدريس و بحث بوده است و حكيمان و عارفان ارجمند با نهايت علاقه و دقت بر آن شرحها و حاشيه ها نوشته اند. آقاى عثمان يحيى, در مقدمه تحقيقى و ارزشمند خود بر كتاب المقدّمات من كتاب نصّ النصوص, عارف عاليمقام سيد حيدر آملى سير شرحهاى (نصوص را بر اساس قرون معرفى كرده و فهرستى از شرحها, رويّه ها و كارهاى انجام شده درباره كتاب و مؤلف را ارائه داده است). (رك: مجله حوزه شماره ٨, ص٣٤ مقاله, ياد شده, در پانوشتهاى شماره ٧ و ٨ و ٩ اين مقاله, به تفصيل منابع كتابشناسى فصوص الحكم و شرح حال ابن عربى را آورده ام.)
ييكى از شرحهاى معروف و مهم فصوص الحكم, شرحى است كه صائن الدين بن على معروف به ابن تركه نگاشته است. وى در اين شرح افزون بر توضيح مشكلات متن به لحاظ تخصّصى كه در علم حروف داشته, جاى جاى به گزارش مطالبى از اين دست پرداخته و مناسبتهاى حرفى و عددى را توضيح داده است. ابن تركه كتاب را به سال ٨١٤ به پايان برده است و اكنون جناب آقاى محسن بيدارفر همت ورزيده اند تا چاپى منقح و استوار از اين اثر فخيم را عرضه كنند.
نسخه هاى معتمد:
كتاب مزبور بر پايه دو نسخه كهن و ارزشمند انجام يافته است:
١ ـ نسخه كتابخانه مجلس شوراى اسلامى به شماره ٨٥٠٣ كه مجموعه اى است از رسائل ابن تركه و شرح وى بر فصوص. اين نسخه بر ابن تركه قرائت شده است و صحت آن در پايان كتاب به تأييد ابن تركه رسيده است.
٢ ـ نسخه كتابخانه مركزى دانشگاه تهران به شماره ١٢٩٤ كه به سال ٨٣٩ نگاشته شده است.
محقق در تحقيق تصحيح كتاب افزون بر مقابله ٌ نسخه ها و گزينش متن صحيح و ضبط اختلاف نسخه ها در پانوشتها; به تخريج اقوال, احاديث با استناد به منابع آنها همت گماشته است. و متن شرح را با شرحهاى ديگرى مانند شرح قيصرى و كاشانى سنجيده است. پايان بخش كتاب فهرستهاى گوناگون خواهد بود و از جمله فهرست كارآمد اصطلاحات و مفاهيم مانند ديگر آثار تحقيقى محقق.
٣. تيسير المطالب فى أمالى الأمام ابى طالب.
تأليف الأمام يحيى بن حسين بن هارون حسينى زيدى. ترتيب قاضى شمس الدين جعفربن احمد بن عبدالسلام اليمنى. تحقيق منصور محمودى.
از جمله آثار سودمند و گرانقدرى است كه همچون ديگر اماليها, بدون هيچگونه ترتيب موضوعى, دارا. صد حديث با سند است. اهميت مطالب كتاب و سودمندى محتواى آن, عالمى بزرگ از زيديان, قاضى شمس الدين جعفربن احمدبن عبدالسلام يمنى, را واداشت تا پس از يك قرن به تنظيم و تبويب آن همت گمارد. آنچه اكنون در اختيار است, متن مبوّب و منظّم آن است و از متن اصلى خبرى نيست.
مؤلف كتاب از عالمان و پيشوايان نامدار و كم نظير زيدى است. او به سال ٣٤٠ در آمل از مادر بزاد و در همان ديار باليد و رشد كرد. در محضر استادان و اهل فن از زيديان, تحصيلات خود را ادامه داد و در حديث, فقه, تاريخ, رجال و ديگر دانشهاى اسلامى به جايگاه والايى دست يافت و در رشته هاى مختلف علوم اسلامى آثار گرانقدر بر جاى نهاد و بالاخره به سال ٤١١ پس از برادر بزرگترش امام احمدبن حسين پيشوايى زيديان گيلان و مازندران را به عهده گرفت و تا سال ٤٢٤ كه در گذشت عهده دار اين سمت بود.
كتاب حاضر در شصت و چهار باب تبويب شده است. ابتدا از مناقب پيامبر ـ ص ـ و اهل بيت ـ ع ـ سخن رفته است و آنگاه از فضيلت علم, عالمان, ايمان و مؤمنين, قرآن, و گفتارها و مواعظى نيز در باب دعا, استغفار, نماز, مساجد, زكات, روزه حج, جهاد, امر به معروف, نهى از منكر, اولى الأمر, مسائل اخلاقى, و نيز اخبارى از عبدالمطلّب و ابوطالب در آن آمده است.
تحقيق كتاب
تيسير المطالب براى اولين بار در بيروت به همت مؤسسه اعلمى با نظارت و همكارى محقق بزرگوار جناب آقاى شيخ محمدباقر محمودى نشر يافت. اما به لحاظ نيازمندى متن به ضبط دقيقتر و تحقيق استوارتر, مجمع احياء فرهنگ اسلامى اكنون همت ورزيده است كه چاپى منقح و دقيق با فهرستهاى لازم از آن ارائه دهد. جناب آقاى شيخ منصور محمودى مسؤوليت تحقيق اين اثر را پذيرفته اند و در آغاز, متن چاپى را با نسخه اى بسيار نفيس كه از يمن آورده شده است مقابله كرده اند و به استخراج احاديث آن از مصادر ديگر همت گماشته اند. محقق محترم افزون بر استخراج احاديث از متون روايى, تمام اعلام متن را شناسايى و به اجمال معرفى كرده است. كتاب را مجمع احياى فرهنگى اسلامى با تنظيم فهرستهاى كارآمد و دقيق بزودى منتشر خواهد كرد.
رسائل صائن الدين تركه اصفهانى
خواجه على بن محمدبن افضل الدين محمد تركه خجندى اصفهانى, ملقّب به صائن الدين, از محققان و ژرفنگران و عارفان بزرگ قرن نهم هجرى است. آثار وى را در ژرفايى, استوارى و دقت, كم نظير دانسته اند. برخى از پژوهشيان كه سالها در آثار وى توغّل و تدبر كرده اند, درباره جايگاه وى در سير تفكّر فلسفه اسلامى چنين نوشته اند:
بى شك از برترين علماء عصر خود و از دانشمندانى است كه گذشته از علوم رسمى و ظاهرى بر علوم سرّ ومعرفت حقيقى آشنائى كامل داشته و در تاريخ سير فكر فلسفى اسلام از بنيان گذاران فكر تلفيق فلسفه و عرفان با حقايق شرعى است كه نحوه تفكّر و تحقيقات او در علوم حقيقى, اساسى براى تكميل فلسفه متعاليه يعنى حكمت خاص اسلامى شيعى به دست فلاسفه نامبردار عصر صفوى همچون ميرداماد و ميرفندرسكى و ملاصدراى شيرازى و ملاعبدالرزاق لاهيجى و ملامحسن فيض و جز آنان گرديد. به عبارت ديگر چند نقطه تحوّل و جهش تكاملى در فلسفه اسلامى ديده مى شود كه بى ترديد آورنده يكى از آن مراحل تكاملى همين صائن الدين تركه خجندى و كسانى كه از لحاظ فكرى از نحله او بشمارند مى باشند. (مجموعه سخنرانيها و مقاله ها درباره فلسفه و عرفان اسلامى, ص٩٩).
غير از كتاب عظيم تمهيد القواعد و چهارده رساله فارسى از صاين الدين على بن محمد تركه اصفهانى و برخى ديگر از رساله هاى وى از جمله رساله انزاليه, گويا آثار ديگر آن حكيم و عارف بزرگ هنوز چاپ نشده است. چاپ منقح و دقيق و روزآمد آثار وى با توجه به جايگاه بلند او در فلسفه و عرفان بى گمان تلاشى است سودمند. (از منابع شرح حال و آثار ابن تركه در جاى ديگر ياد كرده ام (مجله حوزه, شماره ٨, ص٣٤, پانوشتهاى مقاله كتابهاى درسى حوزه هاى قديم). آقاى محمدحسين اكبرى در ضمن نامه برخى از آثار تحقيقى و تصحيحى در حال نشر خود را گزارش كرده اند كه از جمله آنهاست, مجموعه اى از رسائل صائن الدين تركه اصفهانى بعنوان اوّلين جلد از مجموعه آثار وى. آثار ياد شده عبارتند از:
١. اسرار الصلوة: در بيان رموز و اسرار نماز به شيوه عرفانى كه به سال ٨٢٨ در يزد نوشته شده است.
٢. شق القمر: تفسيرى است از آيه (اقتربت الساعة…) كه به هفت روش; فقها و محدثان, متكلمان و حكماء اسلام مشانيان, اشراقيان, صوفيان, حروفيان و شيعيان تفسير كرده است
٣. رساله در حروف, كه در آن اصول ومقدمات علم حروف را به اختصار و در خور فهم مبتديان آورده است (فارسى).
٤. مناظره بزم و رزم, مناظره اى است بين قلم و شمشير
٥. مناظرات خمسه, مناظره عقل با عشق, عقل با وهم و…
٦. رساله در حروف (عربى)
٧. نفثة المصدور اول
٨. نفثة المصدور دوم, هر دو شرح حال و سوانح زندگانى اوست كه آندو را بهترين مأخذ براى اطلاع از شرح حال و مقام اجتماعى او دانسته اند
٩. شرح ابيات ابن عربى, شرحى است به روش عرفانى برده بيت از ابن عربى در بيان فرق ميان وجود, كون.
١٠. رساله نقطه. تفسيرى است از حديث (انا النقطة التى تحت الباء, كه آنرا رمضان سال ٨٢٨ نوشته است.
١١. قابليت. بيان معناى قابليت بر مبناى سخنان اولياء و سالكان مسلك كمال انسانى.
١٢. شرح حديث عماء. تفسير حديث (فى عماء ما فوقه هواء و ما تحته هواء
١٣. خواص علم صرف. در بيان معنى عرفانى علم صرف.
١٤. اعتقاديّه. بيان معتقدات اوست, و گويا براى تبيين معتقدات خودش و دفاع از اتهامات وارده نگاشته است.
١٥. اطوار ثلاثه. شرح و بيان اطوار ثلاثه صوفيان.
١٦. شرح دو حديث: شرح دو حديث: انزل القرآن على سبعة احرف و ان لكّ شيى قلب و قلب القرآن يس به سبك عرفانى.
جناب اكبرى در اين نامه هيچگونه توضيحى در شيوه تحقيق و چگونگى آثار و نسخه هاى معتمد, نداده اند. توضيحات كوتاهى كه در اين نوشته آمد همه از مقاله سودمند ياد شده جناب دكتر بهبهانى است. اين رسائل اكنون در اختيار انتشارات حكمت است و بزودى منتشر خواهد شد.