طبيعيات دانشنامه علائى - ابن سينا - الصفحة ٣٤

و اللغة تأليف نشوان بن سعيد الحميرى از تأليفات پيشينيان، يا دائرة المعارفهائى كه اخيرا تأليف- و نشر شده است همانند نفائس الفنون‌اند، نه از قبيل كتاب الشفاء.

و با وصف اينكه بخش طبيعى كتاب ما نحن فيه مختصر است باز اقوال و آراء گوناگون را در آن آورده‌ [١] و در برخى جاها بابتكارها- و نظريات خويش- اشاره كرده است‌ [٢]،- و گاهى ضمن استدلال بر مطالب بدون آنكه رأى مخالف را صريحا آورده باشد، ردّ كرده است‌ [٣]. و لهذا دانشنامه علائى نخستين- و مهمترين كتابى است كه در هر باب فلسفه مى‌توان اصطلاحات علمى را در زبان پارسى از روى آن جستجو- و پيدا كرد.

كار- مقابله- و تصحيح كتابهاى علمى با طول مدت (كه اكنون هزاره مؤلّف آنست)، و با بى‌سوادى كاتبان- و ناسخان،- و با اينكه اغلب كسانى كه كتاب را مى‌نويسند- يا مى‌خوانند، عمدا بسليقه خود در آن تصرف مى‌كنند، بسى دشوار است.

على الخصوص كه از كتاب دانشنامه علائى نسخه قديمى- كه معاصر،

[١] چنانكه در ص ١٢ بقول معروف ثابت بن قرّه (- كه بزرگ از هر نوع جسمى كوچك آن نوع را بخود مى‌كشد)- كه اكنون بنام جاذبه عمومى- (و از گفته نيوتن) شهرت يافته اشاره كرده. و در ص ١٤- ١٥ پس از ياد كردن خاصيتهاى مكان چهار قول راجع بمكان ايراد ورد كرده و سپس گفته؛ اشراقيان را (كه مكان را بعد دانسته‌اند) باطل كرده. و در مواضع ديگر كه در فهرست اشاره كرده‌ايم.

[٢] چنانكه در ص ٨ در بيان اينكه جنبش گرد در وضع است گويد: اين چيزى است از جمله آن چيزها كه ما بجا آورده‌ايم، و نظير اين در ص ٥١.

[٣] چنانكه در ص ٥ حركت جوهرى را با استدلالى كه ذكر كرده رد كرده است، و نظائر اين مطالب در اين كتاب فراوان است.