طبيعيات دانشنامه علائى - ابن سينا - الصفحة ٣٣

پس چنانكه دانشنامه علائى- پس از كتاب الشفاء مهمترين- و بزرگترين كتابهائى است كه از اثر خامه شيخ بدست مانده، هم يكى از چند كتاب انگشت‌شماريست- كه در قرن چهارم تا اوائل قرن پنجم بزبان شيواى پارسى تأليف شده- و باقيمانده است. و مطلقا در زبان پارسى قديمترين كتابى است- كه اقسام فلسفه نظرى را در بر دارد، و اكنون هم جز كتاب درّة التاج قطب الدين شيرازى (متوفى بسال ٧١٠) كه بروش فلسفه اشراق نگاشته شده، كتابى چنين جامع بدست نيست.

و اگر كتابهائى مانند نفائس الفنون،- و جامع العلوم،- (ياستينى) امام فخر رازى، و مطلع العلوم- و نظائر اينها موجود است،- كه مؤلفين آنها خواسته‌اند- از هر رشته علم نمونه در آن بياورند، بهمين سبب آن كتابها درسى نيست- و دوره كامل فلسفه را ندارد.

همچنانكه نظير دانشنامه از همين مؤلف يعنى كتاب الشفاء- و كتاب النجاة نيز در زبان تازى بى‌مانند است، و مفاتيح العلوم خوارزمى، و شمس العلوم‌

براى اينست- كه معنى آن را در ذهن ما از معنيهاى ديگر- تميز دهد- و جدا كند،- و معانى جهات و مواد سه‌گانه (وجوب- و امكان- و امتناع) را بى‌مقدمه ميدانيم،- و مثلا كودك تميز مى‌دهد- كه: جنبش براى زيد ممكن است- و روا نيست كه عدد چهار طاق باشد، و واجب است- كه عدد مذكور جفت باشد. بهمين سبب در كتابهائى كه بر طريقه ارسطو نوشته شده نيز مباحث سمع الكيان را (يعنى: نخستين مطالبى كه در علم طبيعى بگوش دانشجو ميخورد) كه عبارت از گفتگو در احكامى است- كه همه اجسام را فرا ميگيرد، پيش از ساير مباحث مى‌آورند، چنانكه نخست بحث ميكنند از اينكه هر جسمى متناهى است، يا هر جسمى شكل دارد، و اجسام مكان دارند، سپس باحكام خاصه اجسام مى‌پردازند.