دائرة المعارف بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٤٣ - آقابزرگ شیرازی

آقابزرگ شیرازی

آقابُزُرْگِ شیرازی، (سدۀ ١٣ق / ١٩م)، نگارگر ایرانی. از شرح زندگانی او آگاهی چندانی در دست نیست. وی در روزگار شهریاری محمدشاه و ناصرالدین شاه در دستگاه حکومتی شاهزادگان قاجار در شیراز کار می‌کرد و به همین انگیزه او را «نقاشباشی سرکاری» می‌نامیدند. آقابزرگ به شهرهای تهران و قزوین و تبریز و مشهد سفر کرده و در شیراز و این شهرها آثاری پدید آورده که نمونه‌هایی چند از آنها بازمانده است. دانسته‌های مربوط به زندگی وی، از راه بررسی این آثار امکان یافته است. از کارهای نقاشی رقم و تاریخ‌دار وی چنین برمی‌آید که دوران فعالیت هنری او نزدیک به ٢٥ سال، میان ١٢٦٠- ١٢٨٥ق / ١٨٤٤- ١٨٦٨م بوده است. آقابزرگ طبیعت‌گرا بود و در میان موضوعها به صورت‌سازی و چهره‌پردازی دلبستگی فراوان داشت و این از نمونۀ کارهای او آشکار است. برخی از نخستین کارهای وی حدفاصل میان نگاره‌های دورۀ زندیان و قاجاریان است و نفوذ مکتب نگارگری شیراز در آنها دیده می‌شود. شیوۀ کار این هنرمند از دید طراحی و کالبدشناسی و اجرای قاعده‌های پرسپکتیو (مناظر و مرایا) نارساست، لیکن رنگ‌گذاری و دقت و ریزه‌کاری او ــ که از ویژگیهای نگارگری ایرانی است ــ استادانه است.
وی در رشته‌های گوناگون نگارگری از: رنگ روغن، آبرنگ، سیاه قلم، روغنی (زیر لاکی) و نقاشی بر روی چینی دست داشت.

آثار

آثار بازمانده از او به ترتیب تاریخی بدین قرار است:
١. نگارگری بر روی کاسه و بشقاب چینی مینایی ساخت شیراز که به تقلید از ظرفهای چین ساخته شده و در کنارۀ آن ابیاتی به قلم نستعلیق نوشته و رقم نگارگر با عبارت: «طیّاری میرزا بزرگ شیرازی سنۀ ١٢٦٠» در زیر کاسه و «العبدالاقل المحتاج میرزا بزرگ شیرازی ١٢٦٠» بر روی بشقاب دیده می‌شود (کریم‌زاده، ١ / ٦).
٢. تک‌چهرۀ آبرنگ حاجی محمدرحیم امین‌النجار، با کلاه بوقی شکستۀ سیاه و ریش مشکی حنایی با عبای نارنجی و قبای سبز که دو زانو بر روی حَرَمی نشسته و به ٢ متکا تکیه زده است و در دو سوی طاقچۀ پشت‌سر او در سمت راست و چپ این عبارتها نوشته شده: «هو تصویر مبارک جناب رفعت مآب فخرالحجّاج والتجّار حاجی محمدرحیم امین‌التجّار ایران فی ١٢٦٥» و «عمل بندۀ درگاه آقابزرگ نقاش شیرازی در دارالسلطنۀ قزوین هنگام رفتن به تبریز نقش شد». این اثر اکنون در موزۀ رضا عباسی در تهران نگهداری می‌شود.
٣. چهرۀ سیاه قلم از میرزاعلی مشهور به «کُراوغلی» و میرزامهدی مستوفی با رقم «عمل کمترین آقابزرگ شیرازی ١٢٦٧» (اندازه: ١٨٢×٢٨٣ میلی‌متر). این اثر پیش از این در مجموعۀ میرزا رضاخان ارفع‌الدوله (دانش) در موناکو بود.
٤. قلمدان روغنی بزرگی که بر رویه و پهلوهای آن چهرۀ بزرگان شیراز ازجمله: حاجی میرزا علی‌اکبر قوام‌الملک، حاجی اسدالله‌خان، میرزا ابوالحسن‌خان مشیرالملک، جهانگیرخان ایل‌بیگی، محمدقلی‌خان ایلخانی، لطفعلی‌خان سرتیپ، محمدهاشم‌خان امیر دیوان، مهرعلی‌خان شجاع‌السلطنه، حاج میرزابابا صراف، حاجی محمدخلیل، آقامحمدباقر طبیب، حاجی‌میرزا علی‌اکبر طبیب، میرزا کوچک‌خان نایب‌الصدر، آقامیرزا بابا ذهبی، میرزا ابوالحسن‌خان فسایی، شیخ ابوتراب، حاجی آقا میرمؤمن، شیخ ابوالقاسم، آقا اسدالله ملاباشی، آقا میرزاعلی صدر، آقا میرزا احمد ولد وصال و آقا میرزا محمود نگاشته شده و در دو پهلوی کشو قلمدان نوشته است: «چون حسب‌الحکم نواب اشرف والا نصرةالدوله فیروز میرزا حکمران مملکت فارس چنین مقرر بود که تصویر اعاظم و اشراف دارالعلم شیراز بر این قلمدان نگاشته آید، امتثالا لامره المطاع در رمضان المبارک ١٢٦٩ به طرحش پرداختم چون نواب اشرف والا تشریف‌فرمای دارالخلافة شدند ناتمام ماند در این اوان بندگان مشیرالملک در اتمام آن اهتمام فرمود عمل آقابزرگ شیرازی». آنچه بر ارزش این قلمدان می‌افزاید، این است که نگارگر چهرۀ خود را نیز در ته قلمدان نگاشته است و این از موارد کمی است که قلمدان‌سازی از عصر قاجار، تصویر خود را بر جای نهاده باشد (کریم‌زاده، ١ / ٤، ٥).
٥. تک‌چهرۀ آبرنگ سیف‌الله میرزا فرزند فتحعلی شاه که او را با کلاه و ریش و جامۀ ترمۀ بته‌جقه‌ای در ٤٠ سالگی نشان می‌دهد. چون این شاهزاده در رجب ١٢٢٩ق / ژوئن ١٨١٤م چشم به جهان گشوده، پس این تصویر در ١٢٦٩ق / ١٨٥٣م نگاشته شده است. رقم نگارگر در راست و چپ تصویر به خط شکسته چنین خوانده می‌شود: «صورت نواب سیف‌الله میرزا در ٤٠ سالگی رقم مشهدی آقابزرگ شیرازی». این تک‌چهره در مجموعۀ محسن مقدم که وقف دانشگاه تهران است، نگهداری می‌شود.
٦. تابلو رنگ روغن، مجلس مهمانی زلیخا و بانوان مصری با حضرت یوسف (٢٣٠×٤٦٠ میلی‌متر) که چهرۀ زنان به شیوۀ صنیع‌الملک ساخته شده است. این تابلو نخست بیضی بوده و سپس به شکل مربع‌مستطیل درآمده است. تابلو تاریخ ١٢٧٣ق / ١٨٥٧م دارد و اکنون در موزۀ رضا عباسی در تهران نگهداری می‌شود.
٧. تک‌چهره و نیم‌تنۀ ناصرالدین شاه که به ته‌ریش و سبیل و کلاهی بلند و جقه و حمایلی از ریسه‌های مروارید و سردوشیهای مرصع و نشان شیر و خورشید نشان داده شده است. زمینۀ پرده منظره‌سازی گردیده و بالای تابلو به خط نستعلیق نوشته شده: «السلطان ناصرالدین‌شاه قاجار خلدالله ملکه و دولته سنۀ ١٢٧٨» و در گوشۀ چپ رقم «چاکر درگاه آقابزرگ» خوانده می‌شود (کریم‌زاده، ٤).
٨. تصویر ٨ تن از فرماندهان لشکری دورۀ قاجاریه که در کتابخانۀ کاخ گلستان نگهداری می‌شود. این اثر چنین رقم خورده: «مشق کمترین خانزاد میرزابزرگ شیرازی سنه ١٢٨١» (کریم‌زاده، ٦).
٩. تصویر میرزا آقاخان مستوفی دیوان که در یک مجموعۀ خصوصی در تهران نگهداری می‌شود. در این تصویر چهره و نیم‌تنۀ میرزا آقاخان با قبای سبز و شال‌کمر سفید سلسله‌دوزی در حالی که بر روی صندلی نشسته و قلمدانی در دست دارد نموده شده است. در کنارش نوشته شده است: «تمثال مقرب الخاقان میرزا آقاخان مستوفی دیوان اعلی در سن ٢٥ سالگی رقم چاکر درگاه حضرت ظل‌الله آقابزرگ شیرازی سنۀ ١٢٨٤».
١٠. تابلو رنگ روغن چهرۀ ناصرالدین شاه که با کلیجه و کلاه و جقۀ پردار الماس‌نشان بر روی صندلی نشسته و رقم آن «چاکر درگاه آقابزرگ شیرازی سنه ١٢٨٦» است. این اثر در موزۀ مردم‌شناسی تهران نگهداری می‌شود.
گذشته از این آثار تاریخ‌دار، چند اثر هنری بی‌تاریخ آقابزرگ شیرازی در موزه‌ها و مجموعه‌های خصوصی موجود است. ٨ نمونه از آنها بدین شرح است:
١. تابلو رنگ روغن، مجلس مباحثۀ حضرت رضا (ع) با دانشمندان که از نخستین کارهای آقابزرگ شمرده می‌شود و خصوصیات سبک و شیوۀ مکتب شیراز و روزگار زندیان در آن پیداست. این تابلو در موزۀ رضا عباسی نگهداری می‌شود.
٢. تصویر آبرنگ ناصرالدین شاه در حالی‌که که بر روی صندلی خاتم نشسته و کج‌کلاهی با پر و جقه بر سر و کلیجۀ ترمه بر تن دارد. نوشتۀ این آبرنگ چنین است: «رقم چاکر درگاه آقابزرگ شیرازی». این اثر در یک مجموعۀ خصوصی در تهران است.
٣. تصویر نیم‌تنۀ ناصرالدین شاه در جوانی با کج‌کلاه و جقه و پر و آویزهای زمرّد و کلیجۀ بته‌جقه و سرداری مخمل سرخ و حمایل آبی و نشان شیر و خورشید در گردن با رقم «عمل بندۀ درگاه آقابزرگ». در پایین این تابلو ٥ گلدان تصویر شده است (مجموعۀ موزۀ رضا عباسی).
٤. تصویر آبرنگ چند روستایی موجود در آلبومی در کتابخانۀ موزۀ بریتانیا به شمارۀ «Or. ٤٩٣٦» (تیتلی، ٢٠، آلبوم شمارۀ ٤٢، قطعۀ شمارۀ ١٨).
٥. تابلو رنگ روغنی بزرگ، چهرۀ یکی از بزرگان شیراز با رقم «میرزا آقا بزرگ نقاشباشی» (موزۀ رضای عباسی). در این تابلو ریزه‌کاری و دقت قلم نگارگر در جامه‌سازی چشمگیر است. این اثر در نمایشگاه ١٣٥٦ش پکن به نمایش گذاشته شد.
٦. قلمدان روغنی زمینه زرافشان درشت صدفی که بر روی آن سه تک گل با رقم «آقابزرگ شیرازی» نگاشته شده است. این قلمدان در موزۀ هنرهای تزیینی تهران نگهداری می‌شود.
٧. پنج قلمدان دیگر که منظره‌های گوناگون از جمله داستان شیخ صنعان و دختر ترسا بر روی آنها تصویر شده است (کریم‌زاده، ٧).
٨. کاغذی گرده‌ای در مجموعۀ محمد‌علی کریم‌زاده که به نوشتۀ دارنده‌اش، استادانه انجام گرفته است (کریم‌زاده، ٦).

مآخذ

كریم‌زاده. محمدعلی، احوال و آثار نقاشان قدیمی ایران، لندن، ١٣٦٣ش؛ تحقیقات شخصی نویسندۀ مقاله؛ نیز:

Titley, Norah, Miniatures from Persian Manuscripts, British Museum, London, ١٩٧٩.

یحیی ذکاء