علوم حدیث - علوم حدیث - الصفحة ٧٢ - تحلیل روانشناختی طبقهبندی ارتباطات فردی در احادیثِ انواع دوستان
میشود که «استخدام» نام دارد و عبارت است از برطرف کردن نیاز خود و گستراندن نفوذ
و اراده و قدرت خود بر دیگران؛ و در نتیجه، پیدایش ویژگی «ریاست» و «طبقه اجتماعی». به دلیل منابع محدود و عدم امکان ریاست همگان سلسله مراتب اجتماعی و قدرت با تکیه بر ویژگیهای زیستی، شخصیتی و یا اجتماعی، چون شجاعت، ثروت، قبیله و... شکل میگیرد.
٦. نظریه استخدام تقریباً همان نظریهای است که در روانشناسی اجتماعی و جامعهشناسی «تبادل اجتماعی» نام گرفته است. نظریه تبادل و ارزش/سهم اجتماعی[١] _ که شاید سنتیترین دیدگاه در بررسی روابط فردی باشد _ عمل اجتماعی انسان را ناشی از به دستآوریِ پاداش و پرهیز از تنبیه و هزینه میداند؛ از این رو، به اندازهای که نسبت برونداد _ دروندادِ فردی بیشتر از نسبت شخص مقابل باشد، شخص مقابل برای ایجاد روابط سودمندتر ارزیابی میشود، و اگر کمتر باشد، ناسودمندتر.[٢] محوریت تمام تقریرهای این نگرش اقتصادی _ اجتماعی مبتنی بر نظریه انتخاب عقلانی[٣] است که بر اساس آن انسانها در تمام مسائل، نسبت هزینه _ سود را میسنجند و سپس و با توجه به «برداشت فردی» از این نسبت و «سنجش آن با نیازها، معیارها و انتظارات فردی» دست به عمل میزنند.[٤] گاهی این رویکرد به خاطر ناتوانیاش در توجیه برخی روابط ایثارگرانه (مانند روابط والدینی یا روابط عاشقانه) با نظریه عشق اجتماعی[٥] آمیخته میشود.[٦]
٧. تضاد منافع به خاطر کمبود منافع قابل استفاده، تنها یکی از جنبههای رفتار اجتماعی است که تا حدی نیز طبیعی و برخاسته از غریزه است.
٨. اما رفتار اجتماعی جنبه دیگری نیز میتواند بگیرد، به نام «رفتار حمایتی» که سرچشمه آن، اخلاق انسانی و شرایع الهی هستند. مهمترین دلیل این ادعا نیز آن است که چنان که علامه طباطبایی نیز در نشانی یاد شده اشاره مینمایند، تبادل اجتماعی و استخدام تنها بر اساس غریزه صورت میگیرد؛ اما رفتار حمایتی که رفتاری اخلاقی است و دربردارنده پنج مرحله ادراکی و کارکردی است،[٧] تنها پس از رشد فرایندهای
[١]. Social exchange and equity.
[٢]. Social exchange in developing relationships (pp. ٩٩–١٣٣).
[٣]. rational selection.
[٤]. بنگرید: زندی، ١٣٩١، مقالۀ اقتصاد دین، پینوشت؛ و نیز:
Interpersonal relations: A theory of interdependence, ١٩٧٨; Close relationships, ١٩٨٣.
[٥]. communal love theory
[٦]. Exchange and communal relationships, ١٩٨٢, (pp. ١٢١–١٤٤); Communal and exchange relationships, (pp. ٢٩–٤٢).
[٧]. روانشناسی اجتماعی با نگرش به منابع اسلامی، صص ٣٥٠-٣٥١.