علوم سیاسی
(١)
ضرورت روشنفكرى دينى1 -
١ ص
(٢)
اقتراحعلوم سياسى در ايران؛ كاستىها و بايستىها -
٢ ص
(٣)
جمهورى اسلامى و دانش سياسى -
٣ ص
(٤)
ملخص المقالات -
٤ ص
(٥)
بررسى وضعيت جغرافياى سياسى و ژئوپليتيك در ايران - حافظ نيا محمدرضا
٥ ص
(٦)
متغيرها و شاخصههاى جريانشناسى سياسى - منصور نژاد محمد
٦ ص
(٧)
ارزيابى وضعيت رشته روابط بينالملل در ايران - ستوده محمد
٧ ص
(٨)
در آمدى بر روششناسى انديشه سياسى تمدن اسلامى - فیرحی داود
٨ ص
(٩)
چالش و چشمانداز علم سياست متعالى - صدرا على رضا
٩ ص
(١٠)
فقه سياسى در ايران 1 - ميراحمدى منصور
١٠ ص
(١١)
دولت اخلاقى مهدوى - کارگر رحيم
١١ ص
(١٢)
حوزه مطالعاتى انقلاب اسلامى - عيسى نيا رضا
١٢ ص
(١٣)
فكر سياسى امام موسى صدربخش دوم - لک زايى شريف
١٣ ص
(١٤)
اسلام و ليبرال دموكراسى گفتوگوى تيموتى گارتن اش با گروه فلسفه سياسى - رضوانى محسن
١٤ ص
(١٥)
نظريه انتقادى و فراروىها در انديشه هابرماس - شفيعى محمود
١٥ ص
(١٦)
تحليلى جامعه شناختى از تحولات سياسى انقلاب اسلامى ايرانبهمن 1357 تا مرداد 1360 - کرم اللهى نعمت الله
١٦ ص
(١٧)
انديشه سياسى ملاصدرا - حقيقت سيد صادق
١٧ ص
علوم سیاسی - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ٧ - ارزيابى وضعيت رشته روابط بينالملل در ايران - ستوده محمد
ارزيابى وضعيت رشته روابط بينالملل در ايران
ستوده محمد
تاريخ دريافت: ٢٨/٧/٨٤
تاريخ تأييد: ٣٠/٨/٨٤
در اين مقاله توصيف اوليهاى از وضعيت آموزش و پژوهش در رشته روابط بينالملل در ايران ارائه شده است. بدين منظور سابقه مطالعات بينالمللى در ايران و اقدامات به عمل آمده براى توسعه قلمرو مطالعاتى روابط بينالملل و تأسيس رشتههاى آن در ايران پس از انقلاب اسلامى بررسى گرديده و سپس وضعيت آموزش، پژوهش و ظرفيتهاى موجود در فرهنگ بومى و دينى تبيين شده است.
واژههاى كليدى: روابط بينالملل، مطالعات بينالمللى، ظرفيتها، كاستىها
مقدمهمطالعات بينالمللى در قالب يك رشته مستقل و علمى قدمت زيادى برخوردار نيست. رشته روابط بينالملل، به مثابه يك حوزه مطالعاتى ميان رشتهاى، پس از جنگ جهانى اول در اروپا و آمريكا مورد توجه قرار گرفت و متعاقب جنگ جهانى دوم به طور خاص مورد توجه مراكز تحقيقاتى و دانشگاهى بهويژه در آمريكا واقع شد. البته موضوعات اين رشته مانند جنگ و صلح، حقوق بينالملل، ديپلماسى، اقتصاد بينالمللى و تاريخ كشورها و جهان از قدمت زيادى برخوردار است و اين موضوعات عمدتاً به صورت حاشيهاى در رشتههاى تاريخ، علوم سياسى، حقوق و اقتصاد مطالعه مىشد. آنچه اين رشته را از ساير رشتهها متمايز مىسازد، شكلگيرى موضوعهاى بينالمللى در چارچوب مفاهيم نظرى و علمى جديدى است كه خاص نيمه دوم قرن بيستم تاكنون است. در اين دوره شاهد تلاشهاى علمى گستردهاى در زمينههاى نظرى، نظريهپردازى و تحقيقات كاربردى در قلمرو روابط بينالملل و سياست خارجى هستيم. از اين زمان تلاش شد تا مطالعه روابط خارجى، سياست خارجى و روابط بينالمللى از حالت توصيفى، خاطره نويسى و روزنامهنگارى خارج شده و مطالعات تخصصى وارد اين قلمرو شود و افراد ماهرى جهت تأمين منافع ملى، مديريت تعارض منافع كشور و ساير مسايل بينالمللى تربيت شوند- يكى از كشورهايى كه در مواجهه با وضعيت جديد تلاش كرده تا از دستاوردهاى علمى اين رشته استفاده كند ايران است. در اين جا به تبيين وضعيت رشته روابط بينالملل در ايران مىپردازيم. ١. سابقه مطالعات بينالمللى در ايران
مطالعات مربوط به روابط بينالملل، نظام بينالملل، تحولات بينالمللى، ديپلماسى و سياست خارجى در ايران قبل از انقلاب تا حد زيادى به صورت حاشيهاى و در چارچوب مطالعه سياست به عنوان يك علم قرار داشت. تأسيس دارالفنون در سال ١٢٧٦، مدرسه علوم سياسى در سال ١٢٧٨، مدرسه حقوق در سال ١٢٩٢، مدرسه حقوق و علوم سياسى در سال ١٣٠٦ و دانشگاه تهران در سال ١٣١٣ را بايد حركتى در راستاى مطالعه سياست به روش علمى در ايران دانست كه در آن تربيت نيروى انسانى ماهر براى وزارت امور خارجه و ارتقاى سطح علمى دانشجويان و فارغ التحصيلان در حوزههاى تحولات بينالمللى، نظام بينالملل، سياستهاى جهانى، تاريخ جهان، حقوق بينالملل و روابط ديپلماتيك مورد توجه بود- تأسيس مركز مطالعات عالى بينالمللى دانشگاه تهران در سال ١٣٤٤ را بايد گامى ديگر جهت تقويت مطالعات بينالمللى دانست. اما نكته قابل توجه اين است كه شكلگيرى ادبيات مفهومى، نظرى و كاربردى رشته روابط بينالملل در اين مقطع به كندى صورت مىگرفت و رشد مطالعات بينالمللى در ايران به شدت تحت تأثير ادبيات رشته علوم سياسى و علم سياست در ايران قرار داشت. از طرفى، نگاه به مطالعات بينالمللى به صورت گذرا و مقطعى و فاقد زمينههاى نظريهپردازى بود و هدف از آن پاسخ دادن به برخى از نيازهاى كاربردى وزارت امور خارجه بود. ٢. مطالعات بينالمللى در جمهورى اسلامى ايران
پس از انقلاب اسلامى ايران تلاش شد تا در رشتههاى دانشگاهى و سرفصلهاى آنها بهويژه در رشتههاى علوم انسانى تغييراتى در جهت نيازهاى كشور صورت گيرد. بدين منظور در پانزده خرداد ١٣٥٩ دانشگاهها براى ايجاد اصلاحاتى تعطيل شد. به دستور امام(ره) در ٢٣ خرداد ١٣٥٩ ستاد انقلاب فرهنگى٣ تشكيل گرديد كه اصلاحات نظام آموزشى و پژوهشى دانشگاهها را بر عهده داشت. اين ستاد كه بعدها (در سال ١٣٦٣) به دستور امام(ره) به «شوراى عالى انقلاب فرهنگى» تغيير نام يافت متولى سياستگذارى فرهنگى عمومى جامعه مىباشد و «رسالتش تثبيت، تعميق و گسترش اصول فكرى و ارزشهاى والاى اسلامى و تسرى آن در همه شؤون فرهنگى و اجتماعى و آموزشى كشور مىباشد».٤ اين شورا وظايف زير را بر عهده دارد: «تدوين اصول سياست فرهنگى نظام جمهورى اسلامى و تعيين اهداف و جهت برنامههاى فرهنگى و آموزشى و پژوهشى و علمى؛
- تعيين مراجع براى طرح و تدوين برنامههاى فرهنگى و آموزشى و علمى و تحقيقاتى؛
- تصويب آييننامههاى مهم و اساسى مراكز علمى و فرهنگى، آموزشى و پژوهشى كشور؛
- تصويب ضوابط تأسيس مؤسسهها و مراكز علمى و فرهنگى و تحقيقاتى فرهنگستانها
و دانشگاهها و مراكز آموزش عالى؛
- تهيه طرح و تدوين آييننامهها براى ايجاد زمينههاى لازم جهت بسيج و مشاركت همه جانبه مردم؛
- تدوين ضوابط براى گزينش استادان و معلمان دانشگاهها و مراكز آموزشى؛
- نظارت بر [اجراى] كليه مصوبات شوراى عالى انقلاب فرهنگى؛
- تأييد نامزدهايى كه وزير فرهنگ و آموزش عالى به عنوان رئيس دانشگاهها و مراكز آموزش عالى به شورا پيشنهاد مىنمايد؛
- تدوين ضوابط و اصول كلى و سياستهاى مربوط به توسعه روابط علمى و فرهنگى با كشورهاى ديگر؛
- نظارت بر امور كتابهاى درسى».٥
از جمله تغييراتى كه شوراى عالى انقلاب فرهنگى در رشتههاى علوم انسانى انجام داد تغيير در عناوين و سرفصلهاى دروس رشته علوم سياسى بود و بر اين اساس مباحث و موضوعات مربوط به رشته روابط بينالملل در ذيل رشته علوم سياسى قرار گرفت. در رشته علوم سياسى در مقطع كارشناسى دانشجو موظف گرديد تا دروسى مانند اصول روابط بينالملل، تاريخ روابط بينالملل، ديپلماسى پيامبر، مسايل سياسى و اقتصادى جهان سوم، حقوق بينالملل عمومى، حقوق بينالملل خصوصى، امپرياليزم و سازمانهاى بينالمللى را بگذارند. به عبارت ديگر، مقطع كارشناسى علوم سياسى شامل دو دسته از دروس علوم سياسى و روابط بينالملل است كه در مقاطع كارشناسى ارشد و دكترى روابط بينالملل، دروس تخصصى رشته به صورت جداگانه مطالعه مىشود. از طرفى در مقطع كارشناسى از دانشكده روابط بينالملل وزارت امور خارجه مىتوان نام برد كه از سال ١٣٦٢ به منظور تربيت نيروى انسانى مورد نياز اين وزارتخانه اقدام به پذيرش دانشجو نمود و از سال ١٣٧٠ دوره كارشناسى ارشد، ديپلماسى و سازمانهاى بينالمللى را داير نمود. مطالعات روابط بينالمللى در مقطع كارشناسى ارشد و دكترى مورد توجه دانشگاههايى مانند دانشگاه تهران، تربيت مدرس و دانشگاه شهيد بهشتى و دانشگاه علامه طباطبايى بوده است كه در اين مورد براى مثال دانشگاه تهران در سال ١٣٦٧ در مقطع ارشد روابط بينالملل و در سال ١٣٧٦ در مقطع دكترى روابط بينالملل اقدام به پذيرش دانشجو نمود. علاوه بر دانشگاههاى دولتى بايد از دانشگاه آزاد اسلامى ياد كرد كه در دورههاى كارشناسى ارشد و دكترى به تربيت نيروى انسانى در قلمرو روابط بينالملل پرداخته است.٦
٣. عناوين دروس مربوط به رشته روابط بين الملل
الف) رشته علوم سياسىبا توجه به سرفصلهاى دروس رشته علوم سياسى، دانشجوى اين رشته موظف است برخى از دروس مربوط به رشته روابط بينالملل را بگذراند. جدول زير اين دروس را در مقطع كارشناسى علوم سياسى نشان مىدهد. %%
| كد درس |
نام درس | تعداد واحد |
ساعت | پيشنياز يا زمان ارائه درس |
||
| جمع | نظرى | عملى | ||||
| ٠٩ | حقوق بينالملل اسلامى | ٢ | ٣٤ | ٣٤ | ٠٢ | |
| ٢٢ | مسائل سياسى و اقتصادى جهان سوم | ٣ | ٥١ | ٥١ | ||
| ٢٣ | اصول روابط بينالملل (الف و ب) | ٣ | ٦٨ | ٦٨ | ||
| ٢٤ | تاريخ روابط بينالملل از ١٨٧١ تا ١٩٤٥ | ٣ | ٥١ | ٥١ | ||
| ٢٥ | سازمانهاى بين المللى | ٢ | ٣٤ | ٣٤ | ||
| ٢٩ | حقوق بينالملل عمومى | ٤ | ٦٨ | ٦٨ | ٠٢ | |
| ٣٠ | فن ديپلماسى و آداب كنسولى | ٢ | ٣٤ | ٣٤ | ||
| ٣٣ | شناخت ماهيت و عملكرد امپرياليسم | ٤ | ٦٨ | ٦٨ | ||
| ٣٧ | سياست خارجى قدرتهاى بزرگ | ٣ | ٥١ | ٥١ | ||
| ٣٨ | مسائل نظامى و استراتژيك معاصر | ٣ | ٥١ | ٥١ | ||
%%
| كد درس |
نام درس | تعداد واحد |
ساعت | پيشنياز يا زمان ارائه درس |
||
| جمع | نظرى | عملى | ||||
| ٤٦ | سياست و حكومت در شوروى | ٢ | ٣٤ | ٣٤ | ||
| ٤٧ | سياست و حكومت در ايالات متحده آمريكا | ٢ | ٣٤ | ٣٤ | ||
| ٤٨ | سياست و حكومت در خاورميانه | ٢ | ٣٤ | ٣٤ | ||
| ٤٩ | سياست و حكومت در آسياى جنوبى | ٢ | ٣٤ | ٣٤ | ||
| ٥٠ | سياست و حكومت در چين | ٢ | ٣٤ | ٣٤ | ||
| ٥١ | سياست و حكومت در آفريقا | ٢ | ٣٤ | ٣٤ | ||
| ٥٢ | سياست و حكومت در آمريكاى لاتين | ٢ | ٣٤ | ٣٤ | ||
| ٥٣ | سياست و حكومت در اروپاى باخترى | ٢ | ٣٤ | ٣٤ | ||
| ٥٤ | خاورميانه و سياست بين الملل | ٢ | ٣٤ | ٣٤ | ||
| ٥٥ | اقتصاد بين الملل | ٢ | ٣٤ | ٣٤ | ||
| ٥٨ | انقلابهاى جهان | ٤ | ٦٨ | ٦٨ | ||
| ٣٤ | سير قدرت درياها | ٢ | ٣٤ | ٣٤ | ||
| ٦٠ | مسايل سياسى و اقتصادى كشورهاى اروپاى شرقى | ٣ | ٥١ | ٥١ | ||
| ٦١ | مسايل سياسى و اقتصادى و اروپاى غربى | ٣ | ٥١ | ٥١ | ||
| ٦٤ | اعراب و اسرائيل و مسئله فلسطين | ٢ | ٣٤ | ٣٤ | ||
| ٦٦ | جغرافياى سياسى (تأكيد بر جهان اسلام) | ٣ | ٥١ | ٥١ | ||
در مقطع كارشناسى ارشد علوم سياسى نيز دانشجو موظف گرديده تا بيست واحد دروس اصلى و هشت واحد دروس اختيارى را به همراه چهار واحد رساله پژوهشى بگذراند كه دروس اصلى «نظريههاى مختلف در روابط بينالملل» و «سمينار مسائل كشورهاى جهان سوم» در كنار ساير دروس اصلى قرار گرفت. و دانشجو مىتوانست از ميان چهار گروه زير، يك گروه درسى را به عنوان حوزه تخصصى خود انتخاب كند. جدول زير نشان دهنده مربوط بودن دو گروه درسى به رشته روابط بينالملل است. دروس اختصاصى (اختيارى) كارشناسى ارشد علوم سياسى %%
| كد درس |
نام درس | تعداد واحد |
ساعت | پيشنياز يا زمان ارائه درس |
||
| جمع | نظرى | عملى | ||||
| جنبش غير متعهدها | ٢ | ٣٤ | ٣٤ | |||
| مسائل سياسى و اقتصادى نفت در خاورميانه | ٢ | ٣٤ | ٣٤ | |||
| روابط متقابل دولتهاى خاورميانه با توجه به نفوذ قدرتهاى بزرگ | ٢ | ٣٤ | ٣٤ | |||
| سير تحولات حكومت در خاورميانه | ٢ | ٣٤ | ٣٤ | |||
| تحولات جديد حقوق بينالملل عمومى | ٢ | ٣٤ | ٣٤ | |||
| اسلام و حقوق بين الملل | ٢ | ٣٤ | ٣٤ | |||
| بررسى تطبيقى سياست خارجى ايالات متحده آمريكا و شوروى | ٢ | ٣٤ | ٣٤ | |||
| مسائل استراتژى معاصر | ٢ | ٣٤ | ٣٤ | |||
| سازمانهاى بين المللى | ٢ | ٣٤ | ٣٤ | |||
| پيمانها و سازمانهاى منطقهاى | ٢ | ٣٤ | ٣٤ | |||
| مناطق نفوذ ابرقدرتها (بعد از جنگ جهانى دوم) | ٢ | ٣٤ | ٣٤ | |||
| حقوق اساسى تطبيقى | ٢ | ٣٤ | ٣٤ | |||
در مقطع دكترى علوم سياسى نيز دروس «روابط شمال - جنوب» و «سمينار مسايل سياسى روز» در رديف دروس اصلى (اجبارى) قرار دارد. دروس مشترك اجبارى دوره دكترى علوم سياسى
%%
| كد درس |
نام درس | تعداد واحد |
ساعت | پيشنياز يا زمان ارائه درس |
||
| جمع | نظرى | عملى | ||||
| ٧١٠٠٣ | روابط شمال - جنوب | ٣ | ٥١ | ٥١ | ||
| ٧١٠٠٤ | سمينار مسايل سياسى روز | ٣ | ٥١ | ٥١ | ||
مطالعه علمى مسائل روابط بينالملل به صورت حوزه مستقل مطالعاتى در ايران ديرهنگام آغاز شد و برنامه درسى، عناوين و سرفصل دروس كارشناسى ارشد روابط بينالملل در سيصد و سى و يكمين جلسه شوراى عالى برنامهريزى وزارت علوم، تحقيقات و فنآورى در تاريخ ٢٥ آذر ١٣٧٥ به تصويب رسيد. بر اساس اين مصوبه، دانشجو موظف گرديد ٣٢ واحد دروس اختصاصى شامل شانزده واحد اجبارى، دوازده واحد اختيارى و چهار واحد تدوين رساله را بگذارند.
جدول زير عناوين درس مقطع كارشناسى ارشد روابط بينالملل را نشان مىدهد. دروس اختصاصى (اجبارى)
%%
| كد درس |
نام درس | تعداد واحد |
ساعت | پيشنياز
يا زمان ارائه درس |
||
| جمع | نظرى | عملى | ||||
| ٠١ | تئورىهاى روابط بين الملل | ٣ | ٥١ | ٥١ | ||
| ٠٢ | روش و پژوهش در روابط بين الملل | ٢ | ٣٤ | ٣٤ | ||
| ٠٤ | سياست بين الملل | ٣ | ٥١ | ٥١ | ||
| ٠٦ | سازمانهاى بين المللى | ٣ | ٥١ | ٥١ | ||
| ٠٧ | مطالعات منطقهاى | ٢ | ٣٤ | ٣٤ | ||
| ٠٨ | انقلاب اسلامى و بازتاب آن بر روابط بين الملل | ٣ | ٥١ | ٥١ | ||
| كد درس |
نام درس | تعداد واحد |
ساعت | پيشنياز يا
زمان ارائه درس |
||
| جمع | نظرى | عملى | ||||
| ٠٩ | حل و فصل مسالمتآميز دعاوى | ٢ | ٣٤ | ٣٤ | ||
| ١٠ | حقوق بينالملل توسعه | ٢ | ٣٤ | ٣٤ | ||
| ١١ | حقوق بازرگانى بين المللى | ٢ | ٣٤ | ٣٤ | ||
| ١٢ | حقوق ديپلماتيك و كنسولى | ٢ | ٣٤ | ٣٤ | ||
| ١٣ | حقوق ملتها | ٢ | ٣٤ | ٣٤ | ||
| ١٤ | اسلام و حقوق بين الملل | ٢ | ٣٤ | ٣٤ | ||
| ١٥ | حقوق معاهدات | ٢ | ٣٤ | ٣٤ | ||
| ١٦ | حقوق درياها | ٢ | ٣٤ | ٣٤ | ||
| ١٧ | حقوق جنگ و بيطرفى | ٢ | ٣٤ | ٣٤ | ||
| ١٨ | حقوق فضا و هوا | ٢ | ٣٤ | ٣٤ | ||
| ١٩ | تحول جامعه بينالملل و حقوق بين الملل درس آزاد ١ و ٢ |
٢ | ٣٤ | ٣٤ | ||
ب) فهرست دروس اختيارى گرايش سياست بين الملل %%
| كد درس |
نام درس | تعداد واحد |
ساعت | پيشنياز يا
زمان ارائه درس |
||
| جمع | نظرى | عملى | ||||
| ١٩ | مطالعه تطبيقى نظامهاى سياسى بينالمللى | ٢ | ٣٤ | ٣٤ | ||
| ٢٠ | استراتژى نظامى ابرقدرتها و قدرتهاى بزرگ | ٢ | ٣٤ | ٣٤ | ||
| ٢١ | سياست خارجى آمريكا | ٢ | ٣٤ | ٣٤ | ||
| ٢٢ | سياست خارجى شوروى | ٢ | ٣٤ | ٣٤ | ||
| ٢٣ | سمينار جهان سوم در سياست بين الملل | ٢ | ٣٤ | ٣٤ | ||
| ٢٤ | سمينار روابط خارجى ايران | ٢ | ٣٤ | ٣٤ | ||
| ٢٥ | سياست خارجى تطبيقى | ٢ | ٣٤ | ٣٤ | ||
| ٢٦ | نقش ايدئولوژى در سياست بين المللى | ٢ | ٣٤ | ٣٤ | ||
| ٢٧ | مديريت بحرانهاى بين المللى درس آزاد ١ و ٢ |
٢ | ٣٤ | ٣٤ | ||
%% ج) فهرست دروس اختيارى گرايش اقتصاد بين الملل %%
| كد درس |
نام درس | تعداد واحد |
ساعت | پيشنياز يا
زمان ارائه درس |
||
| جمع | نظرى | عملى | ||||
| ٢٨ | شركتهاى چندمليتى و اقتصاد بين الملل | ٢ | ٣٤ | ٣٤ | ||
| ٢٩ | انرژى و سياست جهان | ٢ | ٣٤ | ٣٤ | ||
| ٣٠ | نظام نوين اقتصادى | ٢ | ٣٤ | ٣٤ | ||
| ٣١ | بررسى تطبيقى نظامهاى اقتصادى | ٢ | ٣٤ | ٣٤ | ||
| ٣٢ | روابط اقتصادى ايران با جهان خارج از جنگ دوم تا
انقلاب اسلامى (الف) |
٢ | ٣٤ | ٣٤ | ||
| ٣٣ | روابط اقتصادى ايران با جهان خارج از جنگ دوم تا
انقلاب اسلامى (ب) |
٢ | ٣٤ | ٣٤ | ||
| ٣٤ | مسائل پولى و بانكى بين المللى | ٢ | ٣٤ | ٣٤ | ||
| ٣٥ | تئورىهاى توسعه نيافتگى اقتصادى | ٢ | ٣٤ | ٣٤ | ||
| ٠٥ | اقتصاد بين الملل درس آزاد ١ و ٢ |
٢ | ٣٤ | ٣٤ | ||
د) فهرست دروس اختيارى گرايش سازمانهاى بين المللى %%
| كد درس |
نام درس | تعداد واحد |
ساعت | پيشنياز يا
زمان ارائه درس |
||
| جمع | نظرى | عملى | ||||
| ٣٦ | سازمانهاى اقتصادى و پولى بينالمللى | ٢ | ٣٤ | ٣٤ | ||
| ٣٧ | سازمانهاى حقوقى و قضايى بينالمللى | ٢ | ٣٤ | ٣٤ | ||
| ٣٨ | سازمانهاى سياست و امنيتى بينالمللى | ٢ | ٣٤ | ٣٤ | ||
| ٣٩ | سازمانهاى اجتماعى و فرهنگى بينالمللى | ٢ | ٣٤ | ٣٤ | ||
| ٤٠ | نقش ايران در سازمانهاى بينالمللى درس آزاد ١ و ٢ |
٢ | ٣٤ | ٣٤ | ||
جدول عناوين دروس دكترى روابط بينالملل به صورت زير مىباشد: ١. دروس تخصصى: گروه درسى روابط سياسى بينالمللى (سياست و امنيت بينالملل) %%
| عنوان درس | تعداد |
ساعت | ملاحظات | ||
| جمع | نظرى | عملى | |||
| ١. نقش قدرت در سياست بين الملل | ٢ | ٣٤ | ٣٤ | ||
| ٢. مسائل امنيتى جهان معاصر (با تأكيد بر دوران بعد از جنگ سرد) | ٢ | ٣٤ | ٣٤ | ||
| ٣. همگرايى و واگرايى در روابط بين الملل | ٢ | ٣٤ | ٣٤ | ||
| ٤. جهان سوم و سياست بين الملل | ٢ | ٣٤ | ٣٤ | ||
| ٥. تصميمگيرى و پژوهش عملياتى در سياست خارجى | ٢ | ٣٤ | ٣٤ | ||
| ٦. مذاكرات ديپلماتيك | ٢ | ٣٤ | ٣٤ | ||
| ٧. سياست خارجى تطبيقى | ٢ | ٣٤ | ٣٤ | ||
| ٨. سياست خارجى ايران در تئورى و عمل (تجزيه وتحليل اهداف، منافع و استراتژى) | ٢ | ٣٤ | ٣٤ | ||
| ٩. مديريت بحران و مناقشات بين المللى | ٢ | ٣٤ | ٣٤ | ||
| ١٠. جهان اسلام در سياست بين الملل | ٢ | ٣٤ | ٣٤ | ||
| ١١. مطالعه تطبيقى نظامهاى سياسى بين المللى | ٢ | ٣٤ | ٣٤ | ||
| رساله | ٢٢ | ||||
| عنوان درس | تعداد |
ساعت | ملاحظات | ||
| جمع | نظرى | عملى | |||
| ١. نقد و ارزيابى تئورىهاى روابط بين الملل | ٢ | ٣٤ | ٣٤ | ||
| ٢. ابزار نوين تجزيه و تحليل در روابط بين الملل | ٢ | ٣٤ | ٣٤ | ||
| ٣. روش شناخت در روابط بين الملل | ٢ | ٣٤ | ٣٤ | ||
| ٤. مسائل جارى بينالمللى و مناطق بحرانى | ٢ | ٣٤ | ٣٤ | ||
| ٥. تحول مفاهيم در روابط بين الملل | ٢ | ٣٤ | ٣٤ | ||
| ٦. كامپيوتر و اطلاع رسانى | ٢ | ٥١ | ١٧ | ٣٤ | |
| ٧. متون تخصصى زبان خارجه | ٢ | ٣٤ | ٣٤ | - | |
٢. دروس تخصصى: گروه درسى حقوق و سازمانهاى بين المللى %%
| عنوان درس | تعداد |
ساعت | ملاحظات | ||
| جمع | نظرى | عملى | |||
| ١. اصول حقوقى ناظر بر روابط بين الملل | ٢ | ٣٤ | ٣٤ | ||
| ٢. حقوق بينالملل و نظم نوين جهانى | ٢ | ٣٤ | ٣٤ | ||
| ٣. حقوق بينالملل توسعه و محيط زيست | ٢ | ٣٤ | ٣٤ | ||
| ٤. حقوق جنگ و بيطرفى | ٢ | ٣٤ | ٣٤ | ||
| ٥. سازمان ملل متحد و امنيت جهانى | ٢ | ٣٤ | ٣٤ | ||
| ٦. حل اختلافات بين المللى | ٢ | ٣٤ | ٣٤ | ||
| ٧. حقوق بشر و روابط بين الملل | ٢ | ٣٤ | ٣٤ | ||
| ٨. حقوق بينالملل درياها | ٢ | ٣٤ | ٣٤ | ||
| ٩. سازمانهاى تخصصى منطقهاى و بين المللى | ٢ | ٣٤ | ٣٤ | ||
| ١٠. مسؤوليت بين المللى | ٢ | ٣٤ | ٣٤ | ||
| ١١. جهان سوم و حقوق بين الملل | ٢ | ٣٤ | ٣٤ | ||
| عنوان درس | تعداد |
ساعت | ملاحظات | ||
| جمع | نظرى | عملى | |||
| ١. اقتصاد سياسى بين الملل | ٢ | ٣٤ | ٣٤ | ||
| ٢. روابط اقتصادى و تجارت شمال و جنوب | ٢ | ٣٤ | ٣٤ | ||
| ٣. تجارت اسلحه و امنيت بين الملل | ٢ | ٣٤ | ٣٤ | ||
| ٤. مسائل بينالمللى نفت - انرژى و كشورهاى در حال توسعه | ٢ | ٣٤ | ٣٤ | ||
| ٥. منابع بينالمللى، توسعه و مبادلات جهانى | ٢ | ٣٤ | ٣٤ | ||
| ٦. مسائل پولى و بانكى بين المللى | ٢ | ٣٤ | ٣٤ | ||
| ٧. بررسى تطبيقى نظامهاى اقتصادى | ٢ | ٣٤ | ٣٤ | ||
| ٨. روابط فرهنگى، ارتباطات و مبادلات بين المللى | ٢ | ٣٤ | ٣٤ | ||
| ٩. تكنولوژى و روابط بينالملل (با تأكيد بر مشكلات جهان سوم) | ٢ | ٣٤ | ٣٤ | ||
| ١٠. مسائل عمده اقتصادى معاصر | ٢ | ٣٤ | ٣٤ | ||
| عنوان درس | تعداد |
ساعت | ملاحظات | ||
| جمع | نظرى | عملى | |||
| ١. ايران و كشورهاى همسايه | ٢ | ٣٤ | ٣٤ | ||
| ٢. ايران و كشورهاى منطقه خاورميانه عربى | ٢ | ٣٤ | ٣٤ | ||
| ٣. ايران و منطقه خليج فارس | ٢ | ٣٤ | ٣٤ | ||
| ٤. ايران و كشورهاى منطقه آسيا (شبه قاره و آسياى جنوب شرقى) | ٢ | ٣٤ | ٣٤ | ||
| ٥. ايران و كشورهاى منطقه امريكا | ٢ | ٣٤ | ٣٤ | ||
| ٦. ايران و كشورهاى منطقه اروپا | ٢ | ٣٤ | ٣٤ | ||
| ٧. ايران و كشورهاى آسياى ميانه و ساير جمهورىهاى مستقل مشترك المنافع | ٢ | ٣٤ | ٣٤ | ||
| ٨. ايران و كشورهاى منطقه افريقا | ٢ | ٣٤ | ٣٤ | ||
ج) رشته مطالعات منطقهاى
با توجه به اهميت روزافزون مطالعات بينالمللى، تحولات جهانى، انقلاب ارتباطات و اطلاعات، جهانى شدن و همچنين اهميت تخصصى شدن حوزههاى مطالعاتى و شكلگيرى رشته مطالعات منطقهاى، مشخصات كلى برنامه و سرفصل دروس كارشناسى ارشد مطالعات منطقهاى در تاريخ ششم خرداد ١٣٨٠ به تصويب شوراى عالى برنامهريزى وزارت علوم، تحقيقات و فن آورى رسيد. بر اساس برنامه مذكور، اين حوزه مطالعاتى در سيزده گرايش تنظيم گرديد. جداول زير دروس پيشنياز و دروس پايه را نشان مىدهد:
الف) دروس پيش نياز مطالعات منطقهاى
تعداد واحدها: ٨ واحد %%| كد درس |
نام درس | تعداد |
ساعت | پيشنياز يا زمان ارائه درس | ||
| جمع | نظرى | عملى | ||||
| ٠٠١ | روش پژوهش در روابط بين الملل | ٢ | ٣٢ | ٣٢ | - | |
| ٠٠٢ | كارورزى | ٢ | ٤٨ | ١٦ | ٣٢ | |
| ٠٠٣ | زبان تخصصى | ٤ | ٩٦ | ٣٢ | ٦٤ | |
ب) دروس پايه مطالعات منطقهاى
تعداد واحدها: ١٠ واحد %%| كد درس |
نام درس | تعداد |
ساعت | پيشنياز يا
زمان ارائه درس |
||
| جمع | نظرى | عملى | ||||
| ١١ | سياست بين الملل | ٢ | ٣٢ | ٣٢ | - | |
| ١٢ | تحولات نظرى در روابط بينالملل، جهانى شدن
و منطقهگرايى |
٢ | ٣٢ | ٣٢ | - | |
| ١٣ | سياست خارجى جمهورى اسلامى ايران | ٢ | ٣٢ | ٣٢ | - | |
| ١٤ | اقتصاد سياسى بين الملل | ٢ | ٣٢ | ٣٢ | - | |
| ١٥ | نظام امنيت بينالمللى و منطقهاى | ٢ | ٣٢ | ٣٢ | - | |
گرايشهاى سيزده گانه رشته مطالعات منطقهاى عبارتند از:
١. مطالعات ايران
٢. مطالعات منطقهاى خليج فارس
٣. مطالعات منطقهاى درياى خزر
٤. مطالعات منطقهاى خاورميانه و شمال آفريقا
٥. مطالعات منطقهاى آسياى مركزى و قفقاز
٦. مطالعات منطقهاى آسياى جنوبى
٧. مطالعات منطقهاى آسياى جنوب شرقى
٨. مطالعات منطقهاى آسياى شرقى
٩. مطالعات منطقهاى اوراسيا
١٠. مطالعات منطقهاى اروپا
١١. مطالعات منطقهاى آمريكاى شمالى
١٢. مطالعات منطقهاى آمريكاى مركزى و جنوبى
١٣. مطالعات منطقهاى آفريقا
عناوين دروس بيان شده و عناوين دروس رشته ديپلماسى و سازمانهاى بينالمللى و سرفصلهاى آنها تا حدى مىتواند زمينههاى لازم را براى دستيابى به اهداف مورد نظر فراهم سازد؛ امّا با توجه به پيشرفت علوم، فن آورى و دانش بشرى، لازم است در عناوين دروس و سرفصلهاى آنها، به صورت مستمر تغييراتى ايجاد شود تا دانشجو ضمن آشنا شدن با مفاهيم، رهيافتها و نظريههاى گذشته، از دستاوردهاى علمى جديد بشرى نيز بهرهمند گردد و علوم و دانستههاى خود را با توجه به شرايط و الزامات محيطى كاربردى سازد. اين نياز اساسى در نظام آموزشى كشور كمتر برآورده مىشود؛ عناوين دروس و سرفصلهاى آن براى مدت زيادى ثابت باقى مىماند و تغييرات ايجاد شده توسط اساتيد هم نتوانسته است خلأ موجود را رفع سازد و گاهى به دليل تنوعات بيش از حد عناوين يا سرفصلهاى تدريس شده، مطالب اصلى در حاشيه قرار گرفته و دانشجو از دانش و بينش علمى لازم برخوردار نمىگردد و از آنجا كه فرهنگ كتاب خوانى به ويژه منابع اصلى هر درس كمتر حاكم است عملاً فعاليت دانشجو به موارد مطرح شده محدود مىگردد. فرصتها و امكانات
با توجه به مطالب فوق، نگاهى مختصر به سابقه مطالعات روابط بينالمللى در ايران قبل از انقلاب و پس از آن، نشان مىدهد كه اين حوزه مطالعاتى با كاستىها، نارسايىها و در عين حال فرصتها و امكاناتى مواجه بوده است كه آنها را مىتوان به صپىنوشتها ١. مقاله حاضر بخشى از پژوهشى است كه به سفارش كارگروه علوم سياسى دفتر جنبش نرمافزارى و توسعه علوم اسلامى انجام شده است.٢. استاديار روابط بين الملل مؤسسه آموزش عالى باقرالعلومعليه السلام.٣. در اين باره مىتوان براى نمونه به كتابهاى زير اشاره كرد: E. H. Carr. The Twenty years, crisis; ١٩١٩-١٩٣٩ (London: macmillan ١٩٣٩); K. N. waltz, Theory of International Politics (New york: ١٩٧٩);Robert, Keohane, After Hegemony: Cooperation and Discord in the world Political Economy (Princeton: Priceton university Press ١٩٨٩);C. Kegley (ed): Controversies in International Relations Theory: Realism and the Neoliberal challenge (New york: ٨t. Martin's ١٩٩٥).Scott Burchill and Andrew linklater. Theories of International Relations (New York: ٨t. Martins Press INC. ١٠٠٦). ٤. در اين باره، ر.ك: عليرضا ازغندى، علم سياست در ايران (تهران: مركز بازشناسى اسلام و ايران، ١٣٨٢) ص ٢١ - ٣٨.٥. امام خمينى، صحيفه نور، ج ١٢، ص ١٧٧.٦. رويدادها (تهران: دبيرخانه مركزى ائمه جمعه، تابستان ١٣٧٠) ص ٤٦٧.٧. على برّى ديزجى و ديگران، روزها و رويدادها (تهران: ١٣٧٧) ج ٣، ص ٩٥ - ٢٩٤.٨. عليرضا ازغندى، پيشين، ص ١٠٥ - ١١٧.٩. سعيد تائب، كاستىها و بايستىهاى علوم سياسى در ايران (گزارش مربوط به گرايش روابط بينالملل، پژوهشكده علوم و انديشه سياسى، ١٣٨٤).١٠. همان.١١. همان.١٢. عبدالقيوم سجادى، كاستىها و بايستىهاى علوم سياسى در ايران (گزارش مربوط به گرايش روابط بينالملل، پژوهشكده علوم و انديشه سياسى، ١٣٨٤).