علوم سیاسی - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ٥ - نقد و تكملهاى بر «فى مصادر التراث السياسى الاسلامى» - شکوهى ابوالفضل

نقد و تكمله‌اى بر «فى مصادر التراث السياسى الاسلامى»
شکوهى ابوالفضل


اين مقاله ناظر بر كتاب «فى مصادر التراث السياسى الاسلامى» اثر نصر محمد عارف است، به عبارت ديگر نقدى است بر «نقد روش شناختى مطالعات سياسى معاصر» (بخش اول كتاب) و تكمله‌اى است بر كتابشناسى ميراث سياسى در اسلام (بخش دوم كتاب). اميد است كه تمامى سه هزار فيشى كه در اين موضوع جمع آورى شده است در قالب كتابى عرضه گردد تا در حد امكان انتظارات را بر آورده گرداند.

در مجلّه نقد و نظر شماره ٨ - ٧، (تابستان و پاييز ١٣٧٥) آقاى محمدتقى سبحانى در مقاله‌اى با عنوان «ميراث انديشه سياسى مسلمانان» كتاب فى مصادر التراث السياسى الاسلامى نوشته دكتر نصر محمد عارف را معرفى كردند. ايشان كتاب مذكور را با وصف «كتاب‌شناسى نسبتاً كاملى از منابع سياسى اسلامى تا قرن سيزدهم» ٣ ستوده و نشان داده‌اند كه چگونه مؤلف محترم با توجه به «ملاحظات روش‌شناختى»، «كاستى تحقيقات جديد در مرجع‌شناسى» و «روش ناشايست در برخورد با ميراث سياسى» را براى ما آشكار ساخته است. همچنين ايشان با توجه به تمايز قائل شدن مؤلف محترم بين دو قسم «منابع تخصصى» و «غير تخصصى»، «محورهاى كلى» قسم دوم را به اجمال ذكر كرده و سپس تمامى ٣٠٧ اثر معرفى شده را برشمرده‌اند.
بايد اعتراف كرد كه هم كار آقاى نصر محمد عارف به عنوان - به احتمال قوى - تنها اثر در زمينه كتاب‌شناسى خاص ميراث انديشه سياسى اسلامى، و هم اقدام آقاى سبحانى در معرفى اين كتاب مهم، قابل ستايش فراوان است، به ويژه از اين حيث كه تعميم‌هاى بى‌دليل تاريخ‌نگاران انديشه سياسى اسلامى را مورد توجه و نقد قرار داده‌اند، لكن بايد دانست كه اين اولين گام در اين مسير ناهموار و ناپيموده است؛ همچنان كه «مؤلف محترم خود معترف است كه تتبع او كافى نيست و بعيد نيست كه با پى‌جويى كامل، نسخه‌هاى بيشتر يافت شود».٤
از اين رو نگارنده اين سطور بر آن شد تا تكمله‌اى را ناظر بر نوشتار آقاى سبحانى - و نه اصل كتاب - تقديم علاقه‌مندان كند.
قبل از معرفى نسخه‌هاى مكمّل، تذكر چند ايراد روش شناختى موجود در متن كتاب و نويسنده مقاله ضرورى به نظر مى‌رسد:
١. مؤلف محترم به تمايز اساسى بين انديشه سياسى و تاريخ انديشه سياسى توجهى نكرده‌اند. بديهى است كه اين بى‌توجهى اشكالاتى را پيش مى‌آورد، كه به ويژه اين اشكالات هنگام بررسى آمارى «٧٤ كتاب تازه در عرصه انديشه سياسى اسلام» از جانب ايشان، خودنمايى مى‌كند؛ آنگاه كه ايشان مى‌نويسد مستندترين اين «٧٤ كتاب تازه» فقط به ٣٣ مأخذ (١١ درصد از ٣٠٧ عنوان) مراجعه كرده است. و تعدادى به كمتر از نوزده منبع و ٨٠ درصد نيز به كمتر از ده منبع بسنده كرده‌اند، خواننده گمان مى‌كند كتاب‌هاى مورد نقد همگى در زمينه تاريخ انديشه سياسى است. و معلوم است كه رشته تاريخ انديشه سياسى در واقع تحليل و بررسى كتاب‌ها و مآخذى از نوع همين ٣٠٧ عنوان است و تاريخ نگار يا تحليل‌گر تاريخ انديشه سياسى اسلامى به ناچار بايستى لااقل قسمت اعظم - اگر نگوييم همه - منابع مكتوب در تمدن اسلامى را به درستى ديده و بررسى كرده باشد؛ امّا مثال‌هايى كه بلافاصله در مقاله مذكور آورده شده، گوياى اين مطلب است كه بسيارى از ٧٤ كتاب مورد مطالعه از سنخ تاريخ انديشه سياسى نبوده و جزء كتاب‌هاى اجتهادى درباره كتاب و سنت است و نه تاريخ اجتهادهاى سياسى به معناى اعم. از جمله به كتاب الاسلام و اصول الحكم از على عبدالرازق دراساتٌ فى النظم و التشريعات الاسلاميه از محمد احمد خلف اللَّه، از مؤثرترين و پرجنجال‌ترين نوشته‌هاى سياسى عرب در سده اخير، مى‌توان اشاره كرد. اوّلى فقط به دو منبع - آن هم دو منبع تقريباً فرعى مقدمه ابن خلدون و العقد الفريد - استناد كرده و دومى، هيچ منبعى را ارائه نكرده است. در يك كلام، همه ٧٤ اثرى كه ياد شد، در مجموع فقط به هيجده منبع اصلى (٦ درصد از ٣٠٧ اثر) مراجعه كرده‌اند.٥ همان طور كه مى‌دانيم؛ اين دو اثر يقيناً اجتهادى و ناظر به متون دينى (كتاب وسنت) است و نه ناظر به انديشه انديشمندان اسلامى، و براى بحث اجتهادى، تنها استنادات ضرورى (استناد به كتاب و سنت) لازم است؛ هر چند كه به صورت كلى و اجمالى - نفياً يا اثباتاً - از ديگر اجتهادات تاريخى يا معاصر سخن به ميان آمده باشد. حتى مى‌توان گفت اگر كسى بخواهد در متون اسلامى يا هر متن ديگرى انديشه كند، چه بسا توجه زياد به آراى ديگران - اگر مانع نباشد - لااقل مفيد نخواهد بود.
٢. اگر حداقل توسط مؤلف «هنوز از ٧٥ عنوان، هيچ نسخه‌اى شناسايى نشده است»٦ ، پس توقع اين كه نويسندگان جديد حتماً بايد آنها را نيز ديده باشند، چندان معقول به نظر نمى‌رسد. بنابراين در بررسى آمارى نيز اين ٧٥ عنوان نبايستى محاسبه گردد. به علاوه چهار عنوان از كتاب‌هاى فوق فقط درباره ماوردى است و كسى كه در مورد ماوردى يا هر موضوع خاص‌تر از كل تاريخ انديشه سياسى اسلامى، مطالعه مى‌كند، چه نيازى به استناد به مآخذ غير مربوط دارد.
٣. در بخش ديگر مقاله با عنوان «كتاب‌شناسى» به طور كلى آثار و منابع سياسى به دو دسته تقسيم شده‌اند: يكى منابعى كه «مستقيم» و «تخصصى» سياست را مورد كاوش قرار داده‌اند و ديگرى، آثارى كه غير مستقيم و در حاشيه به سياست پرداخته‌اند.٧ سپس بخش اخير را «از دايره اين كتاب‌شناسى خارج دانسته و «فقط به محورهاى كلى آن اشاره»٨ كرده‌اند. ضمن طرح اين محورها، به برخى از ايرادهاى آن به طور گذرا اشاره خواهيم كرد.
محور «١. تفاسير قرآن و شروح احاديث»: البته اين مطلب كه «تفاسير و شروح احاديث كه در زمينه فهم قرآن و حديث و ارتباط آن دو را با واقع تأمين مى‌كنند، از منابع غير مستقيم در علوم سياسى به شمار مى‌آيد»٩ - در خصوص انديشيدن و اجتهاد سياسى - كاملاً بجاست، لكن در مورد تاريخ انديشه سياسى اسلامى تا حدودى نارواست، زيرا بسيارى از انديشه‌هاى اسلامى متفكران - جديد و قديم - در خلال همين تفاسير و شروح نهفته است. و گنجينه بسيار گرانبهايى از انديشه را تشكيل مى‌دهد. سزاوار است كه در اين گونه تاريخ‌نويسى‌ها، جاى مناسبى براى «انديشه سياسى در تفاسير قرآن و شروح احاديث» باز كنيم.
محور «٢. كتاب‌هاى فقهى»: خصوصاً ابوابى كه بيشتر با انديشه سياسى پيوند دارد، نظير امر به معروف و نهى از منكر، جهاد و دفاع، خراج و ... .١٠
محور «٣.١١ ابواب امامت در كتاب‌هاى علم كلام»:١٢ به نظر مى‌رسد در اين دو نوع منبع، فرق اساسى و فارقى با آن ٣٠٧ منبع ديگر در تخصصى و غير تخصصى يا مستقيم و غير مستقيم بودن نبوده اگر هم فرقى باشد تنها در «مستقل» و «غير مستقل» بودن است. بديهى است كه اين فرق تأثير چندانى در «مأخذيت» ندارد؛ مگر از اين جهت كه رساله‌ها و كتاب‌هايى كه مستقلاً به مسائل سياسى مى‌پردازند بيشتر ناظر به مقتضيات زمانى و مكانى‌اند تا آثار عمومى و كلاسيك كه بخشى از مباحث سياسى را دربر مى‌گيرند.
محور «٤. كتاب‌هاى اصول فقه به ويژه مباحثى همچون استحسان، مصالح مرسله...»١٣ : با اندك دقتى معلوم مى‌شود كه اطلاق لفظ «منبع» يا «مأخذ» به كتاب‌هاى اصولى صحيح نيست، بلكه اين كتاب‌ها از چند جهت، تنها جنبه روشى و روش‌شناختى درباره انديشه سياسى اسلامى به معناى عام دارند: يكى اين كه برخى از روش‌هاى استنباطِ انسان را به عنوان يك انديشمند از «كتاب» و «سنت» به دست مى‌دهد و ديگر اين كه به معناى منطقى مستقيم و غير مستقيم روش‌هاى استنباط متفكران سياسى مسلمان را به ما مى‌شناساند و بدين ترتيب مقدارى از نيازهاى روشى انسان را به عنوان تحليل‌گر انديشه و تاريخ انديشه سياست تأمين مى‌كند. البته در مورد «تاريخ انديشه سياسى»، ارزش‌هاى روش شناختى و معرفت شناختى ديگرى هم دارد كه در جاى خود بايد به آنها پرداخت.
محور »٥. خطبه‌هاى ائمه اطهارعليهم السلام، خلفا و نيز نامه‌ها و سلوك علمى آنها»: در توضيح اين محور بايد گفت كه خطبه‌ها و نامه‌ها و سلوك علمى ائمه اطهارعليهم السلام در نظر شيعيان، بخشى از سنت و در نتيجه از منابع اجتهاد و تفكر سياسى يك شيعه در «كتاب» و سنت به شمار مى‌رود؛ و در نظر غير شيعه، هم‌رديف خطبه‌ها و نامه‌ها و سلوك علمى خلفا و لذا از منابع تاريخ انديشه سياسى ائمه‌عليهم السلام و خلفا محسوب مى‌گردد.
محور «٦. دايرة المعارف‌هايى كه در ضمن به سياست نيز پرداخته‌اند»١٤ : اگر منظور اين است كه در اين گونه كتاب‌ها، صاحب اثر به مناسبت‌هاى مختلف، عقيده و انديشه سياسى خود را نيز مطرح كرده است، در اين صورت باز هم جزء منابع دست اول تاريخ انديشه سياسى محسوب مى‌شود.
محور «٧. [انواع‌] كتاب‌هاى تاريخ»١٥ : در اين مورد بايد روشن شود كه اگر چه تاريخ معصومين‌عليهم السلام جزئى از «سنت» و در نتيجه جزء منابع دست اول خود انديشه سياسى است، ولى «تاريخ سياسى دولت‌ها»، «تاريخ نظام‌هاى سياسى و حكام»، «تاريخ نهادهاى سياسى (به ويژه نهاد وزارت) و يا «ادبيات مردمى يا سيره‌هاى مردمى و سيره‌هاى علما و صالحين»، همگى از منابع مهم و دست اولِ جامعه‌شناسى و تاريخ رفتار و نهادهاى سياسى است و نه از منابع درجه دوم و سوم انديشه سياسى اسلامى.
محور «٨. فرهنگ لغات و كتاب‌هايى كه به شرح و تعريف اصطلاحات مى‌پردازند»١٦ : اين مورد به حق از منابع غير مستقيم در هر دو قسم انديشه و تاريخ انديشه سياسى است و توجه كردن به آن از نكات مهم روش‌شناختى اين رشته است و توجه دادن به آن نيز كارى در خور تقدير فراوان است.

امّا ٣٩٠ مآخذى كه به مثابه تكمله كتاب‌شناسى آقاى نصر محمد عارف است به قرار زير است:
حسن بصرى (١١٠ - ١٢٠ق)
١. اندرزهايى به عمر بن عبد العزيز. نامه حسن بصرى در وصف «امام عادل».١٧
ابن مقفع (١٠٩ - ١٤٥ق)
٢. الادب الكبير.١٨
احمد بن الحسين بن عمر الكوفى. از اصحاب امام صادق و امام كاظم‌عليه السلام.
٣. الامامة؛ كتاب فى الامامة.
محمد بن الحسن الشيبانى (١٣٢ - ١٨٩ق)
٤. الاحكام فى الارتداد عن الاسلام.
٥. السرقة و قطاع الطريق.
يحيى بن آدم (متولد ٢٠٣ق)
٦. الخراج.١٩
محمد بن ادريس شافعى (١٥٠ - ٢٠٤ق)
٧. المبسوط. فصلِ «كتاب الامامه».
٨. قتال اهل البغى.
طاهر پوشنگى (سال تأليف ٢٠٥ق).
٩. پند طاهر پوشنگى به پسرش عبداللَّه.
محمد و اداره ديوان (متولد ٤١٣ ق)
١٠. كتاب الشورى‌.
يوسف بن عبدالرحمن (ت ٢٠٨ق)
١١. كتاب الامامه.
محمد بن ابى عمير (متولد ٢١٧ق).
١٢. الاحتجاج فى الامامة.
ابو عبيد القاسم بن سلام (ت ٢٢٤ق).
١٣. الاموال.
ابو اسحاق ابراهيم بن العباس الصدلى (متولد ٢٤٣ه)
١٤. كتاب الدوله.
حسين بن عبيداللَّه سعدى قمى (قرن سوم هجرى): از اصحاب امام على النقى‌عليه السلام.
١٥. الامامة.
ابوبكر هلال بن يحيى (متولد ٢٤٥هق)
١٦. كتاب الحدود.
القاسم بن ابراهيم الريسى (١٦٩ - ٢٤٦ق)٢٠
١٧. الامامه.
جاحظ (١٦٠ - ٢٥٥ق).
١٨. النابته (رسالة فى...) = بنى اميه (رسالة فى...).٢١
محمد بن سحنون التنوخى القيروانى (٢٠٢ - ٢٥٦ق).
١٩. كتاب الامامه.
فضل بن شاذان (متولد ٢٦٠ق)
٢٠. كتاب الاربع مسائل فى الامامة.
٢١. الايضاح.٢٢
احمد بن جعفر بن شاذان.
٢٢. ادب الوزراء.
ابو عبداللَّه بن قتبة الدينورى (٢١٣ - ٢٧٦ق).
٢٣. كتاب العرب = التسوية بين العرب و العجم.
٢٤. و تفضيل العرب = فضل العرب على العجم = تفضيل العرب.٢٣
احمد بن الطيب سرخسى (مقتول ٢٨٦ق).
٢٥. آداب الملوك = ادب الملوك.
ابو زكريا يحيى بن عمر بن يوسف كنانى جيّانى فرطبى سوسى مالكى جدلى (٢١٣ - ٢٨٩ق).
٢٦. احكام السّوق.٢٤
احمد بن يحيى راوندى (٢٠٥ - ٢٩٨ه).
٢٧. كتاب امامة.
سعيد بن عبداللَّه الاشعرى (متولد ٢٩٩ يا ٣٠١ق).
٢٨. كتاب الامامة.
حسين بن منصور حلاج (مقتول ٣٠٩ق).
٢٩. كتاب كيد الشيطان و امر السلطان.
ابو جعفر محمد بن جرير بن رستم طبرى (متولد ٣١٠ق).
٣٠. دلائل الامامه.
اسماعيل بن على بن اسحاق بن نوبخت بغدادى (٢٣٧ - ٣١١ق).
٣١. اثبات الامامة.
محمد بن عبدالرحمن ابن قبة رازى (متولد ٣١٧ق).
٣٢. الامامة.
على بن الحسين ابن بابويه قمى (متولد ٣٢٩ق)
٣٣. الامامة و التبصرة من الحيرة.٢٥
سيد مرتضى (٤٣٦ق).
٣٤. الشافى: در نقض كتاب قاضى عبدالجبار در معناى امامت.
ابو نصر فارابى (٣٦٠ - ٣٣٩ق).
٣٥. فصول مدنى = فصول المنتزعه.
٣٦. التنبيه على سبيل السعاده = فى السعادة الموجوده = التنبيه على اسباب السعاده.٢٦
٣٧. احصاء العلوم، بخش علوم مدنى.٢٧
٣٨. الملّه.
عبيداللَّه بن احمد بن يعقوب بن نصر انبارى (متولد ٣٥٦ق).
٣٩. كتاب الاِبانه عن اختلاف الناس فى الامامه.
محمد بن محمد بن حسين اصفهانى (٣٦٠ق).
٤٠. دستور الوزارة فى قوانين الوزارة.
محمد مقدسى (٣٤٥ - ٣٧٥ه .ق).
٤١. السياسة اللازمة المرضيه.
ابوالحسن على بن نصر (ابن طيب) (٣٧٧ق).
٤٢. ادب السلطان.
ابوالحسن محمد بن يوسف عامرى (ت ٣٨١ه).
٤٣. السعادة و الاسعاد.
٤٤. الاعلام به مناقب الاسلام، بخش سياست.
ابوالحسن هلال بن محسن صابى (زنده در ٣٨٤ق).
٤٥. رسوم دار الخلافه.
محمد بن احمد صفوانى (قرن چهارم ق).
٤٦. الامامة.
محمد بن احمد حارثى (قرن چهارم ق).
٤٧. كتاب الامامة.
باقلانى مالكى (متولد ٤٠٣ق).
٤٨. التمهيد فى الرد على الملاحده و المعطّله و الرافضه و الخوارج و المعتزله: اين كتاب بحث جامعى از امامت عرضه كرده است.
حسين بن قاسم بن على المهدى لدين اللَّه (٣٨٤ - ٤٠٤ق).
٤٩. الامامة.
ابو العباس وليد بن محمد تدمرى (سال تأليف ٤٠٦ق).
٥٠. السياسة و الآداب.٢٨
محمد و اداره ديوان (متولد ٤١٣ ق).
٥١. مولى و معنا و اقسام آن (دو رساله در...).٢٩
ابوالقاسم فردوسى (٣٢٩ - ٤١٦ق).
٥٢. شاهنامه.٣٠
احمد بن مسكويه (متولد ٤٢٠ يا ٤٢١ق).
٥٣. تهذيب الاخلاق = طهارة الاعراق.٣١
عبدالقاهر طاهر بغدادى (متولد ٤٢٩ق).
٥٤. اصول الدين: شامل بحث جامعى در امامت و خلافت در نه عنوان.
ابن هيثم (٣٥٤ - ٤٣٠ق).
٥٥. كتاب الامامة.
ابو نعيم احمد بن عبداللَّه بن احمد بن اسحاق اصفهانى (٣٣٦ - ٤٣٠ق).
٥٦. فضيلة العادلين من الولاة و من انعم النظر فى حال العمال و النجاة.٣٢
نظام الملك طوسى (٤٠٨ - ٤٨٥ق).
٥٧. قانون الملك.
امام الحرمين جوينى (٤١٩ - ٤٧٨ يا ٤٩٩ق).
٥٨. الارشاد الى قاطع الادله فى اصول الاعتقاد.٣٣
ابو حامد محمد غزالى (٤٥٠ - ٥٠٥ق).
٥٩. الاقتصاد فى الاعتقاد = اقتصاد الاعتقاد٣٤: مهم‌ترين اثر غزالى در تئورى سياسى.
٦٠. نصيحة الملوك.
٦١. احياء علوم الدين.
ابو يعلى محمد ابن هَبّاريه (٤١٤ - ٥٠٩ق).
٦٢. نتايج الفطنه فى نظم كليله و دمنه.
٦٣. الصادح و الباغم: در اخلاق سياسى.
مجهول (تاريخ تأليف ٥١٠ق).
٦٤. سياست و اداره ديوان (درباره...).٣٥
عبدالواحد بن محمد آمدى تميمى (متولد ٥١٠ق).
٦٥. شرح غرر الحكم و درر الكلم.
مقاتل عطيه (٥٠٥ق).
٦٦. محاورة حول الامامة و الاخلافة.٣٦
محمد بن على ظهيرى سمرقندى (نيمه قرن ششم).
٦٧. اغراض السياسة فى اغراض الرياسة.٣٧
ابوعلى حسين بن محمد بن فراء (٤٥١ - ٥٢٦ق).
٦٨. رسل الملوك و من يصلح للرسالة.٣٨
نظامى عروضى (زنده ٥٥٠ق).
٦٩. چهار مقاله عروضى.٣٩
ابوحفص عمر النسفى (٥٣٧ق).
٧٠. مجمع العلوم.
ابن منجب صيرفى (٥٤٢ق).
٧١. الاشاره الى من نال الوزاره.
نصر اللَّه منشى (نيمه سده ششم هجرى).
٧٢. كليله و دمنه.٤٠
اتابك شام (٥٥١ - ٥٥٧)
٧٣. بحر الفوائد، بخش كتاب السلطان.٤١
صدر الكتاب ظهير الدين محمد بن على بن محمد بن حسن ظهيرى سمرقندى (سال تأليف ٥٥٨ق).
٧٤. اغراض السياسة فى علم الرئاسه.
شيخ فتح اللَّه بن احمد بن محمود شهرستانى سبزوارى (سال تأليف ٥٧٠ق).
٧٥. اخلاق ظهيرى.
عبدالفضل جعفر بن على دمشقى (سال تأليف ٥٧٠ق).
٧٦. الاشاره الى محاسن التجاره.
السخاوى (متولد ٦٠٣ق).
٧٧. التبر المسبوك فى ذيل السلوك.
محمود بن محمد بن حسين اصفهانى (تأليف در نخستين دهه سده هفتم هجرى).
٧٨. دستور الوزاره.
امام فخر رازى (٥٤٤ - ٦٠٦ق).
٧٩. اسرار التنزيل.
٨٠. جامع العلوم = حدائق الانوار فى حقائق الاسرار = انموزج العلوم = كتاب ستينى‌٤٢
اسحاق سجاسى (سال تأليف از ٦٠٩ تا ٦١٠ق).
٨١. فرائد السلوك فى فضائل الملوك. (ح)
الياس بن يوسف، نظامى گنجوى (٥٣٠ - ٦١٤ق).
٨٢. شرفنامه: سياست‌نامه مهمى است كه به شعر نگاشته شده است. اين اثر در كليات نظامى گنجوى به شعر چاپ گرديده است.
ابو على حسن سلمانى (زنده ٦١٤ق).
٨٣. السياسة الخاصة و العامة.
نظام الدين يحيى بن صاعد بن احمد، براى علاء الدين كيقباد فرزند كيخسرو سلجوقى (٦٠٧ - ٦١٦ق).
٨٤. حدائق السير فى آداب الملوك.٤٣
زين الدين عبدالرحمن بن ابى بكر عمر جويرى دمشقى (سال تأليف ٦١٨ و ٦١٩ق).
٨٥. المختار فى كشف الاسرار و هتك الاستار فى علم الحيل.٤٤
محمد بن منصور (فخر مدبر) براى يكى از پادشاهان هند (سال سلطنت ٦٠٧ - ٦٣٣ق).
٨٦. آداب الحرب و الشجاعه. ٤٥
حسام الدين ابو عبداللَّه حميد بن احمد بن محمد المحلي الفقيه الزيدى (متولد ٦٥٢ق).
٨٧. نصيحة الولاة الهاديه الى النجاة.خ
نجم الدين رازى مشهور به دايه (٥٧٠ - ٦٥٤ق).
٨٨. مرصاد العباد.٤٦
٨٩. مرموزات اسدى.٤٧
يوسف بن قزا أوغلى بن عبداللَّه، سبط بن جوزى (٥٨٢ - ٦٥٤ق).
٩٠. كنز الملوك.
سيد بن طاووس (٥٨٩ - ٦٦٤ق).
٩١. الزام النواصب بامامة على بن ابى‌طالب.
خواجه نصيرالدين محمد طوسى (٥٩٧ - ٦٧٢ق).
٩٢. اخلاق ناصرى.
٩٣. خلافتنامه الهى.
٩٤. روضة التسليم = تصورات، البته منسوب به اوست.
٩٥. تجريد العقايد = الكلام.
٩٦. رسم و آئين پادشاهان قديم.
احمد بن موسى بن جعفر بن طاووس (متولد ٦٧٣ق).
٩٧. بناء المقالة العلويه فى نقض الرسالة العثمانيه للجاحظ.٤٨
ابراهيم دسوقى (٦٣٣ - ٦٧٦ق).
٩٨. الحسبه فى الاسلام.٤٩
سراج الدين ابوالثناء محمود دارموى (٥٩٤ - ٦٨٢ق).
٩٩. لطايف الحكمة.
سعدالدين و راوينى (قرن هفتم هجرى).
١٠٠. مرزبان نامه: سياست‌نامه‌اى است مانند كليله و دمنه.٥٠
مصلح الدين سعدى (متولد ٦٩١ق).
١٠١. نصيحة الملوك.
١٠٢. بوستان، بخش‌هايى در اندرزنامه.
١٠٣. گلستان، بخش‌هايى در اندرزنامه.
بابا افضل الدين مرقى كاشانى (قرن هفتم هجرى).
١٠٤. ساز و پيرايه شاهان پرمايه = انجام نامه.٥١
فضل اللَّه قزوينى (حيات در ٧٠٠ق): نگارنده المعجم فى آثار العجم.
١٠٥. تحفه،٥٢ احتمال داده شده از مؤلف فوق باشد.
محمد بن احمد المكناسى، ابن السكاك (متولد ٧٠٨ق).
١٠٦. نصح ملوك الاسلام.
خواجه رشيد الدين فضل اللَّه همدانى (٦٤٨ - ٧١٨ق).
١٠٧. جامع التواريخ (جلد دو) = تاريخ مبارك غازانى.٥٣
١٠٨. سوانح الافكار (نامه‌هاى سياسى اجتماعى او).٥٤
١٠٩. فوائد السلطانيه.
١١٠. سؤال سلطان (رساله در...).
١١١. نصيحة سلطان (رساله در...).
شمس الدين ابراهيم محتسب ابرقوه (سال تأليف ٧١٨ق).
١١٢. مجمع البحرين،٥٥ سياست‌نامه‌اى دينى عرفانى است.
على بن ابو حفص بن فقيه سپاهانى (در اواخر سده هفت و اوايل سده هشت مى‌زيسته).
١١٣. تحفة الملوك و نصيحة العجايب.
علامه ابن مطهر حلّى (٦٤٨ - ٧٢٦ق).
١١٤. باب حادى عشر.
١١٥. نهج الحق.
١١٦. منهاجم الكرامة فى معرفة الامامه.
محمد بن ابى طالب عراقى (٦٥٤ - ٧٢٧ق).
١١٧. اخلاق السلطانيه.٥٤
احمد بن عبدالحليم بن تيميه (٦٦١ - ٧٢٨ق).
١١٨. المظالم المشتركه.٥٥
١١٩. منهاج السّنة النبويه فى نقد كلام الشيعة و القدرية.
١٢٠. الخلافة و الملك.٥٦
شرف الدين عبداللَّه، معروف به وصاف الحضره (٦٦٣ - ٧٣٠ق).
١٢١. تجزية الامصار و تزجية الاعصار = تاريخ وصاف، شامل بخش‌هاى مستقلى در سياست‌نامه تحت عنوان «اخلاق السلطنة فى الاحوال و الازمة».٥٧
مرتضى ابن مفضل (متولد ٧٣٢ق).
١٢٢. بيان الاوامر المجمله فى وجوب طاعة اولى الامر و فرض المسألة.خ‌
ابن الحاج ابو عبداللَّه محمد عبدرى فارسى مالكى (متولد ٧٣٧ق).
١٢٣. مدخل الشرع الشريف.
احمد بن يحيى بن محمد بن عبدالواحد بن على التلمسانى الونشريى (٧٢٥ - ٧٧٦ق).
١٢٤. كتاب الولايات و مناصب الحكومة الاسلامية و الخطط الشرعية.٥٨
الافضل بن على الملك الافضل العباسى (متولد ٧٧٨ق).
١٢٥. نزهة الظرفاء و تحفة الخلفا.٥٩
عضد الدين ايجى (قرن هشتم هجرى)، معاصر سلطان محمد خدابنده.
١٢٦. اخلاق العضديه.٦٠
مجهول (قرن هشتم هجرى).
١٢٧. قانون السياسة و دستور الرئاسه.٦١
مير سيد على همدانى (٧١٤ - ٧٨٦ق).
١٢٨. ذخيرة الملوك.٦٢
جلال الدين زكريا بن عبداللَّه قاينى نسفى بخارائى هروى (تاريخ تأليف ٨١٣ق).
١٢٩. نصايح شاهرخ شاهى.خ‌
فاضل مقداد (متولد ٨٢٦ق).
١٣٠. اللّوامع الالهية.
كمال الدين حسين خوارزمى (زنده در ٨٢٩ق).
١٣١. نصيحت‌نامه شاهى.خ‌
نجم الدين قاسم بن صمد مذمكينى (قرن هشتم يا نهم هجرى).
١٣٢. جواهر كنز الغرائب.خ‌
تاج الدين حسين خوارزمى (متولد ٨٣٩ق).
١٣٣. ينبوع الاسرار فى نصايح الابرار.خ‌
١٣٤. نصيحت‌نامه.
احمد بن يحيى المرتضى (متولد ٨٤٠ق): ممكن است همان احمد المهدى باشد كه در نقد و نظر، (ش ٨ - ٧، ص ٤٠٧) آورده شده است.
١٣٥. كتاب الامامة.
شيخ الاسلام برهان الدين غزالى (زنده در ٨٤٤ق).
١٣٦. ترجمه نامه اسكندر به ارسطو.خ‌
مجهول، هم عصر شاهرخ تيمورى (٧٠٨ - ٨٦٣ق).
١٣٧. تحفة السلاطين.خ‌
جلال الدين زكريا بن عبداللَّه قاينى نسفى بخارائى هروى (٧٠٧ - ٨٦٣ق).
١٣٨. نصايح شاهرخ شاهى.
ابو عبداللَّه محمد عقبانى تلمسانى اندلسى (متولد ٨٧١ق).
١٣٩. تحفه الناظر و غنية الذاكر فى حفظ الشعائر و تغيير المناكرخ [حسبه‌].
علاء الدين على مصنّفك شاهرودى (متولد ٨٧١ق).
١٤٠. تحفه السلاطين.خ‌
على بن محمد العاملى البياضى (متولد ٨٧٧ق).
١٤١. الامامة.
محمد فرزند على امامى (سال تأليف ٨٨٦ق).
١٤٢. منقبت نامه.خ‌
ابو عبداللَّه محمد غرناطى (متولد ٨٩٦ق).
١٤٣. نوابغ السلك فى طبايع الملك.
هبة اللَّه شاه مير حسينى (زنده در ٨٩٨ق).
١٤٤. آداب سلطانى = آداب سلطنت.
جلال الدين محمد دوانى (٨٣٠ - ٩٠٨ق).
١٤٥. لوامع الاشراق فى مكارم الاخلاق = اخلاق جلالى، بخش سياست مدن: اين كتاب در سومين شماره مجله علوم سياسى احيا شده است.
١٤٦. عرض لشگر (رساله در...).
١٤٧. ديوان مظالم (رساله در...).خ‌
١٤٨. عدالت (رساله در...)، اولين رساله اوست درباره عدالت.٦٣
١٤٩. عدالت (رساله در...): نگارش دوم مؤلف از رساله اولش است.
١٥٠. عدالت (رساله در...): نگارش سوم مؤلف از رساله اولش است.
١٥١. عدالت (رساله در...): رساله دوم مولف درباره عدالت.٦٤
قاسم بن يوسف هروى (اوايل قرن دهم).
١٥٢. ارشاد الزراعه: مقدمه اين كتاب در حدود ٢٥ صفحه مباحث بسيار مهمى در سياست و اقتصاد سياسى دارد.٦٥
قوام الدين يوسف بن حسن حسينى شافعى رومى (متولد ٩٢٢ق).
١٥٣. احكام السلاطين = تعليق احكام سلطانى.
جلال (به گواهى چگامه پايان كتابش، قوام المُلك) - (زنده در ٩٣٢ق).
١٥٤. قوام الملك.خ‌
ظهير الدى محمد بابر (متولد ٩٣٧ق).
١٥٥. تجارب الملوك = واقعات = توزك بابرى (تيمورى).
مولانا فخر الدين على صفى (متولد ٩٣٩ق).
١٥٦. لطايف الطوايف.خ‌
محقق كركى (ثانى) - (متولد ٩٤٠ق).
١٥٧. جُمْعَةُ في مسائل الجمعه‌خ. اين اثر از نظر انديشه سياسى به ويژه درباره ولايت فقيه اهميت دارد.
١٥٨. قاطعة اللجاج فى حل الخراج.٦٦
شيخ ابراهيم قطيفى (زنده در ٩٤٤ق).
١٥٩. السراج الوّهاج لدفع عُجاج قاطعة اللّجاج فى حل الخراج.٦٧
عبدالرحمن بن على الديبع (متولد ٩٤٤ق).
١٦٠. اولي الاربة فى معرفة احكام الحسبه.
ابن شمس الدين المتوكل على اللَّه (٨٧٧ - ٩٦٥ق).
١٦١. بحث فى مسألة الامام و الحسبه.خ‌
ابوالفضل منشى شيرازى (زنده در ٩٧٤ق).
١٦٢. دستور السلطنة.خ‌
على بن حسام الدين متقى (٨٨٥ - ٩٧٥ق).
١٦٣. سلوك الغزاة.خ‌
فتح اللَّه بن احمد بن محمود شهرستانى شيرازى سبزوارى (سده دهم هجرى).
احمد بن جلال الدين كاشانى (زنده در ٩٩٧ق).
١٦٤. تنبيه السلاطين.
١٦٥. تحفة الائمة العلميه فى الحكمة العمليه = اخلاق ظهيرى.
محمّد بن نضّار الحويزى (سال پايان تأليف ١٠٠١ق): از شاگردان شيخ بهائى بوده است.
١٦٦. الامامة.
عبدالرحمن بن عبدالقادر فارسى (متولد ١٠٠٧ق).٦٨
١٦٧. الاقنوم فى مبادى العلوم، بخش «علم الحسبه».
ماجد بن فلاح شيبانى (متولد اوايل قرن يازدهم هجرى).
١٦٨. حل الخراج.خ‌
محمد مهدى فرزند محسن شيرازى (قرن يازدهم هجرى).
١٦٩. رساله عرفانى، مشتمل بر بحث جهاد و عدالت.
قاضى نور اللَّه شوشترى (٩٥٦ - ١٠١٩ق).
١٧٠. احقاق الحق فى نقض ابطال الباطل.
عبد النبى الجزائرى (متولد ١٠٢١ق).
١٧١. الامامة.خ‌
عبدالوحيد واعظ گيلانى استرآبادى (زنده در ١٠٣١ق).
١٧٢. سلوك الملوك.
هدايت اللَّه بن محمود عبدالعظيم نطنزى، معاصر شاه عباس اول (٩٩٦ - ١٠٣٧ق).
١٧٣. گلستان ارم،٦٩ شامل بحث عدل پادشاهان و انصاف رعايا.
سيد طاهر آتشى شيرازى (زنده در ١٠٣٨ق).
١٧٤. ديوان (سيد طاهر...) راجع به سلطنت و رفتار سلطان
ابن خاتون طوسى.
جمال السالكين مولانا عبدالباقى تبريزى (متولد ١٠٣٩ق).
١٧٥. منهاج الولايه من كتاب نهج البلاغه.
مجهول (زنده در قرن دهم و يازدهم هجرى).
١٧٦. تذكرة الملوك.
ابو طالب حسينى تربتى (سال تأليف ١٠٤٧ق).
١٧٧. نصايح الملوك، متن تركى آن كه ديده نشده است به امير تيمور گوركان (٧٧١ - ٨٠٧ق) منسوب است و ترجمه فارسى از مؤلف مذكور.
عين على قوللوى (زنده ١٠٤٩ق).
١٧٨. كتاب مختصر قوانين آل عثمان.
احمد بن اسماعيل الجزائرى (ح ١٠٥٠ق)، از بزرگان علماى اماميه و از مشايخ اجازه است.
١٧٩. رسالة فى الارتداد و ما يحصل به.
محدّث دهلوى (٩٥٨ - ١٠٥٢ق).
١٨٠. الاحاديث الاربعين فى نصيحة الملوك و السلاطين.
حسن بن محمد بن بن ريسون (١٠٥٥ق).
١٨١. رسالة دينية سياسية.
احمد بن محمد الشرفى (٩٧٥ - ١٠٥٥ق).
١٨٢. رسالة فى الامامة و الحسبة.
مجهول (زنده در نيمه قرن يازدهم هجرى).
١٨٣. اخلاق پادشاهى.
ابن خاتون طوسى (بعد از ١٠٥٥ق).
١٨٤. امامت.
شيخ على نقى كمره‌اى (٩٥٣ - ١٠٦٠ق).
١٨٥. الولاية و القضاء، شرائطها و احكامها.
١٨٦. الجامع صفوى.
١٨٧. لزوم وجود مجتهد در عصر غيبت (رساله در...).٧٠
مجهول (زنده در ١٠٦٠ق).
١٨٨. ملتقطات من افلاطون فى تقويم السياسة الملوكية و الاخلاق الاختيارية.
ميرزا صادق فرزند محمد صالح ميناى سپاهانى (١٠١٨ - ١٠٦١ق).
١٨٩. شاهد صدق.
مير نصراللَّه حسين بهبهانى (١٠٧٧ - ١١٠٥ق).
١٩٠. ايضاح احقاق الحق.
مولانا اويس منشى (قرن يازدهم هجرى).
١٩١. فوايد قطبشاهى.
١٩٢. توضيح الاخلاق، شرح فارسى اخلاق ناصرى است.
ابو المعالى شمس الدين محمد بن سديد الدين (١٠٦٧ق)، عالم و سياست‌مدار دوره قطبشاهى ركن.
١٩٣. شرح «توضيح الاخلاق»، متن از عبداللَّه شاهى يا قطبشاهى.
١٩٤. رسالة فى الامامة.
على بن طيفور بسطامى (زنده ١٠٨٣ق).
١٩٥. اخلاق حسنى = (اخلاق قطبشاهى: مشتمل بر سياست مدن و تدبير منزل (اخلاق اجتماعى).
ملا محمد باقر سبزوارى (١٠١٧ه . - ١٠٩٠ق).
١٩٦. روضة الانوار عباسى.٧١
ملا محمد صالح قزوينى روغنى (زنده ١٠٩٧ق).
١٩٧. ترجمه و شرح عهدنامه مالك اشتر.
عبدالرحمن بن عبدالقادر الفاسى (١٠٤٠ - ١٠٩٦ق).
١٩٨. الاقنوم فى مبادى العلوم: شامل علم الحسبة در نه باب.
سيد ماجد فرزند محمد حسينى بحرانى (١٠٩٧ق): قاضى و شيخ الاسلام شيراز و اصفهان.
١٩٩. ترجمه و گزارش عهدنامه مالك اشتر.
روح الامين فرزند شمس الدين محمد حسينى نائينى (اواخر قرن يازدهم هجرى).
٢٠٠. تحفه سليمانى.
احمد بن مبارك شاه اصفهانى (زنده ١٠٩٧ق).
٢٠١. رساله در امامت.
يحيى بن الحسين بن القاسم الرسى (١٠٩٩ق).
٢٠٢. مسألة فى الامامة.
ابن قاسم، يحيى بن حسين قاسم محمد بن على (ح ١٠٣٥ - ح ١١٠٠ق): از خاندان امامان يمن كه با عمويش، سومين امام صنعا، بيعت نكرد. وى دو كتاب مهمّ تاريخى دارد كه طرح نفوذ اروپا (پرتقال) در درياى هند به آنها اهميت فراوانى داده است.
٢٠٣. التقرير فى اصول الامامة.
محمد بن احمد بن محمد (اواخر قرن يازدهم هجرى).
٢٠٤. فضل الجهاد و ما يجب مراعاته على الملوك و الامراء.
محمد افضل بخارى (اواخر قرن يازدهم هجرى).
٢٠٥. ترميم و تصحيح تزوك تيمورى.
شمساء الگيلانى (قرن يازدهم هجرى).
٢٠٦. رسالة فى معنى الامانة و الامامة.
مجهول (قرن يازدهم و دوازدهم هجرى).
٢٠٧. تذكرة الملوك.
محمود بن محمود الحلبى (١١٠٤ق).
٢٠٨. طلبة الحاكم و بغية المتحاكم.
جعفر بن محمد قاضى مشهدى (زنده ١١٠٦ق).
٢٠٩. شرح عهد مالك اشتر.
يوسف ضياء الدين (١١٢١ق).
٢١٠. احكام الاحتساب.
محمد عبدالحسيب عاملى اصفهانى (١١٢١ق).
٢١١. قواعد السلاطين: به نام شاه سليمان و از مهم‌ترين آثار عهد صفوى است.
جمال الدين محمد بن حسين بن محمد (١١٢٥ يا ١١٢١ق).
٢١٢. رساله در امامت.
٢١٣. رسالة فى صلوة الجمعه.
شاه حسين بن ملك غياث الدين محمد بن شاه محمود سيستانى (زنده ١١٣٥ق): از امراى سيستان و از مدعيان سلطنت در اواخر عهد صفوى.
٢١٤. احياء الملوك.
ابوالحسن فرزند محمّد طاهر شريف عاملى سپاهانى (١١٣٨ق).
٢١٥. نصايح الملوك و آداب السلوك در شرح عهدنامه مالك اشتر: ناشناس از صاحب منصبان شاه سلطان حسين صفوى (زنده ١١٣٩ه .ق).
٢١٦. مكافات نامه، تحليلى عالمانه: در باب علل سقوط صفويان كه به زبان شعر تأليف شده است.٧٢
الشيخ عبدالغنى بن اسماعيل (١٠٥٠ - ١١٤٣ق).
٢١٧. اشراق المعالم فى احكام المظالم.
ميرزا نصير فرزند حاجى معصوم مراغه‌اى (زنده ١١٤٣ق).
٢١٨. مجموعه نصيحت، كه عمدتاً سياسى است.
عبداللَّه بن على بن احمد بحرانى بلادى (١١٤٨ق).
٢١٩. وجوب الجهاد للعدوّ فى زمن الغيبة.
احمد بن اسماعيل الجزائرى (ح ١١٥٠ق).
٢٢٠. رسالة فى الارتداد و ما يحصل به.
ولى الدين بن مصطفى الينشهرى القسطنطينى ملقب به جار اللَّه الرومى (١١٥١ق).
٢٢١. فضائل الجهاد.
الهى بخش، متخلّص به شوق اكبرآبادى (اواسط قرن دوازدهم هجرى).
٢٢٢. قوانين سلطنت.
مجهول (قرن دوازدهم هجرى).
٢٢٣. فضل و شرف علما: مشتمل بر وظيفه سياسى در عصر غيبت.
سلطان محمد كاشانى (قرن دوازدهم و در عصر سلطان حسين صفوى).
٢٢٤. قواعد سلطانى.
سعيد بن على صائغى (نيمه دوم قرن دوازدهم هجرى).
٢٢٥. كنز الاديب و شلافة اللبيب، مشتمل بر بحثى مهم در باب امامت.
محمّد بن كنان (١٠٧٤ - ١١٥٣ق).
٢٢٦. الاكتفاء فى ذكر مصطلح الملوك و الخلفاء.
٢٢٧. البيان فى الصراحه بتلخيص كتاب الملاحه فى علم الفلاحه اثر رضى غزى.
محمد اسماعيل بن حسين بن محمدرضا المازندرانى (زنده ١١٥٦ق).
٢٢٨. طريق الارشاد الى فساد امامة اهل الفساد.
ابراهيم مُتَفَرّقه با ابراهيم آغا يا ابراهيم افندى (ح ١٠٨٥ - ١١٥٨ق): سياست‌مدار مجار كه در هجده سالگى اسلام آورد و صنعت چاپ را در تركيه بنيان‌گذارى كرد.
٢٢٩. اصول الحكم فى نظام الاُمم.
صدر الدين محمّد زبردست خان (زنده ١١٦١ق).
٢٣٠. انيس الوزراء.
٢٣١. ارشاد الوزراء.
سراج الدين على خان اكبرآبادى ملقب به استعداد خان و معروف به خان آرزو (١٠٩٩ - ١١٦٩ق).
٢٣٢. آداب ناصرى، در دفاع از نظرات سياسى اخلاقى فرمانروايان.
٢٣٣. شكوفه‌زار: شرح ابيات اسكندرنامه.
٢٣٤. شرح گلستان = خيابان‌
سيد محمدحسن پسر حاج مير عبدالرسول (١١٧٢ق).
٢٣٥. رياض الجنّه: در احوال سلاطين و حالات وزرا و امرا.
ابوبكر بن عبداللَّه رومى حنفى توقادى (١١٧٩ق).
٢٣٦. روضة القضاة و حديقة الفوز و النجاة.
محمد بن اسماعيل بن صلاح الامير الصنعانى (١٠٩٩ - ١١٨٢ق).
٢٣٧. سؤال و جوابه عن دار الفكر.
٢٣٨. ازالة التهمة ببيان ما يجوز و يحرم من معاونة الظلمة.
عبدالعزيز محمّد الرحبى البغدادى (زنده ١١٨٤ق).
٢٣٩. فقه الملوك و مفتاح الرتاج المرصد على كتاب الخراج‌٧٣ ابو يوسف (١٨٢ق).
ابو العباس احمد بن المهدى الحميرى (١١٩١ق).
٢٤٠. نتيجة الاجتهاد فى المُهادنة و الجهاد.
محمّد بن الحسن بن طالب التاودى المغربى (١١٢٨ - ١١٩٤ق).
٢٤١. حلي المعاصم لبنات فكر ابن عاصم فى القضاء و الاحكام.
مجهول (زنده ١١٩٧ق).
٢٤٢. قواعد و ضوابط فوج.
عبدالهادى يا عبداللَّه بن نعمت اللَّه بن عبداللَّه موسوى جزايرى (زنده ١٢١٩ق).
٢٤٣. كنز الملوك فى علم السلوك: اين كتاب از مهم‌ترين اندرزنامه‌هاى سياسى محسوب مى‌شود.
ابراهيم بن عبدالقادر بن احمد الكوكبانى (١١٦٩ - ١٢٢٣ق).
٢٤٤. بحث فى هل للامام اجبار الناس من اهل الصنائع على ان لايقوم به الاهم.
قاضى ثناء اللَّه پانى پتى نقشبندى مجددى (١٢٢٥ق).
٢٤٥. حقيقت الاسلام = حق اللَّه و حق الناس.
ميرزا محمدصادق مروزى (زنده ١٢٢٧ق).
٢٤٦. شيم عباسى: به نام عباس ميرزا قاجار نگاشته شده است.
محمّد حسين فرزند احمد فرزند سميع يزدى (زنده ١٢٢٧ق).
٢٤٧. تحفة الوالى، ترجمه و شرحى از عهدنامه مالك اشتر.
محمد كاظم هزار جريبى (ح ١٢٣٢ق).
٢٤٨. برهان الملّه = حجت الاسلام = برهانيه: كتابى در امامت است.
سيد ميرزا محمدباقر ملاباشى (زنده ١٢٣٢ق).
٢٤٩. بحر الجواهر الخاقانى: به نام فتحعلى‌شاه قاجار در امامت است.
محمد بن عبداللَّه زنجانى (١٢٣٣ق).
٢٥٠. رساله حسام الاسلام: در باب جهاد به نام عباس ميرزا و فتحعلى‌شاه قاجار نوشته شده است.
آقا احمد بهبهانى (١١٩٢ - ١٢٣٥ق).
٢٥١. كشف الدين و الغين عن حكم صلوة الجمعة و العيدين.
٢٥٢. مرآت الاحوال: شامل مطالب مهمّى درباره كشورهاى اروپايى، آمريكايى و افريقايى، و چگونگى حكومت انگليسى‌ها و كمپانى هند شرقى در هند و نصايحى به ملوك و غيره.
على بن ميرزا احمد (زنده در ١٢٣٥ق).
٢٥٣. بيعة الافاخم، ترجمه و شرحى از عهدنامه مالك اشتر.
ابو عبداللَّه محمد بن عبدالسلام (١٢٣٩ق).
٢٥٤. شرح الاربعين الجوهريه فى ترك الظلم.
ابو الحسن فرزند محمّد كاظم جاجرمى (به سال ١٢٤٠ق).
٢٥٥. ينابيع الحكمه، سياست از ديدگاه مذهبى.
نصّار بن احمد (١٢٤٠ق)، شاگرد كاشف الغطاء.
٢٥٦. كتاب فى اثبات احقيّة مذهب الاماميه.
شيخ احمد احسائى (١٢٤٢ق).
٢٥٧. النبوة و الولاية الخاصه و دلالة العقل عليها.
الميرزا يوسف بن عبد الفتاح الطباطبائى (١١٦٧ - ١٢٤٢ق).
٢٥٨. الخراجية.
٢٥٩. الجهادية، فى الحض على الجهاد.
٢٦٠. الحدود و الديات.
محمد بن على الحائرى الطباطبائى (١٢٤٢ق).
٢٦١. الجهادية.
مجهول: معاصر فتحعلى‌شاه قاجار و (زنده در ١٢٤٤ق).
٢٦٢. سلوك ابناء الملوك: اندرزنامه سياسى مهمى است.
عبداللَّه بن فودي (١٢٤٥ق).
٢٦٣. ضياء اهل الاحتساب.
هاشم (معاصر فتحعلى‌شاه و زنده در نيمه اول قرن سيزدهم هجرى).
٢٦٤. الجهاديه.
محمدعلى فرزند محمدباقر هزار جريبى (١٢٤٥ق).
٢٦٥. احكام المرتد.
٢٦٦. كتاب القضاء.
حاجى محمدرضا رضا فرزند محمد امين همدانى (١٢٤٧ق).
٢٦٧. جهاديه.
على فرزند حسين فرزند على (نيمه اول قرن سيزدهم هجرى).
٢٦٨. سراج المؤمنين.
محمدحسن فرزند محمد جعفر (معاصر ناصر الدين شاه).
٢٦٩. عادة الملوك: سياست نامه‌اى فلسفى و اخلاقى است.
محسن آقا بابا همدانى (زنده ١٢٤٨ق)، نويسنده تحفة الخواقين.
٢٧٠. انيس الخواقين. اين اثر مشتمل بر مباحث سياسى مهمى است.
نصر اللَّه بن مهر ولى بن فتحعلى شاه قاجار (نيمه دوم قرن سيزدهم هجرى).
٢٧١. حكم الملوك فى التدبير و السلوك.
ميرزا صادق هماى وقايع نگار مروى (١٢٥٠ق).
٢٧٢. رساله‌اى در سياست.
الهى‌بخش متخلص به شوق اكبرآبادى (ميانه قرن سيزدهم هجرى).
٢٧٣. قوانين سلطنت.
ابو سعيد مجددى (نيمه قرن سيزدهم هجرى).
٢٧٤. هدايت الطالبين.
رستم الحكما (زنده ١٢٥٠ق).
٢٧٥. شمس الوزراء: در انتقاد از اوضاع روزگار خود و پند و اندرز به شاهان نگاشته شده است.
عبدالكريم فرزند محمد صادق اهرى (١٢٥٢ق).
٢٧٦. آداب عباسى = آداب اهرى: درباره مملكتدارى است.
اسد اللَّه شهر خواستى مازندرانى (زنده ١٢٥٥ق).
٢٧٧. خصائل الملوك.
على بن عبدالسلام التولى (١٢٥٨ق).
٢٧٨. جواب عن مسائل دينية سياسية.
سيد محمّد كاظم فرزند محمد قاسم رشتى (١٢٥٩ق).
٢٧٩. ترجمه كتاب اثبات نبوت خاصه.
حسين بن عبداللَّه خوئى حسينى (زنده ١٢٦٠ق).
٢٨٠. آية المُلك = الفيه: منظومه‌اى بر وزن مثنوى مولوى است كه سراينده آن را راهنماى خوبى در دانش اخلاق و سياست دانسته است.
ميرزا ابو المعالى بن محمد ابراهيم كلباسى (١١٨٠ - ١٢٦٢ق).
٢٨١. ولاية الفقيه، در سى و هشت برگ.
محمّد على فرزند محمّد حسين فرزند محمد سعيد خلخالى (زنده در ١٢٦٢ق).
٢٨٢. عيون الاسرار المكنونه: درباره نبوت، امامت و ولايت است.
ابراهيم موسوى قزوينى (١٢١٤ - ١٢٦٤ق).
٢٨٣. صلاة الجمعة.
محمد عبده (١٢٦٤ق).
٢٨٤. مقتبس السياسة، شرح عهد الامام على‌عليه السلام إلى مالك اشتر.
نصر اللَّه‌فرزند حاج محمد حسين دماوندى (زنده ١٢٦٤ق).
٢٨٥. التحفة الناصرية فى معرفة الالهية: كمى در حكمت و سپس در سياست مدنى و پادشاهى و عدالت و صفات پادشاه است.
مجهول (زنده در ١٢٦٤ق).
٢٨٦. تحفة الملوك: تفسيرى بر يك جمله سياسى اردشير ساسانى است.
ميرزا آقاسى عباس ايروانى صدر اعظم ايران (١١٩٨ - ١٢٦٥ق).
٢٨٧. سهام عباسيه.
محمد بن محمود الجزايرى الحنفى معروف به ابن العنابى (١٢٦٧ق).
٢٨٨. السعى المحمود فى ترتيب العساكر و الجنود.
سيد جعفر كشفى (١١٩١ - ١٢٦٧).
٢٨٩. تحفة الملوك.
٢٩٠. اجابة المضطرين.
٢٩١. ميزان الملوك و الطوايف.
٢٩٢. الشهب القابوس المكرم و الابواب القاموس المعظم: درباره حقانيت شيعه و تفسير مفاهيمى چون نفاق، شورا و اجماع است.
باقر فرزند ابراهيم (نيمه دوم قرن سيزدهم هجرى).
٢٩٣. منتخب تحفه: گزيده تحفة الملوك استادش سيد جعفر كشفى است در سى باب.
حاجى ميرزا موسى ساوجى (زنده ١٢٦٨ق).
٢٩٤. سياست مدن.
محمدحسن فرزند مسعود (زنده ١٢٦٨ق).
٢٩٥. رساله‌اى در عدل: در دادگرى سلاطين است.
ابو الثناء شهاب الدين محمود الآلوسى (١٢٧٠ق).
٢٩٦. رسالة فى الامامة.
٢٩٧. التبيان فى مسائل ايران.
٢٩٨. سفرة الزاد لسفرة الجهاد.
عبدالهادى بن عبداللَّه الحسنى الفاسى (١٢٧٢ق).
٢٩٩. رسالة فى حكم الداخلين تحت حماية الكفار.
عبداللَّه خان ميرزا على نظام الدوله (١٢٢٢ - ١٢٧٦ق).
٣٠٠. رسالة فى الامامة.
ملك يوسف شاه نظر شاپوريان (زنده ١٢٧٨ق).
٣٠١. علم الاخلاق، مشتمل بر مباحث سياسى.
محمدباقر فرزند على‌اكبر دامغانى (ح ١٢٨٣ق).
٣٠٢. وسيلة العباد فى تحصيل المعاش و المعاد: استدلال فقهى در باب پذيرش حكومت و ولايت جائر و يارى سلطان ظالم است.
ميرزا محمدحسين صدر ديوانخانه (١٢٨٤ق).
٣٠٣. سلوك ملوك.
ميرزا بابا ذهبى شيرازى (١٢٨٦ق).
٣٠٤. مناميه: تفسيرى عرفانى بر خواب زين العابدين مجتهد دزفولى مبنى بر دستور پيامبرصلى الله عليه وآله به شمشير بستن به كمر ناصر الدين شاه است.
نور الدين ابن اسماعيل (متولد ١٢٨٧ق).
٣٠٥. البيعة الخليفه الرحمن على مذهب النعمان.
حاج محمد كريم خان قاجار (١٢٢٥ - ١٢٨٨ق).
٣٠٦. جهاديه. به دستور ناصر الدين شاه قاجار نوشته شده است.
موسى بن حسن بن احمد المحسنى (١٢٣٩ - ١٢٨٩ق).
٣٠٧. بحث فى الامامة.
مجهول (زنده ١٢٩٢ق).
٣٠٨. تنظيمات حسنه: دستور العمل‌هايى براى حكام و عمّال دولت است.
مجهول (زنده ١٢٩٢ق).
٣٠٩. كلمه نصيحت در سياست مدنى: بر اساس اسلام و تمدن اروپايى و به ويژه درباره مقبوله عمر بن حنظله و حكومت فقيهان به تفصيل سخن رانده شده است.
ابو طالب بهبهانى (زنده ١٢٩٢ق).
٣١٠. منهاج العُلى: در سياست و قانون‌گذارى است.
ملا محمد على بن ملا محمد كاظم شاهرودى (١٢٩٣ق).
٣١١. كتاب القضاء.
٣١٢. عصارة الفقاهة فى المهمّات الفقهيه.
محمدباقر فرزند مرتضى طباطبائى يزدى (زنده ١٢٩٣ق).
٣١٣. فيروزجات طوسيه در شرح خطبه رضويه: شرح خطبه اول و عهدنامه مالك اشتر است.
ابو عيس مهدى بن طالب (١٢٢٠ - ١٢٩٤ق): قاضى مكناسه و زرهون بوده است.
٣١٤. رساله‌اى در تنظيم لشكر.
ابراهيم بن على بن حسن السقا الشافعى (١٢٩٨ق).
٣١٥. مختصر السعى المحمود فى ترتيب الجنود.
عبدالباقى سعد الدين (١٢٥٠ - ١٢٩٨ق)، قاضى كركوك بوده است.
٣١٦. القول الماضى فيما يجب للمفتى و القاضى.
محمّد عُلَيس الازهرى (١٢٩٩ق).
٣١٧. رسالة فى وجوب الجهاد و الهجرة.
ابراهيم فرزند ميرزا عبدالجليل تبريزى (قرن سيزدهم هجرى): از منشيان قائم‌مقام بوده است.
٣١٨. تحفة الملوك فى سرّ السلوك: در عرفان، اخلاق و سياست است.
مجهول (اواخر سده سيزدهم هجرى).
٣١٩. مشكاة محمديه: در كشوردارى نوشته شده است.
مجهول (اواخر قرن سيزدهم هجرى).
٣٢٠. شرح عيوب و علاج نواقص مملكتى.
مجهول (قرن سيزدهم هجرى).
٣٢١. رساله‌اى در سياست.
محمدحسن فرزند ابو طالب (قرن سيزدهم هجرى).
٣٢٢. مناهج السلوك: در آيين كشوردارى است.
محمدعلى فرزند محمد ملك الواعظين طبرى تهرانى (قرن سيزدهم هجرى).
٣٢٣. مطابقت قواعد سياسية و شرعيه.
مجهول (قرن سيزدهم هجرى).
٣٢٤. جهاد و رباط و بيضه الاسلام و مهاجرت.
مجهول (سده سيزدهم هجرى).
٣٢٥. در خراج و مقاسمه.
ميرزا محمد سعيد خان انصارى مؤتمن الملك (١٢٣١ - ١٣٠١ق).
٣٢٦. قانون ناصرى: داراى دو نگارش است و در آن از سياست ايرانى و اروپايى كاوش شده است.
محمد بن على النازللى الرومى الحنفى (١٣٠١ق).
٣٢٧. نصرة الجنود عن الشهود فى الجهاد.
نقيب شيرازى، ميرزا احمد نقيب الممالك (١٢٣٨ - ١٣٠٢ق).
٣٢٨. آداب المعاصرين = ده باب = ده دفتر: اندرزنامه‌اى سياسى و مهم است.
احمد بن زينى دحلان (١٣٠٤ق).
٣٢٩. ارشاد الحاضر و البعاد لما جاء فى فضل الجهاد.
محمدحسين همدانى (زنده ١٣٠٨ق).
٣٣٠. هدايات الحسام فى عجايب الهدايات للحكام = هداية الحسام: شرحى عرفانى بر عهد مالك اشتر است.
ميرزا هدايت اللَّه فرزند ميرزا محمدحسين آشتيانى (١٣١٠ق).
٣٣١. درّ مخزون: درباره امامت است.
نظم الاطباء متخلّص به ناصح (زنده ١٣١٠ق).
٣٣٢. نور و تجلّى: در اخلاق و سياست.
محمود العالم المنزلى (١٣١١ق).
٣٣٣. فكاهة الاذواق من مشارع الاشواق: در فضيلت جهاد و ترغيب به آن نوشته شده است.
حسينعلى جديد الاسلام (زنده در ١٣١٢ق): از مسيحيان شروان كه در سن چهارده سالگى مسلمان شده است.
٣٣٤. لسان صدق: اندرزنامه‌اى مربوط به كشوردارى است.
ميرزا قاضى محمد سريرى (١٣١٢ق).
٣٣٥. رساله در وجوب دعاى پادشاه.
مجهول (زنده در عصر ناصر الدين شاه).
٣٣٦. ماليات.
مجهول (زنده در عصر ناصر الدين شاه).
٣٣٧. سلوك الملوك: رساله‌اى نقادانه در آداب ملوك مى‌باشد.
محمدعلى طباطبائى حكيم ذوالفنون (معاصر ناصر الدين شاه).
٣٣٨. سياست مدن.
يوسف فرزند كاظم مهاد مهينى تبريزى (١٣١٣ق).
٣٣٩. يك كلمه: در منافع قانون و نظم اروپايى و مقايسه با اسلام نگاشته شده است.
محمدعلى شريف كرمانشاهى (معاصر ناصر الدين شاه).
٣٤٠. احكام مدن.
خان خانان (زنده ١٣١٤ق).
٣٤١. رساله‌اى در سياست.
اسداللَّه فرزند محمدكاظم (معاصر ناصر الدين شاه).
٣٤٢. نمونه ميمونه: مشتمل بر فصول چهارگانه‌اى در كشوردارى است.
ميرزا عبدالحسين خان معروف به آقاخان كرمانى (١٢٧٠ - ١٣١٤ق).
٣٤٣. آيينه سكندرى: در باب تاريخ ايران باستان به شيوه‌ئ منتسكيو است. وى براى تاريخ قانون قائل است كه مى‌توان به واسطه آن علل ظهور و سقوط ملت‌ها را شناخت.
٣٤٤. صد خطابه: در باب حكمت و نقش انسان در ظهور و سقوط تمدن‌هاست.
مجهول (زنده ١٣٢١ق).
٣٤٥. طرز حكومت ايران در روزگار استبداد.
عبدالجواد فرزند عبدالرحيم اصفهانى (زنده ١٣٢٣ق).
٣٤٦. تذكرة السلاطين.
حاجى ملا محمد رضا همدانى (١٢٤١ - ١٣٢٢ق).
٣٤٧. سلطنت و وجوب اطاعت از سلطان (رساله در...).
٣٤٨. مفتاح النبوة: در پيامبرى و ردّ هنرى مارتين پادرى.
٣٤٩. ارشاد المضلين: خلاصه‌اى از مفتاح النبوة خود اوست.
مجهول (زنده ١٣٢٣ق).
٣٥٠. بستان الحق: در كشوردارى اسلامى.
ميرزا محمد رفيع الحسنى الحسينى الطباطبائى التبريزى (١٣٢٦ق).
٣٥١. آداب و الملوك: شرحى فارسى بر عهد مالك اشتر است. منابعى كه تاريخ تأليف يا وفات نويسنده آنها مجهول است:
حسام الدين السامرائى.
٣٥٢. نهاية الرقبة فى الحسبه.
احمد احمدى، آل قطب.
٣٥٣. الرسالة الوزيرية.
ابو المعالى المؤيدين محمد الجاجرمى.
٣٥٤. نكت الوزراء.
محمدبهرام بن آخوند ملازاده.
٣٥٥. شرح شبستان نكات و گلستان لغات.
احمد بابا السودانى التنبكى.
٣٥٦. رسالة فى التحذير من قرب الظلمه و مصاحبتهم.
محمود بن محمد بن حسين اصفهانى.
٣٥٧. دستور الوزارة فى قوانين الوزاره.
محمد بن جعفر الكتانى الفاسى.
٣٥٨. خطب و مقالات و نصايح دينية - سياسية.
عبدالرحمن المبارك.
٣٥٩. كتاب الوزراء.
محمدتقى بن حسين بن حسين على.
٣٦٠. رسالة فى الامامة.
قرقماس، الخمراوى.
٣٦١. احكام الحروب من حيث علم النجوم.
ابن يوسف القرطبى.
٣٦٢. فضل الجهاد.
محمد بن عمر البنباشى.
٣٦٣. كتاب فى ترتيب العسكر و تنظيم الطوابر.
عبدالقادر بن محمد بن حسب اللَّه الحسينى الحنفى.
٣٦٤. رسالة فى تراجع سعر النقود بالامر السلطانى.
امير الامراء رشيد.
٣٦٥. تأليف فى التعليم العسكرى.
ابو عبداللَّه محمد السقطى.
٣٦٦. فى آداب الحسبة.
نجم الدين ابو العباس حمد بن محمد بن پى‌نوشت‌ها ١. مقاله حاضر قبل از انتشار ترجمه كتاب «فى مصادر التراث السياسى الاسلامى» در فصلنامه علوم سياسى به دفتر فصلنامه رسيده بود، اما از آنجا كه انتشار كتاب در برنامه فصلنامه بود، و مقاله حاضر نقد و استدراك كتاب مذكور بود، انتشار مقاله حاضر به پس از انتشار ترجمه كتاب موكول شد. (دفتر فصلنامه). ٢. دانش آموخته حوزه علميه قم و فارغ التحصيل كارشناسى ارشد علوم سياسى موسسه آموزش عالى باقرالعلوم‌عليه السلام . ٣. شايان ذكر است كه حداقل سيزده اثر معرفى شده مربوط به قرن چهاردهم است. ٤. نقد و نظر، ش ٨ - ٧، ص ٤٢٣. ٥. نيمى از اين مقاله در اوايل سال ٧٧ و بقيه در روزهاى اخير نوشته شده است و در مجموع حاصل سه سال تتبع است. ٦. نقد و نظر، ش ٨ - ٧، ص ٣٨٩ - ٣٩٠. ٧. همان، ص ٣٩٣. ٨. همان. ٩. همان، ص ٣٩٣. ١٠. همان. ١١. از آن جا كه برخى محورها سنخيت واحدى دارند و توضيح يكسانى را مى‌طلبند از ترتيب آن بر اساس مقاله آقاى سبحانى صرف‌نظر كرديم، امّا شماره‌ها را بر همان اساس ذكر نموديم. ١٢. همان. ١٣. همان. ١٤. همان. ١٥. همان، ص ٣٩٣ - ٣٩٤. ١٦. همان، ص ٣٩٤. ١٧. تحقيق احمد زكى صفوت در جمهرة رسائل العرب، ج ٢، ص ٣٧٩ - ٣٨٩. ١٨. گردآورى محمد حسن نائل المرصفى، ١٩١٣م. ١٩. تحقيق حسين مونس (القاهرة: دار الشروق، ١٩٨٧م) ١٣٤ صفحه. ٢٠. برلين: نسخه خطى. شماره ٤٨٧٦/٦. ٢١. تحقيق احمد زكى صفوت در جمهرة رسائل العرب، ج ٤، ص ٦٠ - ٧٠. ٢٢. تحقيق جلال الدين الأرموى (دانشگاه تهران، تهران: ١٣٦٣) ٦٢٤ صفحه. ٢٣. تحقيق كرد على، رسائل البلغا. ٢٤. تحقيق محمدعلى مكّى در صحيفة المعهد المصرى للدّراسات الاسلاميه (١٩٥٦م) ج ٤، ش ١ و ٢. ٢٥. تحقيق محمدرضا الحسينى الجلالى (مؤسسه آل البيت، بيروت: ١٤٠٦ق). ٢٦. (مصر: انتشارات السعاده) و ترجمه حسين خديو جم (تهران: شركت انتشارات علمى فرهنگى، ١٣٦٤). ٢٧. تحقيق و تصحيح جعفر آل ياسين (بيروت: انتشارات دار الاقدس). ٢٨. در ٧٠ برگ، خطى، كه در الحزانة العامه رباط نگهدارى مى‌شود، سال استنساخ ٩٩٩ق. ٢٩. تحقيق محمد مهدى (نجف: دار زيد للنشر، ١٤١٠ق). ٣٠. بنابر قول جواد طباطبايى اين اثر از نظر ادبى و انديشه سياسى در تاريخ انديشه ايران اثرى يگانه است. ٣١. تحقيق شيخ حسن تميم (قم: انتشارات بيدار، ١٤١٢ق). ٣٢. خطى در ١١ ورق كه در مدرسه عمريه در ظاهريه (مجموعه شماره ٣٧٩٩، ص ٢٢٠ - ٢٣٠ نگه‌دارى مى‌شود. ٣٣. تحقيق محمديوسف موسى و على عبدالمنعم عبدالحميد، نشر مكتبه الخانجى. ٣٤. تحقيق عادل الحوّا. ٣٥. نسخه خطى، فيلم آن در دانشگاه تهران (ش ٥٨٦) موجود است. ٣٦. تحت عنوان «مؤتمر علماء بغداد» در پاكستان، لبنان و ايران چاپ شده است. تحقيق مرتضى رضوى، مقدمه حامد حنفى داود (بيروت: مؤسسه بلاغ، ١٩٩٠م) ٢٠٦ صفحه. ٣٧. تصحيح جعفر شعار (تهران: انتشارات دانشگاه تهران، ١٣٤٨ش). ٣٨. تحقيق صلاح الدين منجد (قاهره: مطبعة لجنة التأليف و الترجمه و النشر، ١٩٤٧م). ٣٩. تصحيح دكتر محمد معين. ٤٠. به كوشش مجتبى مينوى (تهران: انتشارات دانشگاه تهران، ١٣٦٢). ٤١. تحقيق محمدتقى دانش‌پژوه (تهران: انتشارات بنگاه ترجمه و نشر كتاب). ٤٢. به كوشش رضا انزابى‌نژاد (تهران: اميركبير، ١٣٦٤). ٤٣. در «فرهنگ ايران زمين»، دفتر ٢٥ چاپ شده است. ٤٤. در ١٣٠٢ قمرى در دمشق و ١٣١٦ قمرى در مصر چاپ شده است. ٤٥. تحقيق احمد سهيلى. ٤٦. به كوشش محمد امين رياحى (تهران: شركت انتشارات علمى و فرهنگى، ١٣٦٥). ٤٧. در كتاب «مرموزات داوودى» چاپ شده است. به كوشش محمدرضا شفيعى، كدكنى (تهران: مؤسسه مطالعاتى اسلامى دانشگاه مك گيل، ١٣٥٢). ٤٨. تحقيق على العدنانى (قم: مؤسسة آل البيت‌عليه السلام لاحياء التراث، ١٤٠٧ق). ٤٩. در سال ١٩٦٣ در مكتبة دار العروبة چاپ شده است. ٥٠. به كوشش محمد روشن (تهران: انتشارات بنياد فرهنگ ايران، ١٣٥٥). ٥١. چاپ شده در «المصنفات» مرقى كاشانى، به كوشش مجتبى مينوى و يحيى مهدوى (تهران: انتشارات خوارزمى، ١٣٦٦). ٥٢. تحقيق محمدتقى دانش‌پژوه. ٥٣. تحقيق محمد روشن و مصطفى موسوى (تهران: ١٣٧٣). ٥٤. تحقيق محمدتقى دانش‌پژوه (تهران: انتشارات كتابخانه مركزى و مركز اسناد، ١٣٥٨). ٥٥. تحقيق نجيب مايل هروى (تهران: انتشارات مولى، ١٣٦٤). ٥٦. فهرست نسخه خطى كتابخانه ملك، ش ١٣٤٤، ج ٨، ص ٣٠١. ٥٧. چاپ بيروت: المكتب الاسلامى. ٥٨. تحقيق حماد سلامه، راجعة: محمد عريضه الزرقاء (الاردن: مكتبة المنار، ١٩٨٨م). ٥٩. بمبئى، ١٢٦٩ق، ج ٤. ٦٠. نشر و تعليق محمد الامين بلغيت الجزائر، ١٩٨٥م. ٦١. نشرة اخبار التراث العربى، ٥٤٥ (١ و ٢ / ١٩٨٣م) ص ١٨ به بعد. ٦٢. نسخه خطى آن در كتابخانه ملك ذيل مجموعه شماره ٣٥٥٣ موجود است. ٦٣. تحقيق محمد جاسم الحديثى (بغداد: ١٩٨٧م) ١٧٤ صفحه. ٦٤. بارها چاپ شده است؛ از مجله به كوشش سيد محمود انوارى (تبريز: مؤسسه تاريخ و فرهنگ ايران، ١٣٥٨). ٦٥. تحقيق نجيب مايل هروى، كه در «مجموعه رسايل فارسى»، دفتر اول، ص ٦٠ به بعد چاپ شده است. ٦٦. اين رساله را آقاى مايل هروى تحقيق كرده و بنياد پژوهش‌هاى اسلامى آستان قدس رضوى در مجله مشكوة (ش ١٨ و ١٩، ص ٣٥ به بعد) چاپ كرده است. ٦٧. اين كتاب را آقاى محمد مشيرى در ١٣٤٦ در تهران به چاپ رسانده است. ٦٨. در كتاب الخراخيات، انتشارات جامعه مدرسين چاپ شده است. ٦٩. فهرست نسخ خطى كتابخانه گنج بخش، ج ٢، احمد منزوى، ص ٦٦٢ - ٦٦٣. ٧٠. خطى است در رباط: شماره ٢٨٤، جلد ٢، گ ٥٨ پ. ٧١. نسخه خطى آن در كتابخانه ملى تبريز، ش رديف ١١٤٨، ش دفتر ٣٥٣٨ موجود است. (فهرست همان جا، جلد ٣). ٧٢. تحقيق سيد ابوالحسن مطلبى با مقدمه رسول جعفريان، در دفتر ششم ميراث اسلامى ايران چاپ شده است. ٧٣. به كوشش نجف لك‌زائى و در مركز مطالعات و تحقيقات اسلامى پژوهشكده انديشه سياسى اسلام به چاپ رسيده است (قم: بوستان كتاب، ١٣٨١). ٧٤. اين چكامه در كتاب علل بر افتادن صفويان به تصحيح و تأليف رسول جعفريان چاپ شده است. ٧٥. تحقيق احمد عبيد كبيسى (بغداد: مطبعة الارشاد، ١٩٧٣م). * نيمى از اين مقاله در اوايل سال ٧٧ و بقيه در روزهاى اخير نوشته شده است و در مجموع حاصل سه سال تتبع است.