معارف اسلامی - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ٩

اسوه ها

ادبیات و هنر

روش تنظیم پاورقی (قسمت دوم)

ابوالفضل طریقه‌دار

در شماره قبل از فایده و ضرورت پاورقی، انواع آن و نحوه چینش اجزا سخن گفتیم. در این شماره، ادامه مباحث پاورقی را پی می‌گیریم.

در قسمت آخر مقاله قبلی درباره نحوه ثبت نام «كتاب» در پاورقی بحث كردیم، اكنون در خصوص نام مؤلّف، صفحه كتاب و نیز پاره‌ای دیگر از مطالب مربوط به پانوشت خصوصآ شیوه ارجاع به منابع الكترونیكی، گفت‌وگو می‌كنیم.

نام مؤلّف

١ . در مورد اسم‌های طولانی، همه نام و نسب و كنیه نویسنده در پاورقی نمی‌آید، مثال:

حسین بن مسعود بغوی، معالم التنزیل فی التفسیر و التأویل ¬ بغوی، معالم التنزیل

ابو جعفر محمد بن حسن طوسی ¬ شیخ طوسی

٢ . نام و نام خانوادگی و كنیه مؤلّفان مشهور در پاورقی لازم نیست، فقط نام كتاب آن‌ها را می‌آوریم، مثل:

كافی، بحارالانوار، وسائل الشیعه، مثنوی، گلستان و...

٣ . القاب و عناوین، مثل آیه‌الله، دكتر، مهندس، علامه و... از جلوی نام مؤلّف حذف می‌شود؛ مگر این‌كه به مرور زمان در مورد اشخاص، علم شده باشد، مثل:

علامه حلی، شیخ اشراق، آخوند خراسانی، شیخ انصاری، امام خمینی و...

٤ . اگر كتابی دارای دو یا سه نویسنده باشد نام هر سه به همان ترتیب روی جلد كتاب می‌آید، ولی اگر بیش از سه نفر باشد فقط نام اولین نفر می‌آید و عبارت «و دیگران» را به دنبال آن می‌آوریم.

٥ . اگر كتاب، گردآوری باشد به جای نام مؤلّف، گردآورنده را ذكر می‌كنیم و در جلوی نام وی، داخل پرانتز، كلمه «گردآورنده» را می‌آوریم.

٦ . اگر نام مؤلّف در خود متن، ذكر شده باشد در پانوشت، فقط اسم كتاب را می‌آوریم.

یادآوری: تنظیم نباید به گونه‌ای باشد كه نام كتاب در متن و نام مؤلّف در پاورقی بیاید؛ مگر در موارد ضروری.

٧ . نام مصحّح و مترجم را به ترتیب، پس از نام كتاب، ذكر می‌كنیم.

صفحه

١ . اگر ارجاع به یك صفحه باشد از نشانه اختصاری «ص» استفاده می‌شود: ص .٢

٢ . اگر ارجاع به چند صفحه هم باشد، باز فقط یك «ص» می‌آید.

٣ . ترتیب شماره‌ها پس از «ص» این گونه است كه شماره كوچك‌تر، سمت راست و شماره بزرگ‌تر، سمت چپ قرار می‌گیرد و میان آن‌ها خط تیره قرار می‌گیرد:

جوادی آملی، وحی در قرآن، ص ١٤ ـ .١٧

ارجاع بعدی

ـ اگر ارجاع بعدی بدون فاصله به همان منبع قبلی باشد به ذكر كلمه همان و شماره صفحه اكتفا می‌شود. مثال:

١ . مرتضی مطهری، عدل الهی، ص .٧

٢ . همان، ص .١٤

ـ اگر شماره صفحه هم با منبع قبلی، یك‌سان باشد فقط كلمه «همان» را می‌آوریم. مثال :

١ . همان

یادآوری: این شیوه تا پنج صفحه می‌تواند ادامه پیدا كند، اگر بیش‌تر شد باید نام منبع را آورد.

ـ اگر ارجاع بلافاصله به اثر دیگری از همان نویسنده باشد از كلمه «همو» استفاده می‌كنیم. مثال:

١ . مرتضی مطهری، عدل الهی، ص .٧

٢ . همو، انسان در قرآن، ص .١٨

استناد به مجله‌ها، روزنامه‌ها و مجموعه‌ها

ـ استناد به مقاله‌ای از مجله:

جعفر سبحانی، «تجربه دینی»، مجله كلام جدید، شماره ٧، ١٣٨٣، ص .٩٢

ـ استناد به مقاله‌ای در مجموعه:

محمدرضا حكیمی، «بر ساحل امامت»، یادنامه علامه امینی، انتشارات سروش، تهران ١٣٧٢، ص .٥٤

ـ در استناد به دائره المعارف، فرهنگ، دانش‌نامه و لغت‌نامه، ذكر مشخصات چاپ و صفحه، ضرورتی ندارد. در دائره‌المعارف‌ها، عنوان مطلب و نام نویسنده و در فرهنگ‌ها، ذكر عبارتِ «ذیل كلمه مورد نظر». مثال:

دانش‌نامه جهان اسلام، ج ٢، ذیل آل البیت.

لغت‌نامه دهخدا، ذیل اسفراین.

اگر نام نویسنده مدخل یا مقاله، معلوم باشد به این صورت می‌آوریم:

علی دوانی، «ابن بطوطه»، دائره المعارف بزرگ اسلامی، ج٣.

پاورقی متون ترجمه‌ای

١ . در پانوشت، نام كتاب‌های انگلیسی، خمیده چاپ می‌شود و پس از آن، ویرگول می‌آید.

٢ . اولین حرف كتاب‌های انگلیسی، با حروف بزرگ می‌آید. مثل:Amil

٣ . در برخی كتاب‌های انگلیسی، همه حروف، یك‌سره بزرگ آمده است، در پانوشت ارجاعی نباید این كار را تكرار كرد، بلكه فقط همان حرف نخست به صورت بزرگ می‌آید.

٤ . برای تكرار منبع در كتاب‌های لاتین، شایع‌ترین روش این است كه با Ibid (كوته نوشت ibidem) نشان داده شود.

٥ . اگر متن شلوغ نباشد و یا پاورقی‌های آن زیاد باشد مترجم می‌تواند Ibid را به فارسی ترجمه كند؛ یعنی كلمه «همان» را به جای واژه انگلیسی آن بیاورد، اما اگر پانوشت‌های انگلیسی زیاد باشد باید همان كلمه Ibidباقی بماند.

مثلاً: Ibid p.٢٥

٦ . در آثار ترجمه‌ای معمولا مترجم می‌تواند شماره‌های پانوشت مؤلّف را با شماره‌های خود ادغام كند.

٧ . توضیحات مترجم در پانوشت با علامت «م» مشخص می‌شود. اگر ویراستار در كتاب، توضیحات فراوانی در پاورقی آورده با علامت «و» معلوم می‌شود.

شیوه ارجاع APA

تا به این‌جا درباره شیوه معمول و رایج پاورقی برای ثبت نام مؤلّف، كتاب و صفحه سخن می‌گفتیم، اما اخیرآ روش دیگری هم رواج پیدا كرده كه به شیوه APAمشهور است. در این‌جا روش آن را می‌آوریم.

١ . ابتدا در متن كتاب (نه در پاورقی) این مشخصات سند خود را می‌آوریم: نام و نام خانوادگی، تاریخ چاپ كتاب، صفحه، مثال: (عبدالله جوادی آملی، ١٣٨٢، ص )١٤

چنان‌كه می‌بینید در این روش، نام كتاب ذكر نشده، آن‌چه‌كه اهمیت دارد، تاریخ نشر اثر است. نام كتاب، در پایان كتاب (فهرست منابع / كتاب‌نامه) می‌آید، به این صورت:

ـ جوادی آملی، عبدالله، (١٣٨٢)، وحی در قرآن، قم، انتشارات اسراء.

٢ . در مورد ثبت مشخصات «مقاله» هم این گونه عمل می‌كنیم:

نام خانوادگی، نام، سال انتشار (داخل پرانتز) عنوان مقاله (در گیومه) نام و نام خانوادگی مترجم، نام مجله، سال، شماره،

صفحه.

مثال: رتراود ویلانت (١٣٨٣)، «جریان‌شناسی تفاسیر»، ترجمه مهرداد عباسی، آیینه پژوهش، سال پانزدهم (خرداد و تیر) ش ٨٦، ص .٢

شیوه ارجاع به منابع الكترونیكی

امروزه سروكار مؤلّفان و پژوهش‌گران با رایانه، فراوان است و از طریق اینترنت از پایگاه‌های متعدد اطلاع‌رسانی، بهره‌برداری می‌كنند و برای این كار مجبورند نشانی پایگاه‌هایی را كه از آن، مطالبی نقل كرده‌اند یادداشت نمایند.

از سوی دیگر، ماهیت ناپایدار «وب»، مشكلاتی را برای محققان به منظور استناد پایدار به منابع اطلاعاتی الكترونیكی به وجود آورده است. منابع موجود در كتاب‌خانه‌های حقیقی، همواره قابل دسترس هستند و بدون تغییر باقی می‌مانند، اما در منابع الكترونیكی این چنین نیست. مشكلات عمده در استناد به كتاب‌ها و منابع الكترونیكی عبارت‌اند از: ناپدید شدن و یا از میان رفتن اطلاعات در اینترنت و تغییر محتوای اطلاعات، تغییر نشانی دسترسی به منابع در اینترنت.

به هر ترتیب، شیوه ارجاع به منابع الكترونیكی به شرح زیر است:

در این خصوص، دو شیوه وجود دارد: ام ال ای (MLA) و ای پی ای (APA).

تفاوت عمده این دو روش آن است كه اوّلی، سال نشر را تقریبآ در آخر می‌آورد و دوّمی بعد از نام خانوادگی و نام نویسنده، سال نشر را ذكر می‌كند.

در این میان، شیوه APA رایج‌تر است، لذا ما همین شیوه را توضیح می‌دهیم:

١ . سایت‌های متعلق به سازمان‌ها یا نهادهای خاص:

عنوان سایت، ذكر واژه صفحه اصلی (Home page)، تاریخ انتشار یا آخرین ویرایش، نوع رسانه، نشانه دسترسی (URL)، تاریخ مشاهده.

٢ . استناد به مقاله‌های الكترونیكی مجله‌های چاپی:

نام خانوادگی نویسنده، نام نویسنده، تاریخ انتشار، عنوان مقاله، نام مجله، دوره، شماره، شماره صفحه، نوع رسانه، نشانه دسترسی (URL)، تاریخ مشاهده.

٣ . مقاله‌های قابل دسترسی از طریق سایت‌ها یا صفحات خانگی:

نام خانوادگی نویسنده، نام نویسنده، تاریخ انتشار، عنوان مقاله، نام سایت یا صفحه خانگی، نوع رسانه، نشانه دسترس (URL)، تاریخ مشاهده.

٤ . استناد به چكیده مقاله‌ها:

نام خانوادگی نویسنده، نام نویسنده، تاریخ انتشار، عنوان كتاب، محل نشر، تاریخ آخرین ویرایش، نوع رسانه، نشانه دسترسی (URL)، تاریخ مشاهده.

٥ . استناد به پایگاه اطلاعاتی:

نام پایگاه اطلاعاتی، نوع پایگاه (نظیر پایگاه كتاب شناختی یا تمام متن)، تاریخ انتشار یا آخرین ویرایش، نام شركت یا سازمان تولید كننده پایگاه، نوع رسانه، نشانه دسترسی (URL)، تاریخ مشاهده.

٦ . رسانه‌های ناپیوسته (دیسك فشرده):

ـ مقاله‌های الكترونیكی مجله‌های چاپی:

نام خانوادگی نویسنده، نام نویسنده مقاله، تاریخ انتشار، عنوان مقاله، نام مجله، سال‌های تحت پوشش، ذكر واژه «دیسك فشرده ROM ـ CD»، دوره، شماره صفحه.

٧ . استناد به پایگاه‌های اطلاعاتی بر روی دیسك فشرده:

نام پایگاه اطلاعاتی، نوع پایگاه (نظیر پایگاه كتاب شناختی یا تمام متن)، تاریخ انتشار، سال‌های تحت پوشش، ذكر واژه «دیسك فشرده CD-ROM»، شركت تولید كننده یا ناشر محصول.

با ارائه همین مطالب، بحث پاورقی كه از مجموعه «آرایه‌های صوری در نگارش» بود به پایان رسید.

نسیم صبح

قابل توجه علاقه‌مندان به شعر و ادب

ضمن سپاس از همدلی و همراهی خوب شما، با توجه به درخواست‌ها و پیشنهادهای شما عزیزان در نظر داریم چند صفحه‌ای از مجله را با نام «نسیم صبح» به شعر و ادب اختصاص دهیم. در این بخش، اشعار شما، نقد و بررسی و چاپ خواهد شد. هم‌چنین معرفی كتاب‌های جدید شعر از قسمت‌های دیگرِ همین بخش است.

بی‌صبرانه منتظر سروده‌های ناب شما شاعران و علاقه‌مندان به ادبیات هستیم. شعرهای خود را برای ما ارسال كنید، البته با توجه به موارد زیر:

١ ـ شعرهای ارسالی حتماً سروده‌های خودتان باشد.

٢ ـ نام و نام‌خانوادگی، شهر و سن خود را زیر سروده‌های‌تان بنویسید.

٣ ـ این اشعار پیش از این در جای دیگری چاپ نشده باشند.

طبق رسم مجله، به بهترین آثار جوایزی اهدا خواهد شد.