پگاه حوزه - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ٦ - آرام بخشهاى معنوى

آرام بخش‌هاى معنوى

محمد تقى صادقى

شكل‌گيرى مجلس

پيدايى مجلس اعلاى انقلاب اسلامى عراق، به سال ١٩٨١ باز مى‌گردد. تاسيس مجلس به دنبال گفت‌وگوهاى مفصل و رايزنى‌هاى فراوان نخبگان معارض در صحنه سياسى عراق صورت گرفت كه هر يك از آنها، نظرگاه سياسى خاصى را نمايندگى مى‌كردند، ليكن مخرج مشترك همه آنها يافتن راه حلى به منظور خروج از بن بست‌سياسى موجود و اتفاق نظر بر نوع سمت‌گيرى در رويارويى با رژيم بعث‌حاكم بر عراق بود.
در گام نخست، موضوع ايجاد مجلس اعلا مطرح نبود. از اين‌رو سنگ بناى آنچه به، «ارتش آزادى بخش اسلامى در عراق‌» نام برده شده، وضع گرديد. اين ارتش متاثر از وقوع رخداد انقلاب اسلامى در ايران و ايجاد واحد نهضت‌هاى آزادى‌بخش درون سپاه پاسداران انقلاب اسلامى تكميل يافت. در پى آن، هسته «جماعت علماى مجاهد» نهاده شد. سپس «دفتر انقلاب اسلامى‌» در عراق ايجاد شد و سرانجام رجال و گروه‌هاى اسلامى فعال معارض در عرصه سياسى عراق پس از مذاكرات طولانى بر تاسيس «مجلس اعلاى انقلاب اسلامى عراق‌» اتفاق نظر پيدا كردند و مجلس تازه‌تاسيس فعاليت‌خود را در ابعاد سياسى، تبليغى، فرهنگى، نظامى و خدماتى آغاز كرد.

سير تطور مجلس

مجلس اعلاى انقلاب اسلامى عراق، از بدو تاسيس تاكنون مشخصا سه مرحله معين درون‌تشكيلاتى را پشت‌سرنهاده است: نخست مرحله تاسيس است كه بنيانگذاران مجلس، متشكل از ١٦ نفر عضو بودند كه برخى از آنان نمايندگى جريان و گرايش خاصى در طيف معارضه عراقى را عهده‌دار بودند و در ميان آنان، سياستمداران و روحانيون شناخته شده‌اى حاضر بودند كه مبادرت به تهيه و تدوين آيين نامه داخلى مجلس كردند. در آن برهه رياست مجلس براى مدت زمان شش ماه تعيين شد. دوم، مرحله گسترش و تحول در مجلس اعلا بسيار زودتر از انتظار آغاز و پشت‌سرنهاده شد. در اين برهه شمار اعضاى مجلس به ٣٣ نفر افزايش يافت كه البته تغيير و تحولاتى را درون تشكيلات مجلس بيدار ساخت. در اين مرحله رياست مجلس به مدت دو سال معين شد. و بالاخره در مرحله سوم شاهد رشد چشمگير مجلس هستيم. در اين مرحله، تعداد نمايندگان مجلس به ٨٠ نفر افزايش يافت و از اين زمان شاهد شكل‌گيرى مجمع عمومى بر اساس چارت جديد تشكيلاتى مجلس هستيم. اعضاى شوراى مركزى مجلس از سوى مجمع عمومى برگزيده مى‌شوند و شوراى مركزى، مبادرت به انتخاب رئيس مجلس و همچنين هيئت اجرايى مى‌نمايد. اعضاى شوراى مركزى به هنگام بر پايى اجلاس‌هاى مهم، از كشورهاى گوناگون جهان به مقر اصلى مجلس در تهران، فرا خوانده مى‌شوند.

رياست مجلس

مجلس اعلا در مراحل يكم و دوم سير تطور خود، حاضر به افشاى نام اعضاى خود نبود و آنان به صورت مخفى به كار خود ادامه مى‌دادند. تا آن هنگام كه تصميم گرفته شد براى مجلس يك سخنگوى رسمى برگزيده شود تا بازگو كننده و شرح دهنده موضع مجلس در كنفرانس‌هاى مطبوعاتى باشد. در اين مدت كه سى ماه به طول انجاميد، آيت الله سيد محمود هاشمى، عهده‌دار رياست مجلس اعلا بود; اگر چه پس از آن ديرى نپايد كه اعضاى مجلس، آيت الله سيد محمد باقر حكيم را به رياست مجلس برگزيدند و وى حدود ١٩ سال عهده‌دار اين مسئوليت است.
پس از آن آيت‌الله هاشمى از مجلس كناره‌گيرى كرد و سال‌هاست كه در جلسات مجلس شركت نمى‌كند. آيت الله هاشمى نخستين رئيس مجلس اعلا، مدت زمان طولانى در اين كشور زيست و در پى پيروزى انقلاب اسلامى به ايران آمد. در مدت اقامت ايشان، خانواده وى به‌دفعات مورد تعرض ماموران حزب بعث قرار گرفت كه در نتيجه آن سه برادر ايشان در عراق دستگير شدند كه اخيرا آشكار شد كه در زندان‌هاى بعث‌به شهادت رسيده‌اند.

آيت الله حكيم كيست؟

آيت الله سيدمحمد باقر حكيم، ٦٦ سال پيش در نجف اشرف ديده به جهان گشود. محمدباقر، فرزند آيت الله العظمى سيد محسن طباطبايى حكيم، مرجع على الاطلاق شيعيان، پس از درگذشت آيت الله العظمى سيد ابوالحسن اصفهانى به شمار مى‌آيد. نسب خاندان حكيم كه از سادات طباطبايى به شمار مى‌آيند، به امام حسن مجتبى (ع) مى‌رسد. جد اين خاندان، يعنى آيت الله سيد مهدى حكيم از بزرگان علما و سرآمد مجتهدان عصر خود بود كه چندى در لبنان اقامت داشت و در آنجا نيز به خاك سپرده شد. زعامت آيت الله سيدمحسن حكيم در حوزه نجف، مقارن با آغاز جنگ جهانى اول و تهاجم نيروهاى انگليسى به عراق و اشغال اين كشور بود. آيت الله حكيم جوان، نيز همگام باديگر علماى مبارز در صفوف مجاهدين در جبهه‌هاى نبرد به رويارويى با متجاوزان پرداخت. حكيم در زمره مراجعى است كه از هوشيارى سياسى بالايى بهره‌مند بود. ايشان نخستين مرجعى است كه نسبت‌به صدور حكم جهاد با غاصبان قدس شريف اهتمام ورزيد و به مبارزه مجاهدين فلسطينى به منظور احقاق حقوق قانونى‌شان، مشروعيت دينى بخشيد. فتاواى وى درباره عمليات فداييان فلسطينى عليه متجاوزان به سرزمينى كه قبله اول مسلمين جهان است، شهره عام و خاص است. به هر روى از آيت‌الله العظمى حكيم ١٠ فرزند پسر (مجموعا از دو همسر عراقى و لبنانى) به يادگار ماند و محمدباقر پنجمين پسر ايشان به شمار مى‌آيد. مادر محمدباقر از خانواده‌اى سرشناس در لبنان است; اگرچه بايد توجه داشت كه خاستگاه تاريخى خاندان حكيم، به اصفهان باز مى‌گردد. سيدمحمدباقر حكيم، نزد آيات عظام سيد يوسف حكيم، سيدابوالقاسم خويى و سيدمحمدباقر صدر شاگردى كرد و در سن ٢٥ سالگى از سوى آيت الله ياسين به درجه اجتهاد نائل آمد. وى از ١٤ سالگى به عرصه سياست گام نهاد و در ١٩٥٩ در بنيانگذارى «حزب الدعوه الاسلاميه‌» زيرنظر پدرش مشاركت داشت. محمدباقر حكيم در خلال سال‌هاى ١٩٦٤ تا ١٩٦٥ به عنوان استاد علوم قرآنى در «كليه اصول الدين‌» (دانشكده الهيات) بغداد به تدريس اشتغال داشت. حضور در جمع اساتيد دانشگاهى در انفتاح فكرى او مؤثر بود.
وى همواره در كنار اشتغالات علمى و دينى به سياست نيز توجه خاصى داشت. همين امر باعث‌شد در مدت اقامت در عراق، سه مرتبه از سوى ماموران حزب بعث دستگير و در آخرين مرتبه محكوم به اعدام گردد كه البته پس از گذراندن ١٨ ماه زندان در پى صدور عفو عمومى، رهايى يافت و چند ماه پس از پيروزى انقلاب اسلامى ناگزير رهسپار ايران شد. در خلال حدود ٢٤ سال شمار ٥٠ نفر از افراد حكيم به دست‌حزب بعث‌حاكم بر عراق به شهادت رسيدند. پس از خاندان حكيم، مى‌توان از خاندان‌هاى «صدر» ، «بشر» و «بحرالعلوم‌» ياد كرد كه متحمل آسيب‌هاى فراوانى از سوى رژيم بعث‌حاكم بر عراق شدند. يادآوررى اين نكته ضرورى است كه تاكنون از سوى سازمان اطلاعات و امنيت عراق (استخبارات) هشت مرتبه به جان آيت‌الله سيد محمد باقر حكيم سوء قصد شده كه همه آنها با ناكامى مواجه شد.

امكانات مجلس

مجلس اعلا به سهم خود امكانات و تجهيزاتى در اختيار دارد. از سوى مجلس در حال حاضر ١٠ نشريه منتشر مى‌شود. مجلس داراى چند ايستگاه فعال راديويى، سايت اينترنت و يك كانال تلويزيونى است كه البته ساعات محدودى برنامه دارد. همچنين با توجه به اينكه تعداد قابل توجهى از عراقى‌ها در ايران، به‌ويژه در تهران اقامت دارند، چند درمانگاه در تهران، شهررى و ورامين دارد كه پزشكان حاذقى اداره آن را برعهده دارند. همچنين مجلس داراى دفاتر نمايندگى مهمى در ژنو، لندن، وين، دمشق و بيروت است. افزون بر آن شمارى از نيروهاى خاص و مطمئن مجلس در بسيارى از كشورهاى جهان مانند استراليا، كانادا، آمريكا، هلند، فنلاند ، دانمارك، سوئد، آلمان، فرانسه، اتريش و غيره پراكنده‌اند. تلاش مجلس براى بازگشايى دفتر در برخى از كشورها از جمله ايالات متحده، به‌رغم آنكه در اين كشور دويست‌هزار عراقى زندگى مى‌كنند، به جايى نرسيده است. مجلس با وجود داشتن روابط بسيار حسنه با كويت و عربستان سعودى، در اين كشورها فاقد دفتر نمايندگى است; چرا كه قوانين حاكم بر اين كشورها اجازه گشايش دفترى براى هيچ يك از احزاب مخالف دولت‌بيگانه نمى‌دهد. صرف‌نظر از كمك‌هاى مردمى و خاص ديگرى كه از كانال‌هاى مختلف به مجلس اعلا مى‌رسد، دولت كويت روابط صميمانه‌اى، به‌ويژه پس از اشغال اين كشور توسط رژيم عراق، با مجلس اعلا و مشخصا آيت الله حكيم برقرار كرد.
خاستگاه اين روابط، به گذشته دور باز مى‌گردد و آيت الله حكيم، نيز داراى روابط همراه با احترام متقابل با كويتى‌ها و دولت آن كشور است و اين دولت نخستين دولت از دولت‌هاى خليج فارس بود كه از ايشان درخواست تعيين قاضى جعفرى براى شيعيان آن كشور كرد كه وى نيز قاضى لبنانى شيخ ابراهيم سلمان را تعيين كرد. به هر روى سيدمحمدباقر حكيم همه ساله حدود ٢ هفته مهمان دولتمردان اين كشور است و همواره در مدت اقامت‌خود، ضمن حضور در جلساتى كه از سوى شيعيان كويت، به مناسبت‌هايى برگزار مى‌شود، با مقامات ارشد كويتى نظير امير، وليعهد، وزير دفاع و وزير كشور نيز جلساتى را دارد و از كمك‌هاى آنان بهره‌مند مى‌گردد. گويا يك مرتبه نيز بر سر بلوكه شدن يكى از همين كمك‌هاى مالى كه از سوى دولت كويت‌به حساب مجلس واريز شده بود، مشاجره‌اى با برخى از كارگزاران كشورمان در دولت قبلى صورت گرفته بود. مجلس اعلا داراى مدارسى براى تحصيل فرزندان عراقى، همچنين حوزه‌هاى علميه به‌ويژه در قم مى‌باشد و شمار قابل توجهى محصل علوم دينى را براى تبليغ جذب كرده است.

ماهيت فعاليت‌هاى مجلس

نوع فعاليت‌هاى مجلس اعلاى انقلاب اسلامى عراق، سياسى و تبليغى است و در مقاطعى مشى مسلحانه در رويارويى با عوامل رژيم حاكم بر عراق در دستور كار قرار مى‌گيرد. مجلس خود را ملزم به برخورد قهرآميز با ماموران حزب حاكم مى‌داند و در اين تقابل، تلاش مى‌كند كمترين آسيب به غيرنظاميان برسد. سال ١٣٦٩ مقاومت اسلامى عراق مشخصا نيروهاى وابسته به مجلس، به دفعات كاخ رياست جمهورى و چند مركز دولتى از جمله وزارت دفاع، فرودگاه نظامى، راديو تلويزيون و يكى از مقرهاى سازمان امنيت عراق را با كاتيوشا مورد حمله قرار دادند. حمله به يكى از كاخ‌هاى صدام در چهار نوبت آن هم در عرض يك سال، در فضاى رعب و وحشت و حاكميت پليسى اين كشور، كار آسانى نيست. بايد دانست كه فعاليت مجلس اعلا، به مانند يك حزب نيست كه مبادرت به نام‌نويسى از افراد و عضوگيرى كند; بلكه مانند پارلمانى است كه اعضاى آن‌را نمايندگان طبقات مختلف اجتماعى، تشكيل مى‌دهند. از اين رو مجلس طيف گسترده و آحاد مردم عراق را مخاطب قرار داده است. به نظر مى‌رسد مجلس در ميان گروه‌هاى مخالف رژيم حاكم بر عراق از ريشه دارترين و وسيع‌ترين اقبال مردمى برخوردار است; هر چند اين امر از سوى شمارى از صاحب‌نظران مورد پذيرش واقع نشده است.

تحولات اخير و شوراى مركزى

طى چند سال اخير فعل و انفعالاتى در مجلس اعلا روى داد كه متاثر از شرايط تازه‌اى است كه در صحنه عراق و منطقه روى داده است. از اين رو مجلس شاهد حضور چشمگير نسل دوم از جوانان و براى نخستين مرتبه زنان، در مجلس بود. شش نفر از خانم‌ها در اين مرحله، موفق به حضور در مجلس شدند. افزون بر آن رؤساى عشاير نيز نمايندگانى را براى برقرارى ارتباط و حضور در مجلس برگزيدند. شمار شوراى مركزى مجلس چندى است از ١٠ نفر به ١٥ نفر تغيير يافته است. تشكيلات مجلس همچنان از حوزه علميه سازمان عمل اسلامى، حزب الله عراق، سپاه بدر و نيروهاى مستقل حضور دارند. برخى چهره‌هاى شاخص مجلس و شورا عبارتند از: شيخ على مولا، دبير اجرايى مجلس، مهندس شهاب، مسئول واحد بين‌الملل، استاد ابوياسين، مسئول تبليغات، ابوهانى، مسئول نيروهاى بسيج و واحدهاى نظامى، مهندس بيان، نماينده مجلس در سوريه، دكتر حامد بياتى، نماينده مجلس در لندن، صدر الدين قبانچى و حجت الاسلام سيد عبدالعزيز حكيم هستند.

سپاه بدر

مجلس اعلاى انقلاب اسلامى عراق، پيش از آغاز جنگ تحميلى تهاجم نيروهاى صدام به ايران، بر اصلاح ناپذيرى رژيم بعث‌حاكم بر عراق تاكيد ورزيد و ناگزير به اتخاذ مشى مسلحانه شد. از اين رو در آغاز جنگ، مبادرت به تاسيس واحد نظامى در مناطق شمالى عراق كه از كنترل نيروهاى عراقى خارج بود، كرد و واحدهاى عملياتى خود را در آنجا مستقر ساخت. مجلس همچنين با گروه‌هاى كوچك اما پرشور و فعال درون عراق، ارتباطاتى را به منظور اقدام قهرآميز برقرار ساخت. شروع و تداوم جنگ تحميلى، فرصت مناسبى را در اختيار مجلس قرار داد تا در صحنه عمل به ارزيابى استعداد و توان خود از بسيج نيروى متعارض بپردازد. از اين زمان درون چارت تشكيلاتى و سازمانى مجلس اعلا، واحد نظامى، لحاظ شد. اين واحد موظف به سازماندهى نيروهاى داوطلب عراقى و همچنين برخى از اسراى عراقى بود كه حاضر به جنگ با رژيم صدام شده بودند. اين عده در مناطقى از شمال عراق در حومه مريوان و مشخصا اطراف شهرهاى سيد صادق، خرمال، حلبچه، همچنين حاج عمران، قره داغ و يا مناطقى چون ام النعاج و ديگر بخش‌ها در شمال بصره مستقر شدند و داخل خاك عراق دست‌به عمليات ايذايى زدند. سپاه بدر، ابتدا يك گردان بود كه پس از آن استعداد نيروهايش به تيپ رسيد و سپس به لشكر و دست آخر پس از جنگ دوم خليج فارس و آزادسازى كويت، موسوم به سپاه گرديد. سپاه بدر مدت‌ها است كه به صورت فعال در مناطق جنوبى و شمال عراق حضور دارد. به تعبير ديگر، نيروهاى سپاه بدر به سه دسته تقسيم مى‌شوند. دسته نخست درون ايران، دسته دوم به صورت پراكنده داخل خاك عراق و دسته سوم در منطقه كردستان عراق و مشخصا در حوزه تشكيلات اتحاديه ميهنى كردستان عراق در سليمانيه مستقر هستند. آيت الله سيد محمد باقر حكيم، افزون بر اينكه رئيس مجلس اعلاى انقلاب اسلامى عراق است، فرمانده كل نيروهاى مسلح اسلامى عراق نيز هست. مسئولان مجلس اعلا همواره از افشاى تعداد نيروهاى سپاه بدر خوددارى مى‌كنند، اما به نظر مى‌رسد تعداد كل نيروهاى آنان بالغ بر١٣ هزار نفر باشد. سپاه بدر، داراى پايگاه‌هايى است كه در آنها به آموزش نيروهاى عراقى پرداخته مى‌شود. سپاه بدر در جريان انتفاضه ماه شعبان سال ١٩٩١، بسيار فعال شد و در مناطقى چون عتبات عاليات و مشخصا شهرهاى كربلا و نجف، همچنين بصره ابتكار عمل را به دست گرفت.

ضرورت سرنگونى رژيم فاشيستى

بى‌شك مقاومت مسلحانه در عراق ممكن نيست‌بدون تكيه بر اقدامات گسترده سياسى و تبليغى، به هدف‌ها و مقاصد خود ست‌يابد. مجلس اعلا مبارزه مسلحانه با رژيم صدام را ضرورتى مى‌دانست كه البته بستر آن را خود رژيم فراهم آورده بود. از اين رو مجلس، انجام فعاليت‌هاى سياسى، تبليغى، فرهنگى در عراق را مورد توجه قرار داد و مهم‌ترين منظورهاى خود را در حوزه عراق، صيانت از وحدت ملى عراق از رهگذر برقرارى ارتباط مناسب و اصولى با آحاد مردم به ويژه اقليت‌ها و قوميت‌ها معرفى كرد. ايجاد روابط حسنه با اكراد، تركمن‌ها و به خصوص اهل سنت، عشاير و قبايل عراقى در مناطق گوناگون چون موصل، تكريت، كركوك، سليمانيه، اربيل، خانقين و غيره، لازمه چنين تعاملى است كه مجلس بدان دست‌يافته است. همچنين برقرارى پيوندهايى با نظاميان مستقل عراقى كه قادرند نقش مهمى در صف‌بندى سياسى آينده عراق ايفا كنند. يكى از اقدامات مجلس اعلا تاسيس «مركز اسناد حقوق بشر در عراق‌» است كه دفتر آن در تهران است و مسئوليت اين مركز به عهده حجت الاسلام سيد عبدالعزيز حكيم است.
سيد عبدالعزيز حكيم ٥٦ ساله دهمين و آخرين فرزند از پسران آيت الله العظمى سيد محسن حكيم است كه رياست كميته پشتيبانى از كاركرد داخل عراق در مجلس اعلا را نيز به عهده دارد. وى به ويژه در كنفرانس‌هايى كه اخيرا در واشنگتن، لندن، صلاح الدين و غيره برپا شد، به عنوان نماينده رسمى و تام‌الاختيار مجلس اعلا شركت داشت.

حكومت ملى

مجلس به منظور تشكيل جبهه گسترده در برابر رژيم عراق، اولويت را به رهايى مردم عراق از يوغ رژيم صدام داد. از اين رو نيروهاى مجلس تكاپوى فراوانى را در ابعاد مختلف سياسى و فكرى آغاز كرده‌اند كه به برپايى كنفرانس‌هايى منجر شد كه نخستين آن به سال ١٩٨٥ در تهران برپا شد و در آن گروه‌هاى معارض با ماهيت غير اسلامى نيز شركت كردند. در پى آن، گردهمايى‌هايى با عنوان راهبرد مشتركى در دمشق منعقد شد كه منجر به صدور بيانيه‌هايى نيز شد. پس از آن همايش‌هايى طى سال‌هاى ١٩٩١ در بيروت و سپس در ١٩٩٢ در صلاح‌الدين برگزار شد. شهر دمشق هم در ١٩٩٦ پذيراى گروه‌هاى ديگرى از نيروهاى اپوزيسيون بود. هدف مجلس اعلا در تمامى اين هم‌انديشى‌ها، اتخاذ شيوه عمل مشخص از سوى معارضين عراقى بود. طيف معارضين عراقى در اين گردهمايى‌ها به اين رهيافت نائل آمدند كه نظام جايگزين حاكميت صدام و حزب بعث‌بايد قائل به تكثر سياسى باشد و پس از سرنگونى وى، نوع رژيم سياسى فقط از طريق همه‌پرسى مشخص مى‌شود; اقدامى كه تنها از طريق برگزارى انتخابات آزاد و با راى يكايك مردم ممكن است. ديدگاه مجلس نيز در خصوص نوع حكومت در عراق جالب است; زيرا مجلس به استقرار حكومت ملى در عراق قائل است; رويكردى كه چندان با نام مجلس ممزوج نيست. سران مجلس درباره موضوعاتى چون حجاب به تمكين در برابر راى و اراده مردم معتقدند. يكى از دغدغه‌ها پس از فروپاشى حزب بعث و سقوط صدام نيز مسئله كردستان عراق است كه تصميم‌گيرى درباره آن با وجود قائل شدن به تكثر سياسى، به خود مردم عراق واگذار خواهد شد و اراده ملت، آن را تعيين خواهد كرد. به نظر مى‌رسد شرايط حساس كنونى و ارتباطات تنگاتنگ و نزديك با زمامداران جمهورى اسلامى، مجلس اعلا را هدف سخت‌ترين حملات سياسى از جانب آمريكا كرده است. ناظران سياسى اين قبيل موضع‌گيرى‌ها را ناشى از خوددارى نيروهاى مجلس اعلا از پذيرش ايفاى نقش پياده نظام آمريكا در نخستين جنگ كلاسيك هزاره سوم در عراق، مى‌دانند.

* صفاء الدين تبرائيان (همشهرى جهان www.nogte.net)