پگاه حوزه - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ١٠ - شخصيت مستقل متن - حقی پور رحمت
شخصيت مستقل متن
حقی پور رحمت
جمشيد خانيان در زمرهي داستاننويسان نسل جديد به شمار ميآيد كه با انتشار كتاب «جستوجو در متن» در وادي نقدِ داستان گام نهاده است. از اين رو نقدهاي او در حوزهي نقدِ هنرمندان قرار ميگيرد، كه حرف و حديثهاي خاصِ خود را دارا است. «ژان ايوتاديه» از قولِ «آلبرتيبود» منتقد فرانسوي، مينويسد: «نقدِ هنرمندان، تمامي تاريخ ادبيات را در بر ميگيرد. شايد حتي يك نويسنده هم نباشد كه دست به نقد نبرده باشد.با اين حال اين نوع نقد، نخست نظريههاي خاصِ نويسنده و زيباشناسي و بوطيقاي او را بيان ميدارد و سپس بازتاب همهي اينها را در آثار ديگران بررسي ميكند.١
چنين نظريهاي اگرچه در برخي از نقدهاي نويسندگان مصداق عيني دارد، اما نميتوان براي آن، جنبهي عام و فراگير قايل شد. چه بسا بسياري از هنرمندان هستند كه در زمينهي نقد نويسي از ملاك و معيارهاي نقد ِ حرفهاي سود ميبرند و ديدگاهي كاملاً فني را در بررسي آثار هنري ارايه ميدهند.
از جمله نويسندگاني كه دستي در نقد نويسي معاصر ما دارند، ميتوان از ابراهيم يونسي، رضا براهني، جمال ميرصادقي، و رضا رهگذر نام برد كه هر يك در حيطهي نقدِ متونِ داستاني، كارهاي ارزشمند و در خور تاملي خلق نمودهند. كتاب جستوجو در متن هر چند داعيهاي در اين قلمرو ندارد، به لحاظ ِ ساختار و شيوهي نوشتاري، اثري جديد است كه مطالعهي آن براي عموم علاقهمندان و دوستدارانِ رمان ايراني ميتواند بسيار جذاب و آموزنده باشد.
چند نفر در جلسات ِ خانگي، دور هم مينشينند و هر بار در يك نشست، يكي از رُمانهاي دهگانهاي را كه نامشان در فهرستِ كتاب آمده است، نقد و بررسي ميكنند. موضوع اين ده رمان، بر محورِ انقلاب دور ميزند كه سعي شده با انتخابِ آثارِ نويسندگانِ داراي عقايد گوناگون ـ از حيث جهانبيني و تفكر ـ نوع نگاه به اين رويداد بزرگ، از تنوع قابلِ قبولي برخوردار باشد.
اين ده رُمان برگزيده عبارتاند از:
١ ـ ارتباط ايراني (علي مؤذّني)
٢ ـ از پس آبي زُلال (انوشه منادي )
٣ ـ آذرستان (محمد علي علومي)
٤ ـ زندهباد مرگ(ناصر ايراني)
٥ ـ مدارِ صفر درجه(احمد محمود)
٦ ـ بادها خبر از تغيير فصل ميدادند(جمال ميرصادقي)
٧ ـ جزيرهي سرگرداني (سيمين دانشور)
٨ ـ چاه به چاه(رضا براهني)
٩ ـ مرواريد خاتون (فرشته ساري)
١٠ـ جزيره (پرويز مسجدي)
كتاب جستوجو در متن با شيوهي مكالمهاي نوشته شده است؛ شيوهاي كه سالها پيش نويسندگانِ دوران مشروطه (طالبوف، ميرزا ملكم خان، و آخوندزاده) آن را در نقدهايشان به كار بستند؛ نقدهايي كه عموماً از وجهي روشنگرانه برخوردار بودند و هدفشان را نشر و اشاعهي علوم و معارف، در طيفِ وسيعتري از جامعه تشكيل ميداد. شيوهي مكالمهوار يا نمايشي، آنگونه كه در كتاب جستوجو در متن اتفاق ميافتد، دستِ منتقد را براي بررسي و كَند و كاو يك اثر از زواياي گوناگون، باز ميگذارد. منتقد(نويسنده) در قالب شخصيتهاي مختلف فرو ميرود، و از ديدگاهِ آنها، در طول مناظرهاي پُر كشش، لايههاي داستان را يك به يك كنار ميزند، و با لحن و زباني ساده، اما در عين حال حرفهاي، همهي وجوهِ سبكي و ساختاري آن را تجزيه و تحليل ميكند. خانيان در نقدهاي دهگانهي اين كتاب، ميكوشد تا تنها به خود متن بپردازد و از گريز به فرا متن اجتناب ورزد. اين اصل تا پايان كتاب به نحوي مطلوب رعايت ميشود تا خواننده، نقدهايي روان، يك دست، و بي طرف را پيشرو داشته باشد. زاويهي ديد و نوعِ نگاهِ نويسنده به هر رُمان، با توجه به شيوهي نمايش گونهاي كه نقد در قالب آن شكل گرفته، اين زمينه را فراهم ميآورد تا مخاطب با ديدگاههاي گوناگون و متنوع در بابِ ويژگيهاي متن مورد بحث، به طور جامع آشنا گردد.
قطعهي كوتاهي از نقدِ رُمانِ «ارتباط ايراني» كه در پايين آورده ميشود، نمونهاي براي اين مدعا است:
«... توي رُمان ارتباط ايراني، من فكر ميكنم از سه چهار فاكتوري كه معمولاً توي هر اثر ادبي ميتواند وجود داشته باشد، دو فاكتور از همه مهمتر است. اول اين كه ببينيم خُب ـ اين داستان چه ميخواهد بگويد؟
گفتم: ـ درون مايه؟
تهمينه گفت: بله، درون مايه.
و ادامه داد: و ديگر اين كه شاخ و برگهايي كه توي كار آمده، چقدر توانسته به همان درون مايه كمك كند.
گفتم: يعني محتوا؟
اردشير گفت: ـ منظورتان اين است كه بيشتر صحبت بشود راجع به درون مايه و محتواي كار؟
تهمينه گفت: ـ دقيقاً...»٢
محوريت موضوعِ رمانهايي كه دركتاب ِ جستوجو در متن، نقد و بررسي شده است ـ همانگونه كه نويسنده در مقدمهي كتاب اذعان ميدارد ـ انقلاب ٥٧ است؛ موضوعي كه مانند جنگ تحميلي با گذشت سالها، هنوز در چرخهاي از تجربههاي متوسط، تكرار ميشود تا ادبيات داستاني معاصر ما همچنان جاي خاليِ اثري بزرگ و ماندگار را در اين حوزه احساس نمايد.
درميان ده اثري كه در كتاب ياد شده، دربارهي آنها بحث ميشود، از رمان سه جلدي «مدار صفر درجه» گرفته تا داستان ٩٣ صفحهاي «جزيره» هيچ كدام نتوانستهاند روايتي دقيق، گسترده و تاثيرگذار از پديدههاي انقلاب را ارايه كنند. هر يك از اين رمانها، ضمن برخورداري از چند صحنهي درخشان، و يك دو شخصيت كه خوب پرداخت شدهاند، حرفِ چندان مهمي براي گفتن ندارند. و اين بيش از هر چيز، شايد به بزرگ بودن موضوع؛ يعني انقلاب شكوهمند اسلامي بر ميگردد كه نوشتن دربارهي آن مانند موضوع جنگ تحميلي، نيازمند مجموعهاي از عوامل است كه تجربه، تعهد اجتماعي، وگذشت زمان و فاصله گرفتن از رويدادها، از جملهي آنها است.
نويسنده دربارهي كتاب «مدار صفر درجه» كه يكي از قويترين رُمانهاي برگزيدهي او به شمار مي آيد، اين طور مينويسد:
«مدار صفر درجه، بيشتر به حواشي ميپردازد. شخصيتهاي اين رُمان، همه در حاشيه قرار دارند و اگرهم فعاليتي دارند، ما نوع فعاليت آنها را نميبينيم، جز همان يكي دو مورد كه گفتم. در عوض، اگر شما دقت كرده باشيد، اين مردم هستند كه راهپيمايي ميكنند، اعتصاب ميكنند، دمِ درِاستانداري و دادگستري تجمع ميكنند...»٣
ملخّص كلام اين كه، كمرنگ بودنِ موضوع انقلاب، در داستانهايي كه مورد چالش و ارزيابي قرار گرفتهاند، دليلي بر ناديده گرفتن ويژگيهاي سبكي و زباني آنها، از اجانب نويسنده نيست.
خانيان، هنگام بررسي هر رُمان، در لابهلاي ديالوگهاي مختلف، ارزشهاي زيبايي شناختيِ آنها را نيز از حيث زبان، ساختار، و ديگر ساز و كارهاي داستاني، به وضوح بيان ميكند. و از اين رهگذر، مخاطب كتاب جستوجو در متن با نقدهايي سازنده و اقناعي رو به رو ميگردد و با منتقدي هوشمند، كه نشان ميدهد بدون خودبزرگبينيهاي رايج، و بدون استفاده از اصطلاحات و عبارات كليشهاي هم ميتوان به سراغ نقد نويسي رفت و نقدهايي محكم و پرمحتوا نوشت.
پي نوشتها:
١. ماهنامهي كتاب ماه، شمارهي ٤٦ و ٤٧، ص. ٣٤.
٢. جستوجو در متن. ص ص ٢٢ و ٢٣.
٣. همان، ص. ١٦٦.