پگاه حوزه - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ١ - جستارى در تكوين و تدوين تنبيه الامه - ایزدی فرد عباس
جستارى در تكوين و تدوين تنبيه الامه
ایزدی فرد عباس
چگونگى انتشار، هدف و محتواى تنبيهالامه
آيتالله محمدحسين غروى نائينى، كتاب »تنبيه الامه و تنزيه المله« را در سال ١٣٢٧ ق، در مشروعيت مشروطه نگاشته است. كتاب فوق، نخست به وسيله چاپخانه ولايت، در سال ١٩٠٩ م / ١٣٢٧ ق، در بغداد و به صورت چاپ سربى منتشر شد. براى بار دوم، چاپ سنگى آن، در سال ١٩١٠ م / ١٣٢٨ ق، در مشهد عرضه شد و براى بار سوم، همان نسخه چاپ سنگى مشهد، همراه با مقدمه و توضيحات گوناگون، به قلم آيتالله سيدمحمود طالقانى در سال ١٣٣٤ ش / ١٣٧٤ ق، در تهران انتشار يافت. گفته مىشود كه نائينى، به نوشتههاى شيخفضل الله نورى، بىآنكه به نام او اشاره كند، مورد تجزيه و تحليل قرار داده و پاسخ داده است.
با آنكه در كتاب، فقط تقريظ آيتالله آخوند خراسانى و آيتالله عبدالله مازندرانى چاپ شده است، ولى عالمان »ديگرى هم به آن تقريظ نوشتهاند«. نائينى در »تنبيه الامه«، به خوبى آفتهاى استبداد و لزوم وجود حكومت مبتنى بر قانون و اصول مشروطه را بيان كرده است؛ به طورى كه »حميد عنايت«، تنبيهالامه را »بديعتر و منظمتر از طبايعاستبداد« مىداند.
علاوه بر نائينى، عالمان ديگرى هم در مشروعيت مشروطه و توجيه شرعى و عقلى آن، رسالههايى نوشته و منتشر ساختند، اما هيچ يك ماندگارى تنبيهالامه را نيافتند؛ چرا كه تفسير نائينى از مشروطيت با توجه به دين اسلام، از همه نوشتههاى رهبران دينى هم زمان او »منظمتر و محكمتر بود«.
»انصاف اين است كه تفسير دقيق از توحيد عملى، اجتماعى و سياسى اسلام را هيچ كس به خوبى علامه بزرگ و مجتهد سترگ، مرحوم ميرزا محمد حسين نائينى(قدس سره)، توأم با استدلالها و استشهادهاى متقن از قرآن و نهجالبلاغه، در كتاب ذىقيمت »تنبيهالامه و تنزيهالمله« بيان نكرده است«.
گمانههايى در علت جمعآورى يا عدم آن
عبدالهادى حائرى، در كتاب خود »تشيع و مشروطيت در ايران و نقش ايرانيان مقيم عراق«، بر آن است كه مرحوم نائينى پس از مشاهده تحولات انقلاب مشروطه و انحراف آن از مسير دين، از مشروطهخواه بودن و تأليف كتاب »تنبيهالامه« پشيمان شده بود؛ چرا كه در مرگ نائينى، هيچ شاعرى به فعاليتهاى مشروطهخواهى او اشاره نكرده است.
در همين راستا، حائرى از گفتوگوى خود با برادر و فرزند بزرگ نائينى - ميرزا على نائينى (١٢٨٧-١٣٥٦ش) - نقل مىنمايد كه نائينى از برادر زن خود، ميرزا محمود يزدى كه كتاب تنبيهالامه را چاپ كرده بود، خواست تا نسخههاى آن را جمعآورى كرده، به رود دجله بيفكند؛ »شايد اميد داشت كه اين كار، به ديده مردم، گونهاى ابراز پشيمانى از سوى نائينى به شمار آيد«.
استاد مطهرى و برخى نويسندگان ديگر هم به جمعآورى كتاب »تنبيهالامه« اشاره كردهاند؛ محمدحسين حرزالدين بن على نوشته است كه مرحوم نائينى در ابتداى مرجعيت خود، نسخههاى كتاب تنبيهالامه را جمع نمود و در مقابل هر نسخه، يك ليره طلا يا پنج ليره عثمانى مىپرداخت.
استاد مطهرى كه جمعآورى كتاب »تنبيه الامه« را تأييد كرده است، علت آن را جوّ عوامزاده محيط روحانيت شيعه مىداند. مردم عوام نمىپسندند كه يك مرجع تقليد (كه بعدها نائينى به اين مقام رسيد)، در انقلاب و تحولات سياسى شركت مستقيم داشته باشد و حتى فراتر از آن، در توجيه مشروعيت آن كتاب تأليف نمايد.
به نظر مىرسد كه ادعاى حائرى در عدم اشاره شعرا به فعاليتهاى مشروطهخواهى او پس از مرگ وى، با تحقيق كافى نبوده است. شاعران، شاگردان و همگنان ميرزاى نائينى، در سوگ او با تعبيرهايى چون مجدِد، انقلابى و مجاهد، از وى تجليل كردهاند و يكى از خدمات بزرگ نائينى را شركت در انقلاب مشروطه و تأليف »تنبيه الامه« شمردهاند،در حالى كه اگر نائينى از شركت در انقلاب مشروطه پشيمان شده بود، آنان نبايد حتى اشارهاى به »انقلاب مشروطه« مىكردند. آقاى طالقانى با ردّ جمعآورى كتاب توسط آيت الله نائينى، در مقدمه »تنبيه الامه« مىنويسد:
»بعضى مىگويند: مخالفين آن را تا توانستند برچيدند، ولى شهرت اين است كه خودشان در برچيدن كمك كردهاند، ولى اين نظر چندان درست نمىآيد، چون با انتشار سريع و اثرى كه براى مشروطهخواهان داشت، برچيدن كتاب، پول و وسايل زيادى لازم داشت كه آن مرحوم نداشت. به علاوه اين كتاب با حرارت و استدلال محكم نوشته شده، و به حسب خواب عجيبى كه ديده و دوبار در اين كتاب نقل كردهاند، مورد توجه و تصويب ولى عصر(عج) واقع شده، پس چگونه يك باره از نظر خود برگشتهاند؟!
ولى فضلايى كه در محضر آن مرحوم بودهاند، دلسردى ايشان را نقل مىكنند؛ علت اين هم واضح است؛ چون ديدند با آن كوشش، نتيجه چگونه گرديد! طرفداران استبداد كرسىهاى مجلس را پركردند و انگشت بيگانگان نمايان شد. كشته شدن مرحوم آقا شيخ فضل الله نورى بدون محاكمه [واقعى] و به دست يك فرد ارمنى كه لكه ننگى در تاريخ مشروطيت نهاد، عموم علماى طرفدار مشروطيت را متأثر و دلسرد ساخت«.
شيخ مهدى غروى نائينى، پسر دوم نائينى كه در دادن شهريه، ثبت و ضبط وجوه شرعى و...، و به طور كلى، مسئول ثبت هزينههاى ميرزاى نائينى بوده است، جمعآورى كتاب را از »داستانهاى شگفت تاريخ معاصر« مىداند و معتقد است كه »دستانى در كار بوده كه چهره ايشان را مخدوش كنند«. دلايل وى براى ردّ ادعاى جمعآورى كتاب عبارت است از:
١. اگر چنين مسئلهاى وجود داشت، وى كه فرزند نائينى و يار و مددكار پدر، و مسئول ثبت هزينههاى نائينى بود، از آن باخبر مىشد.
٢. نائينى آن قدر پول نداشت كه چنين بودجهاى را صرف جمعآورى كتاب نمايد.
٣. »تنبيه الامه«، با استناد به آيات قرآن، سخنان پيامبر(ص) و ائمه(عليهم السلام) نوشته شده است و همه مطالب كتاب، به دين اسلام استوار است و دليلى بر پشيمانى از آن وجود ندارد.
٤. شخصيتهاى علمى، دينى و شاگردان ميرزاى نائينى، در رثاى وى، تنبيه الامه را اثر مهم نائينى معرفى كردهاند و به تجزيه و تحليل آن پرداختهاند. اگر ميرزاى نائينى تنبيه الامه را جمعآورى كرده بود، در اين صورت دوست نمىداشت كه نامى از آن برده شود، و دوستان و شاگردان وى كه به ايشان نزديك و تا آخرين روزهاى حيات همراه نائينى بودند، »از قضيه جمعآورى كتاب آگاه مىبودند و نامى از آن نمىبردند يا به علت جمعآورى اشاره مىكردند و به تحليل آن مىپرداختند«.
نتيجهگيرى
دلايل عبدالهادى حائرى براى جمعآورى كتاب »تنبيه الامه« چندان قابل قبول نيست. با آنكه حائرى ادعا مىكند كه هيچ شاعرى در مرگ او، به فعاليتهاى مشروطهخواهى او اشاره نكرده است، بسيارى از شاعران، عالمان دينى، همگامان و شاگردان آيت الله نائينى، در رثاى او به تجزيه و تحليل تنبيه الامه پرداختهاند، و آن را اثر مهم نائينى معرفى كردهاند. از سوى ديگر، فرزند دوم نائينى، در مصاحبه مفصل خود با مجله حوزه، نقل قول حائرى از برادر خود را نفى مىكند.
حائرى مىگويد كه آيت الله نائينى از برادرزن خود ميرزا محمود يزدى كه در سال ١٣٢٧ ق ١٩٠٩ م در بغداد و براى اولين بار كتاب را چاپ كرد، درخواست جمعآورى كتاب را نمود، اما به كتاب چاپ شده در مشهد (١٣٢٨ق/ ١٩١٠م) هيچ اشارهاى نمىكند.
استاد مطهرى نيز براى سخنان خود، منبع تاريخى ذكر نمىنمايد، و شايد آن قسمت از سخنان آيت الله طالقانى در دلسردى آيت الله نائينى، تعبيرى مناسبتر و رساتر از پشيمانى يا جمعآورى كتاب تنبيه الامه باشد؛ چرا كه او از انقلاب مشروطه و تحولات پس از آن دلسرد شد، اما از مشروطهخواهى پشيمان نشد. تنبيه الامه كتابى بود كه با استناد به آيات قرآن، سخنان پيامبر اسلام(ص) و ائمه هدى(ع) نوشته شده بود و كليات آن بر اسلام متكى بود و دليلى براى پشيمانى از آن وجود نداشت. علاوه بر همه اين مطالب، نائينى در غائله جمهورى سازى رضاخان، مشروطه را بر جمهوريت ترجيح داد.