نشریه حوزه - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ٢ - كتب درسى حوزه هاى قديم ٤

مرحوم ميرزا ظاهر تنگابنى
اما علوم رياضى ازاقسام فلسفه ١

اول - هندسه
و دراين فن نظر علماء و حكماءاز قديم مقصور براصول اقليدس ٢ صورى بوده ( است ). پس از آنكه اصول ٣ رااقليدس را در عهد خلفاء بنى العباس حجاج ٤ بن مطر و حنين ٥ بن اسحق و ثابت ٦ بن قره و ابوعثمان ٧ دمشقى ترجمه واصلاح نموده اند. نظر علماء همه معطوف بر اين اصول بوده ( است ). پس از آن حضرت خواجه نصيرالدين طوسى ٨ آن را تحرير ٩ و تنقيح كرده واين تحرير متداول بين اهل تحصيل است . و جمعى از قبيل سيدشريف جرجانى ١٠ بر آن حاشيه نوشتند. و فاضل متاخر مرحوم ملامهدى ١١ نراقى آنرا بفارسى ترجمه و شرح كرده و چون بدقت ملاحظه و مقايسه كنيم خواهيم دانست كه قسم هندسه از كتاب دره التاج ١٢ تصنيف علامه قطب ١٣الدين شيرازى كه بزبان فارسى است ترجمه همين كتاب است . ٤

دوم - علم حساب
دراين علم قديما كتاب شمسيه الحساب ١٤ از نظام الدين حسن ١٥ بن محمد نيشابورى و مفتاح الحساب ١٦ غياث الدين جمشيد كاشى ١٧ متداول بوده ( است ). وليكن دراعصاراخيره كتاب خلاصه الحساب ١٨ از مصنفات عالم كامل شيخ بهاءالدين ١٩ محمدبن حسين بن عبدالصمد عاملى اعلى الله مقامه متداول گشته و فاضل محقق جواد بن سعدالله بن جواد الكاظمينى البغدادى ٢٠ كه از شاگردان حضرت شيخ بهائى مصنف بوده بر آن شرحى نهايت عالى نوشته و حضرت شيخ بهائى از علماء عصر دولت صفويه و در زمان شاه عباس اول بوده و در سال ١٠٣١ از دنياارتحال گزيده . واين شيخ قدرش اجل از آن است كه حقير بتوانيم چيزى از آن برشته تحرير آرم و بر خلاصه دراين عصراخير شاهزاده فاضل معتمدالدوله فرهاد ميرزا ٢١ فرزند عباس ميرزا فرزند فتحعلى شاه قاجار شرحى فارسى در نهايت نيكوئى واتقان نوشته .اين شرح و شرح جواد و خود خلاصه در طهران بطبع رسيده است

سوم - علم هيئت
دراين علم مشهور و متداول بين طلاب :

اول : رساله فارسى در هيئت ٢٢ تصنيف فاضل محقق علاءالدين على بن محمد قوشچى ٢٣است كه اسمش سابق ذكر شده واين رساله مكرر در طهران و تبريز بطبع رسيده . و مصلح الدين ابوالخير محمد بن محمد لارى ٢٤ فارسى را بر آن شرحى است مشهور.

دوم : شرح ملخص ٢٥ محمود چغمينى ٢٦ خوارزمى و شرحش كه معروف و متداول است و در طهران و هند و جاهاى ديگر بطبع رسيده .از موسى بن محمود معروف بقاضى زاده رومى ٢٧است كه در سال ٨١٥ براى الغ بيك گوركانى تصنيف نموده و اين قاضى زاده و غياث الدين جمشيد كاشى و علاءالدين على قوشچى شركاء و معاونين الغ ٢٨ بيك در رصد و زيج الغ بيكى بوده اند. و فاضل محقق عبدالعلى بيرجندى ٢٩ و سيدشريف جرجانى و جمعى ديگر براين شرح حواشى و تعليقات نوشتند. و كتاب ملخص مزبور را شروحى ٣٠ ديگر نيز هست كه متداول و معروف نمى باشد.

سوم: تذكره ٣١ در علم هيئت كه از مصنفات افضل الحكماء واكمل العلماءخواجه نصيرالدين طوسى رفع مقامه مى‌باشد. و براين كتاب جمعى از فضلاء چون نظام الدين حسن بن محمد نيشابورى معروف بنظام اعرج كه نامش مكرر ذكر شده و سيد شريف جرجانى و محمدبن احمد خفرى ٣٢ و عبدالعلى بيرجندى شرح نوشتند. معروف و متداول شرح بيرجندى است وليكن اين متنا و شرحا بطبع نرسيده ( است ).

چهارم :از كتابهاى معروف در علم هيئت كه از قديم مطرح بحث بزرگان از علماء و حكماء بوده مجسطى ٣٣ بطلميوس ٣٤ قلوذى است كه در عصر خلفاء بنى العباس حجاج بن مطر واسحق بن حنين آنرا بعربى نقل كرده اند. و ثابت بن قره آنرااصلاح كرده و حضرت خواجه نصيرالدين آنرا تهذيب و تحرير ٣٥ نموده و برتحرير مزبور جمعى شرح و حاشيه نگاشتند. من جمله از شراح نظام الدين نيشابورى مارالذكر و عبدالعلى بيرجندى مذكوراست .اين كتاب نيز بطبع رسيده وليكن چون در مجسطى بيان اوضاع فلكيه بطريق استدلال و طرق استدلال در آن مبتنى بر كثيرى از مسائل هندسيه و رياضيه مى باشد كه آن را علماء رياضى متوسطات ناميده اند كه بايد پس از تحصيل و تعليم اصول اقليدس و پيش از تعليم مجسطى آن مسائل را دانست و دراستدلال در مسائل مجسطى محتاج بفهم واحضار آنها مى باشند. رسائل متعلقه بمتوسطات كه متوسط بين اصول اقليدس و مجسطى است بعضى از آنها در طهران بطبع رسيده و مورد درس و مباحثه اساتيد بزرگوار بوده ( است ).

اول :اكرثاوذوسيوس ٣٦ كه دراحوال كره و عوارض آن مطلقااعم از متحركه و ساكنه بحث مى نمايد و آن را قسطاين لوقاء بعلبكى به امر احمد بن معتصم بالله عباسى از لغت يونانيه به لغت عربيه ترجمه كرده و ثابت بن قره حرانى آن رااصلاح كرده واين بطبع رسيده ( است ).

دوم :اكر متحركه اطولوقس ٣٧ كه بحث ازاحوال كره در حال عروض حركت بر آن مى كند.اين نيز در طهران بطبع رسيده .

سوم :اكر مانالاوس ٣٨ كه پس از نقل آن بعربيه نسخ آن مختلف و كثيرى ازاشكال آن مورداشتباه بوده تا آنكه اميرابى نصر منصور بن عراق آن رااصلاح كرده واين كتاب بطبع نرسيده .

چهارم : مناظراقليدس ٣٩اين كتاب نيز بطبع رسيده در طهران وليكن نهايت مختصراست و كتاب مفصل در علم مناظر و مرايا كتاب تنقيح المناظر ٤٠ ابن هيثم مصرى ٤١است كه آنرا كمال الدين ابى الحسن شيرازى تنقيح و شرح كرده و در هند بطبع رسيده .

پنجم : معطيات ٤٢اقليدس .

ششم : ظاهرات فلك ٤٣ازاقليدس و تحرير.اين متوسطات همه از حضرت خواجه نصيرالدين طوسى است .

چهارم -ازاقسام علوم رياضى
(يكى از علومى ) كه در عصور قديمه مورد بحث و دقت بزرگان از علماء و حكماء بوده و چند سال پيش درايران خصوص در طهران جمعى از دانشمندان فاضل بوده كه بدرس و تعليم آن اشتغال داشتند. علم اسطرلاب ٤٤ مى باشد. و دراين فن كتب زياداست مثل :

كتاب اسطرلاب ابوالحسن عبدالرحمن ٤٥ معروف بصوفى كه از دانشمندان بزرگ بعهد عضدالدوله ديلمى بوده است .

و صور كواكب كه دو كتاب است يكى نثر و ديگر نظم بنحوارجوزه از مصنفات همين عبدالرحمن صوفى است .

ديگر كتاب[ استيعاب فى العمل بالاسطرلاب] از مصنفات حكيم بزرگ ابى ريحان بيرونى ٤٦ صاحب كتاب الاثارالباقيه ٤٧ مى باشد.

واز جمله كتابى كه متداول بين اهل تحصيل بوده رساله بيست باب در فن اسطرلاب ٤٨ تصنيف خواجه نصيرالدين طوسى واين رساله بفارسى است و ملاعبدالعلى بيرجندى ٤٩ بر آن شرح خوبى دارد.

و حضرت شيخ بهاءالدين محمد عاملى رحمه الله عليه نيز دو رساله در فن اسطرلاب نوشتند. يكى : بزبان عربى موسوم به صفيحه ٥٠ دوم : بفارسى موسوم به تحفه حاتمى ٥١ و معروف به هفتاد باب اسطرلاب كه بنام ميرزا حاتم بيك كه از وزراء وامراء عهد شاه عباس اول صفوى بوده تصنيف فرموده واين كتب هيچ يك بطبع نرسيده .

و چون مقصود ذكراسامى كتب ورسائلى است كه در بلادايران معروف و كتاب درس و بحث اساتيد وشاگردان آن بلاد بوده لهذا كلام را بهمين قدر و تا همينجا ختم مى كنيم . ديگر شرح حال حاضر و عصر جديد را نمى نويسم . چه آنچه عيان است كى محتاج به بيان است نعوذبالله من شرورانفسنا و نعوذ به من بوائق الدهور و سوء عواقب الامور.

مزيدا للاطلاع و تكميلا للفائده عرض مى نمايد كه در بعض بلاداسلامى چون بخارا و مرو كه بالفعل در تحت سلطه حكومت روسيه است دروس علمى و دينى آنان نزديك بطريق ايرانيان است از آنجمله كتابى كه در فن حكمت و معقول و در آن بلاد مطبوع و مقبول است كتاب حكمه العين و شرح آن است . حكمه العين ٥٢از مصنفات نجم الدين كاتبى ٥٣است كه از اهل قزوين و معاصر و مستفيداز حضرت خواجه نصيرالدين طوسى بوده و نام اين حكيم فاضل سابق ذكر شد. واين فاضل پس از آنكه از تصنيف [منطق العين] ٥٤ فارغ گرديده . كتاب حكمه العين را تصنيف كرده و دانشمند بزرگ معاصرش علامه قطب الدين محمود بن مسعود شيرازى ٥٥ بر آن حواشى نگاشته و شمس الدين محمد بن مباركشاه بخارى ٥٦ بر آن شرح نوشته و حواشى قطب شيرازى را در شرح نقل كرده و براين شرح سيدشريف جرجانى و ميرزا حبيب الله معروف به ملاميرزاجان باغنوى شيرازى ٥٧ حاشيه نوشتند واين شرح با حواشى در قازان بطبع رسيده است .

و ديگراز كتب كه در آن بلاد و در بلاد تركيه و اسلامبول مورد شرح طوالع مى باشد. طوالع ٥٨از فاضل كامل عبدالله بن عمر شهير بقاضى بيضاوى ٥٩ شيرازى است كه در سال ٦٨٥ وفات كرده و آن در علم كلام است و براين كتاب شروح متعدد نوشته شده وليكن متداول و مشهور شرح ٦٠ شمس الدين ابوالثناء محمود بن عبدالرحمن اصفهانى ٦١است كه سابق نامش ذكر شده . واين شرح موسوم بمطالع الانظار فى شرح طوالع الانوار مى باشد. واين كتاب دراسلامبول در حواشى شرح مواقف ٦٢ عضدى ٦٣ و در مصر مستقلا بطبع رسيده ( است ).

واز جمله كتب كلامى كه در بلاد تركيه و كردستان ايران معمول و محل درس و مباحثه و مورد نظر و دقت علماء و فضلاء مى باشد شرح عقائد نسفى است . عقائد ٦٤ نسفى تصنيف نجم الدين عمر بن محمد نسفى ٦٥است كه در سال ٥٣٧ وفات كرده و بر آن علامه سعدالدين مسعود بن عمر تفتازانى ٦٦ شرح نوشته و براين شرح فضلاء واردين شروح و حواشى زياد نوشتند. واين شرح دراسلامبول بطبع رسيده .اگر چه بر عقائد نسفى شروح زيادى نوشته اند وليكن متداول همين شرح تفتازانى است . نسف شهر بزرگى است بين جيحون و سمرقند و نزديك بخارا و تفتازان از قراء و نواحى نسا وابى ورد خراسان و نزديك سرخس است .

و از جمله كتب كلامى كه در بلاد مذكوره خصوص در كردستان ايران مورد بحث و استفاده فضلاء و محصلين است شرح عقائد عضدى استز عقائد عضدى تصنيف قاضى عضدالدين عبدالرحمن بن احمد ايجى اصفهانى است كه در سال ٧٥٦ وفات كرده و اين عالم بزرگ از معروفين و مبرزين عمده و فضلاء ايران است. و در همه علوم عقليه و نقليه مصنفات عاليه دارد . شرح عقائد مزبور از جلال الدين محمد بن اسعد صديقى دوانى ٦٨است كه در سال ٩٠٨ وفات كرده و نامش پيش ذكر شده و جمعى بر آن حواشى نگاشتند واين شرح با بعضى حواشى دراسلامبول بطبع رسيده و معروف و متداول است .